DỰ ÁN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP HỮU CƠ ADDA - VIỆT NAM

BẢO VỆ THỰC VẬT

THEO PHƢƠNG PHÁP TỰ NHIÊN

(Tài liệu tham khảo

cho nông dân sản xuất hữu cơ)

Dựa trên tài liệu canh t ác tự nhiên của Zimbabue

ADDA office in Vietnam

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Mục lục

Phần I- Cơ sở kiểm soát sâu bệnh trong canh tác hữu cơ .................................

2

-Trật tự tự nhiên ..............................................................................................

2

-Hãy giành lại sự kiểm soát …………………………………………………

2

-Bốn bƣớc thiết lập lại trật tự tự nhiên ………………………………………

4

-Các biện pháp phòng ngừa cụ thể ………………………………………….

12

Phần II- Phƣơng pháp bảo vệ thực vật tự nhiên ……………………………..

16

-Phƣơng pháp đúng ………………………………………………………….

16

-Sử dụng các chất để bảo vệ cây trồng và cách hỗn hợp ……………………

16

-Sử dụng nguyên liệu từ thực vật để bảo vệ cây trồng …………………….

27

Phần III – Bệnh hại và cách nhận biết …………………………………………

40

-Bệnh do vi khuẩn gây hại ………………………………………………….

40

-Bệnh do nấm gây hại ....................................................................................

41

-Bệnh do virus gây hại ...................................................................................

42

-Nhận biết triệu chứng bệnh hại rau ..............................................................

44

-Bệnh hại các cây họ cà .................................................................................

45

-Bệnh hại các cây họ cải ................................................................................

49

ADDA –VIỆT NAM

- 1 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

PHẦN I

CƠ SỞ CỦA KIỂM SOÁT SÂU BỆNH TRONG CANH TÁC HỮU CƠ

TRẬT TỰ TỰ NHIÊN

« SÂU BỌ LÀ DO TRỜI , DỊCH HẠI LÀ DO NGƢỜI »

Có rất nhiều đời sống tồn tại ở trong đất và tầng không khí ở bên trên nó mà ta có thể

nhìn thấy hoặc chỉ có thể thấy đƣợc chúng qua kính hiển vi. Trong tất cả các hình thái sống thì sự tồn tại của mỗi một đời sống riêng là yếu tố thiết yếu tạo ra sự trật tự của tự

nhiên. Các hình thái sống phụ thuộc vào nhau để có thức ăn, hỗ trợ lẫn nhau và cạnh tranh nhau. Chúng cùng vận động để tạo ra một môi trƣờng có lợi cho sự tồn tại của chúng và của các loài khác, kể cả cuộc sống của con ngƣời. Có thể nói rằng nếu không có côn trùng thì không có thực vật và chúng ta không thể tồn tại đƣợc.

Nhƣ vậy trong trật tự tự nhiên, tất cả các dạng sống (côn trùng, thực vật, động vật và con ngƣời) cùng tồn tại có lợi cho nhau, hài hòa với nhau và cùng tạo ra sự cân bằng hoàn hảo.

Trong tình trạng đó, số lƣợng và các loại sâu bọ đƣợc quản lý một cách tự nhiên, sự phì nhiêu của đất đai ở trong tiềm năng tối đa, cây cối phát triển mạnh và chúng ta có lợi vì đƣợc sống trong một môi trƣờng lành mạnh và khích lệ

Chúng ta đánh giá cực kỳ thấp tầm quan trọng của việc duy trì trật tự tự nhiên. Rất nhiều phƣơng thức canh tác hiện nay, đặc biệt là cày bừa, đốt nƣơng, độc canh và việc sử dụng hóa chất trong nông nghiệp hàng năm phá hoại sự hài hòa này. Các phƣơng thức canh tác này làm giảm số lƣợng một số loài côn trùng trong khi đó lại khuyến khích những loại côn trùng khác phát triển và lây lan.

Thuốc trừ sâu đã đƣợc phát triển để diệt trừ sâu hại. Hóa chất sử dụng trong nông nghiệp đã tỏ ra hiệu nghiệm nhƣng ngay sau đó ngƣời ta thấy rõ là hóa chất thƣờng hiệu quả

trong việc diệt trừ các loài săn mồi ăn các loài gây hại hơn là diệt chính những loài gây hại. Số lƣợng các loài gây hại tăng lên. Thậm chí còn tệ hại hơn khi các nhà khoa học phát hiện ra rằng chính các loài gây hại lại bị kháng các loại hóa chất sử dụng để diệt chúng.

Ngƣời ta đã nỗ lực để giải quyết những khó khăn này bằng cách sử dụng liều mạnh hơn và các sản phẩm có nhiều chất độc hơn, nhƣng quần thể các loài vật gây hại vẫn tiếp tục phát triển, vì vậy chi phí để kiểm soát chúng tăng lên, sự cân bằng tự nhiên bị đảo lộn hơn và hiện càng ngày càng nhiều ngƣời bị ngộ độc.

HÃY GIÀNH LẠI SỰ KIỂM SOÁT

“THIÊN NHIÊN LÀ BẠN, KHÔNG PHẢI LÀ THÙ

HÃY CỐ GẮNG CÙNG CHUNG SỐNG VÀ LÀM VIỆC VỚI THIÊN NHIÊN”

Giành lại sự kiểm soát không có nghĩa là loại bỏ tất cả các thành viên của một loài gây hại nào đó ra khỏi ruộng vƣờn. Sự tồn tại ở một mức độ nhất định của loài gây hại nào ADDA –VIỆT NAM

- 2 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

đó là cần thiết để làm thức ăn cho các loài ăn mồi. Mục đích của chúng ta là làm thế nào giảm sự phá hoại mùa màng của các loài gây hại bằng cách điều hòa số lƣợng của chúng.

Vì thế, bƣớc đầu tiên để giành lại sự kiểm soát là coi thiên nhiên nhƣ đồng minh, tìm hiểu và làm việc cùng với nó, lập lại trật tự tự nhiên vì lợi ích chung của côn trùng, cây cối, chim muông, động vật và của chính bản thân chúng ta. và cuộc hành trình của chúng ta sẽ dễ dàng hơn, nhƣ bơi xuôi theo dòng thay vì sẽ phải mãi lội ngƣợc dòng.

Hãy đối xử tốt với thiên nhiên

Cố gắng chống lại thiên nhiên là ngu xuẩn, hợp tác là khôn ngoan có lẽ là bài học quan trọng nhất mà chúng ta học đƣợc trong thế kỷ này. Chúng ta đã cố chống chọi với thiên nhiên và đã thấy rằng không chỉ ta đang phải giải quyết nhiều vấn đề nảy sinh hiện nay mà để nhận ra cái gì cần phải làm tiếp theo đang ngày càng trở nên khó khăn hơn. Khi chúng ta hợp tác tốt với thiên nhiên, sẽ xảy ra điều ngƣợc lại. Thiên nhiên giúp chúng ta giải quyết chính những vấn đề đó và công việc ta cần phải làm tiếp theo sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Học từ thiên nhiên

“QUAN SÁT KỸ THIÊN NHIÊN, Ở ĐÓ CÓ CÂU TRẢ LỜI”

Có nhiều điều thiên nhiên dạy cho chúng ta. Thiên nhiên là chuyên gia trong canh tác không làm đất, cung cấp thực vật đa dạng, tái sinh năng lƣợng và dinh dƣỡng thông qua ánh sáng mặt trời, qua phế thải động vật và thực vật và cân bằng số lƣợng các con mồi và động vật ăn thịt. Ta thông minh có nghĩa là ta có thể học hỏi từ thiên nhiên và sau đó xung phong đi đầu để đẩy mạnh tiến trình tự nhiên vì lợi ích của tất cả các đời sống và làm cho trái đất hành tinh của chúng ta tự sinh lợi nhiều hơn.

Có rất nhiều điều học đƣợc ở những vấn đề cụ thể và ở phạm vi tổng thể. Nếu nhƣ một loại cây nào đó bị sâu phá hoại, điều đó cho ta thấy rằng thiên nhiên đang dạy cho chúng ta một bài học quan trọng. Chúng ta phải kiểm tra lại các phƣơng pháp đã thực hiện và xác định xem liệu mối cân bằng giữa các con mồi và loài ăn thịt có bị xáo trộn không hoặc liệu cây trồng có mạnh khỏe không.

Nếu bản thân cây không đƣợc khỏe nhƣ chúng đáng có, cần kiểm tra độ phì nhiêu của đất, chế độ tƣới nƣớc, vệ sinh cây cối (bệnh tật), tính thích ứng của cây hay thời vụ

trồng. Hãy tìm những dấu hiệu về màu sắc và giai đoạn phát triển của cây ở bên trên và dƣới mặt đất.

Kiểm tra xem loại sâu bệnh nào phá hoại cây trồng vì điều này cho thấy loài động vật săn mồi nào đang vắng mặt và phải khuyến khích chúng có mặt trở lại trong môi trƣờng canh tác. Ví dụ sự có mặt của số lƣợng lớn rệp vừng, là dấu hiệu chắc chắn cho thấy số lƣợng bọ rùa, chuồn chuồn cỏ hoặc ruồi ăn mồi là quá ít.

Ngoài ra, hãy quan sát sự phát triển của côn trùng qua tất cả các giai đoạn phát triển của nó và chú ý độ dài và thời gian của mỗi giai đoạn. Điều này giúp ta chống lại côn trùng vì tốt nhất nên khống chế ở những giai đoạn chúng dễ bị tổn thƣơng nhất trong vòng đời của chúng. Ví dụ, giai đoạn dễ bị tổn thƣơng nhất của sâu đục thân ngô là khi chúng còn là nhộng đang nằm lì ở gốc thân cây ngô. Ở giai đoạn này trong chu kỳ sống, loại sâu ADDA –VIỆT NAM

- 3 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

này có thể bị tiêu diệt rất hiệu quả bằng việc phơi thân cây trên ruộng dƣới nắng, hay phơi khô để nuôi gia súc hoặc làm phân ủ.

Hãy quan sát xem loại cây nào đang bị tấn công và ở thời điểm nào trong năm vì kiến thức này có thể đƣợc áp dụng để tránh trồng những loại cây mẫn cảm vào thời gian sâu bọ phát triển nhất

Trồng xen thí điểm các loại cây khác nhau trong cùng một mảnh ruộng để phát hiện xem loại cây nào bảo vệ lẫn nhau và cây nào không. Tất cả những thông tin này sẽ rất có ích giúp ta lựa chọn tốt hơn loại cây hoặc giống trồng xen và luân canh cũng nhƣ thời vụ

gieo trồng.

Hãy quan sát xem loại cây nào, kể cả cây dại và cây đƣợc canh tác, xem nó bị hoặc không bị tấn công bởi loại côn trùng nào đó. Loại cây không bị tấn công có thể là có ích giúp đẩy lùi các loại côn trùng đó, trong khi những loại cây bị tấn công có thể đƣợc sử

dụng trồng để làm bẫy.

Hãy quan sát kỹ đất. Rất nhiều loại côn trùng và các loại sinh vật khác nhau trong đất sẽ

cho ta biết đất đang ở điều kiện tốt hay không.

Tìm hiểu xem mỗi loại côn trùng, chim và các động vật ăn gì, để biết quy mô sống của các loài đƣợc cân bằng và đƣợc liên kết với nhau nhƣ thế nào. Với những kiến thức này sẽ làm cho chúng ta tôn trọng thiên nhiên mà điều này hiện nay đang rất thiếu hụt.

Dần dần, thông qua các cách quan sát nhƣ vậy trên những mảnh ruộng của, chúng ta phát triển các kiến thức chi tiết hỗ trợ cho việc thiết lập lại trật tự của thiên nhiên.

BỐN BƢỚC THIẾT LẬP LẠI TRẬT TỰ TỰ NHIÊN

Việc cày xới đất làm xáo trộn sự cân bằng của các loài côn trùng, nấm, virút, vi khuẩn và các loài sinh vật khác sống trong đất. Sự xáo trộn trong đất phá vỡ các ống dẫn của rễ và kết cấu đất vì vậy làm cho đất không thể thực hiện đƣợc chức năng của chúng. Sự xáo trộn đất cũng làm mất nhanh các chất hữu cơ là nguồn thức ăn cho cây cối và các loài sinh vật khác.

Đất là nền tảng của nông nghiệp nhƣng ở hầu hết các mảnh ruộng độ phì nhiêu đất hiện đang ở mức thấp nhất. Trong hoàn cảnh nhƣ vậy, sự cân bằng giữa các hình thái sống của nhiều loại sinh vật khác nhau trong đất đang có nguy bị cơ xáo trộn nghiêm trọng.

1. Khôi phục lại độ phì của đất

“HÃY CHĂM SÓC CHO ĐẤT VÀ ĐẤT SẼ CHĂM SÓC LẠI CHO BẠN”

Đất đai khỏe mạnh tạo ra cây cối khỏe mạnh, cây cối khỏe mạnh chống lại sự xâm hại của sâu bệnh. Để cải tạo đất, Hãy ít đào xới, che phủ nhiều hơn và luôn bón phân ủ.

Bƣớc đầu tiên để thiết lập lại trật tự tự nhiên là phải phục hồi độ phì nhiêu của đất bằng cách giảm đến mức thấp nhất việc làm xáo trộn đất và tăng tối đa các chất hữu cơ cho đất.

ADDA –VIỆT NAM

- 4 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

2. Tạo môi trƣờng sống cho động vật ăn mồi Bƣớc thứ hai là tạo môi trƣờng sống tự nhiên thích hợp cho động vật ăn thịt và duy trì những gì đang có. Ở đây nông lâm kết hợp có thể đóng vai trò quan trọng và khuyến khích việc làm đa dạng các loài cây dại ở những khu vực đất sỏi đá không canh tác và ở

ven bờ ruộng. Sử dụng các bờ dải đồng mức với nhiều mục đích khác nhau: nhƣ trồng cây ăn quả, cây lấy củi, cỏ cho gia súc và hàng cây chắn gió, tất cả những loại cây này đều giúp thiết lập lại sự cân bằng giữa sâu bọ và các loài ăn mồi.

“KHUYẾN KHÍCH MÔI TRƢỜNG SỐNG TỰ NHIÊN Ở NƠI ĐẤT TRỒNG”

Cơ hội để khuyến khích là thiết lập lại môi trƣờng sống tự nhiên ở những khu đất không sử dụng nhƣ bờ ruộng, khu đá sỏi không trồng trọt đƣợc và những nơi khác còn lại trên những cánh đồng khá lớn. Cây mọc tự nhiên tự chúng sẽ tái sinh nếu con ngƣời cho phép; mà với việc lựa chọn cẩn thận các loại cây to, cây bụi và cỏ ở những khu vực này sẽ làm cho những khu đất không đƣợc sử dụng có thể trở nên hữu ích.

“THIẾT LẬP HÀNG CÂY CHẮN GIÓ XUNG QUANH RUỘNG”

Những vành đai hỗn hợp các cây bản địa xung quanh các mảnh ruộng hay ở những nơi nhiều đá sỏi ở trên đồng sẽ giúp bảo vệ đất khỏi bị gió thổi khô, cung cấp gỗ làm nhiên liệu, nguyên liệu xây dựng, và tạo môi trƣờng sống tốt cho động vật ăn côn trùng.

“TẬN DỤNG HẾT CÁC BỜ RUỘNG, DẢI ĐỒNG MỨC”

Tƣơng tự nhƣ vậy, việc trồng dọc theo bờ đồng mức các cây ăn quả, cây làm thức ăn gia súc, các cây bụi và cỏ là cơ hội lớn để tăng sản xuất. Cây cối sẽ giúp chắn gió, cung cấp củi đun và khuyến khích các loài vật ăn thịt côn trùng vào sinh sống, đặc biệt là các loài chim. Một số loại cây bản địa nhất định cũng cần đƣợc khuyến khích trồng ven bờ ruộng đồng mức. Hãy chọn những loại cây thân gỗ hay các loại cây bụi (bản địa hay ngoại lai) một cách cẩn thận, tránh những cây rễ ăn rộng và nông vì chúng có thể sẽ cạnh tranh với cây trồng chính. Trong nhiều khu vực khô hạn trên thế giới, viêc trồng các hàng cây chắn gió cho thấy đã làm tăng đáng kể năng xuất cây trồng do giảm tỷ lệ bốc hơi nƣớc.

3. Giới thiệu và thực hiện lại việc đa dạng hóa cây trồng Bƣớc thứ ba là giới thiệu và áp dụng lại việc đa dạng cây trồng trong hệ thống sản xuất bởi vì sự đa dạng là phƣơng pháp tự nhiên hiệu quả nhất để duy trì mối cân bằng giữa sâu bọ và các loài ăn mồi đồng thời đảm bảo duy trì độ phì nhiêu của đất. Ở những nơi độc canh, nông dân cần phải xem xét lại cách làm tăng sự đa dạng cây trồng thông qua luân canh, xen canh, trồng xen kiểu hỗn hợp, trồng xen theo hàng và trù tính kiểu canh tác lâu bền.

Một nguyên nhân lớn làm cho đất đai bị thoái hóa là gieo trồng quá nhiều cây lƣơng thực và quá ít cây họ đậu. Khi trồng cùng một loại cây trồng trong cùng một thửa ruộng hết năm này đến năm khác, đất sẽ liên tục bị lấy đi một số chất dinh dƣỡng nhất định và các loài sâu bệnh hại sẽ phát triển. Ví dụ, số lƣợng sâu đục thân và nhện đỏ phát triển rất nhanh ở ruộng ngô, cà chua (hoặc bông) khi những loại cây này đƣợc trồng liên tục.

ADDA –VIỆT NAM

- 5 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Đơn giản, điều này xảy ra vì quy luật đa dạng cây trồng đã không đƣợc quan tâm. Mỗi loại côn trùng cụ thể phát triển mạnh bởi cây chủ cung cấp thức ăn dồi dào và chỗ cƣ trú liên tục cho chúng. Tình trạng này sẽ càng trở nên tồi tệ do các chƣơng trình phun thuốc hóa học tiêu diệt những loài ăn thịt sâu bọ tự nhiên.

Quy luật đa dạng thực vật nói rằng cần phải có nhiều loại cây trồng khác nhau trên cùng một mảnh đất tại bất cứ thời điểm nào. Phá quy luật này sẽ nhanh chóng gây ra hậu quả, đặc biệt là ở khu vực nhiệt đới và tiểu nhiệt đới.

Mỗi cây của cùng một loài đƣợc trồng tách biệt nhau để nếu sâu bọ ăn cây này thì khó có thể lan sang cây kia. Khoảng cách biệt giữa những cây này đƣợc trồng xen vào những loại cây khác, tất cả đều bảo vệ lẫn nhau bằng cách này hay cách khác nhƣ làm hàng rào chắn tự nhiên hay trồng cây xua đuổi qua hƣơng vị tiết ra từ lá, hoa hay rễ cây của chúng. Điều này xảy ra ở cả bên trên và bên dƣới đất với sự hoạt động của rễ cây tiết ra nhƣ là chất xua đuổi hoặc chƣớng ngại vật ngăn chặn sự phát triển của những loài sâu bệnh từ trong đất.

Ngoài ra, mỗi cây giúp tạo ra một môi trƣờng sống hoàn toàn phù hợp (độ ẩm, chất hữu cơ, chất dinh dƣỡng, đời sống côn trùng, chắn gió và vân vân) để tạo ra tối đa số lƣợng các nguyên liệu thực vật ở nơi đó.

Sau đây là một số cách đa dạng thực vật tự nhiên nông dân có thể áp dụng 3.1 Luân canh

“TRỒNG THÊM CÂY HỌ ĐẬU VÀ BỚT CÂY LƢƠNG THỰC”

Luân canh cần đƣợc xem là bƣớc đầu tiên hƣớng tới việc tạo ra sự đa dạng thực vật cần thiết. Luân canh là việc trồng một chuỗi các loại cây khác nhau ở trong cùng thửa ruộng từ vụ này tiếp sau vụ kia.

Khi lựa chọn các chuỗi luân canh, cần gắn với mục đích không chỉ làm giảm đến mức thấp nhất sâu bệnh hại mà còn cải tạo độ phì nhiêu của đất và phòng ngừa xói mòn. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, yêu cầu về phòng ngừa xói mòn và tăng độ phì nhiêu cho đất đã bị đẩy sang một bên và thực tế của việc thực hiện luân canh đƣợc lựa chọn là chỉ để kiểm soát các loài sâu bệnh hại. Hơn nữa, nhấn mạnh nhu cầu kiểm soát các loài gây hại còn cho ta thấy mức độ đảo lộn cân bằng giữa loài gây hại và loài ăn mồi tự

nhiên do phƣơng pháp canh tác nông nghiệp hiện đại gây ra.

“LUÂN CANH LÀ BƢỚC ĐẦU TIÊN HƢỚNG TỚI ĐA DẠNG THỰC VẬT”

Chú ý hơn nữa việc đƣa vào luân canh các loại cây họ đậu, cây làm thức ăn gia súc và để

đất cho cỏ mọc nhằm đạt các lợi ích là tăng độ phì nhiêu của đất, chống xói mòn và sản xuất lƣơng thực bền vững. Trong thời gian qua, phƣơng pháp bỏ hoang đất cho cỏ mọc để đạt đƣợc tất cả các mục đích này, kể cả việc kiểm soát các loài sâu bệnh hại đã bị

đánh giá cực kỳ thấp. Đây là nguyên nhân dẫn đến tình trạng đất nghèo dinh dƣỡng với quy mô lớn nhƣ hiện nay (do sử dụng phƣơng pháp canh tác cày bừa và dùng hóa chất hàng năm) làm cho đất bị nghèo và cây kém tăng trƣởng.

ADDA –VIỆT NAM

- 6 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

3.2 Trồng xen hỗn hợp

“KIỂU TRỒNG HỖN HỢP: BÍ ĐỎ - ĐẬU – NGÔ”

Trong kiểu trồng hỗn hợp (trồng trộn lẫn các loại cây với nhau), sự đa dạng cây trồng đƣợc làm tăng thêm ở các vụ bằng cách trong cùng mảnh đất cùng một lúc trồng vài loại cây khác nhau. Phải chú ý lựa chọn các loại cây để chúng có thể cùng nhau phát triển tốt.

Ví dụ trong việc trồng xen kẽ giữa ngô – đậu tƣơng – kê, giữa các hàng ngô có thể đƣợc trồng thêm với bí đỏ và đậu (giữ nguyên khoảng cách bình thƣờng giữa các hàng ) Ngoài việc kiểm soát sâu bệnh hại, trồng xen có tác dụng loại trừ cỏ dại, bảo vệ đất, cải thiện hàm lƣợng các chất hữu cơ trong hệ thống canh tác và làm giảm đến mức thấp nhất rủi ro bị mất mùa hoàn toàn.

Một phƣơng pháp cổ đó là trộn các loại hạt của nhiều loại cây vào với nhau với tỷ lệ

thích hợp và rắc chúng ra ruộng. Phƣơng pháp này tránh đƣợc việc tạo thành hàng liên tiếp cùng một loại cây ở đó các loài sâu bệnh có thể dễ dàng lây lan sang nhau.

Ông cha chúng ta đã có nhiều kiến thức trong việc kết hợp các loại cây trồng bảo vệ lẫn nhau. Hầu hết những kiến thức này đã bị mất đi nhƣng trong những năm gần đây các nhà nghiên cứu đã thấy rõ giá trị của kỹ thuật này và đã thu thập những thông tin phù hợp.

Một số cách kết hợp đã đƣợc tìm và áp dụng để làm giảm thất thoát mùa vụ do các loài sâu bệnh hại gây ra đó là:

Đậu đũa trồng kết hợp với sắn hoặc cây lúa miến (một loại kê); ngô với cây hƣớng dƣơng, khoai tây với cây mù tạt; mƣớp tây với cà chua, gừng và đậu xanh; cải xoăn với cà chua và thuốc lá; bí đỏ, mƣớp tây, đậu đen, dƣa hấu và dƣa thơm với ngô, cây lúa miến hoặc kê; ngô và đậu đen; cây bông với đậu đen, ngô hoặc cây lúa miến. Sự phá hoại của tuyến trùng đối với cam quít sẽ giảm đi bằng cách trồng các loại cây họ đậu ở dƣới (đặc biệt là đậu đen) và tƣơng tự cây ăn quả đƣợc bảo vệ khỏi những loài gây hại bằng cách trồng cây keo tai tƣợng ở gần đó. Thậm chí khi trồng kết hợp nhiều giống của cùng một loại cây cũng cho thấy giảm thiệt hại mùa vụ do sâu bệnh hại gây ra.

Cây cứt lợn, cúc vạn thọ tây, cúc vạn thọ, cây cúc tây, cúc đại đóa, tỏi, cà chua, hành tây và hầu hết các loại cây thảo mộc đƣợc biết đến là để bảo vệ các loài cây khác.

3.3 Trồng xen kế tiếp nhau

“KIỂU TRỒNG XEN THEO HÀNG: NGÔ – ĐẬU”

ADDA –VIỆT NAM

- 7 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Trồng xen kẽ tƣơng tự nhƣ trồng hốn hợp chỉ khác là những loại cây đƣợc trồng thành các hàng cây xen kẽ nhau, đôi khi xen kẽ thành hai hàng một. Khoảng rộng giữa các hàng của một loại cây xen sẽ bảo vệ không cho côn trùng lây lan nhƣng sâu hại vẫn có thể đi lại dễ dàng dọc theo các hàng cây. Tuy nhiên, kiểu trồng xen này cho thấy thiệt hại mùa vụ do sâu hại gây ra giảm nhiều so với độc canh. Ví dụ, trồng xen ngô với đậu đen cho thấy giảm tỷ lệ sâu đục quả. Tƣơng tự nhƣ vậy, côn trùng gây hại cho cây bông cũng giảm đi do trồng xen bông với đậu đũa, ngô hoặc cây lúa miến; và một số loại đậu cũng cho thấy giảm nấm phấn trắng trên sắn trong khi đó sắn lại bảo vệ đậu khỏi bị đốm lá.

3.4 Trồng xen luống

Ƣu điểm của trồng luân canh, trồng xen hỗn hợp và xen hàng đƣợc kết hợp trong một hệ

thống canh tác mới gọi là trồng thành luống không làm đất.

Kiểu canh tác này không cày đất lên. Chỉ cào nhẹ với độ sâu khoảng 50 mm để trồng cây thành các hàng (ví dụ ngô) và dƣới các cây đƣợc trồng, các loại cây khác (ví dụ bí đỏ, đậu đũa v.v) đƣợc trồng thêm vào hố đƣợc cuốc giữa các hàng cây. Đa dạng thực vật tăng lên bởi cùng một lúc trên toàn ruộng có nhiều loài cây đƣợc trồng thành các luống kế tiếp nhau đôi một chạy dọc theo các bờ đồng mức.

Ngô

Đậu tƣơng

Ngô

Kê

Ngô Đậu tƣơng

Trồng thành các luống kế tiếp nhau nhƣ ngô – đậu nành – kê đƣợc nêu trong hình ở trên và có thể đƣợc áp dụng ngay trong năm đầu tiên. Trong năm thứ hai, loại cây đƣợc trồng ở các luống phía dƣới cùng sẽ đƣợc chuyển lên phía trên cùng của ruộng thay cho loại ADDA –VIỆT NAM

- 8 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

cây trồng vừa đƣợc trồng ở đó và cứ thế tất cả các luống cây khác đều đƣợc chuyển xuống để thế chỗ các loại cây vừa đƣợc trồng ở vụ trƣớc.

Hàng năm phƣơng pháp này tiếp tục đƣợc thực hiện với việc chuyển loại cây ở phía dƣới cùng lên trên cùng của thửa ruộng.

Bằng cách này, cùng một lúc luân canh cây trồng không chỉ đƣợc thực hiện trên toàn ruộng mà mỗi luống trồng đều đƣợc trồng các loại cây khác nhau hết vụ này sang vụ

khác.

Trên các luống ngô có thể trồng thêm ở phía dƣới tán ngô nhiều loại cây khác phù hợp (nhƣ bí đỏ, đậu đũa, dƣa hấu, bí xanh và đỗ) để tăng đa dạng thực vật và để đạt đƣợc tất cả lợi ích do cách trồng hỗn hợp mang lại. Khả năng ứng dụng kiểu trồng này hầu nhƣ vô tận. Thậm chí cà chua có thể đƣợc trồng trong ruộng ngô rất thành công và cây cà chua đƣợc buộc vào thân cây ngô thay vì làm giàn.

3.5 Canh tác thƣờng xuyên

“ÁP DỤNG KIỂU CANH TÁC THƢỜNG XUYÊN Ở NƠI CÓ THỂ”

Đa dạng cây trồng có thể đƣợc làm tăng hơn nữa bằng cách trồng mở rộng thêm cùng nhiều các loại cây với nhau có các cách sinh trƣởng và môi trƣờng sinh sống khác nhau vào trong bất cứ hệ thống canh tác nào đã nêu ở trên. Các loại cây đƣợc lựa chọn trồng không chỉ vì chúng cung cấp thức ăn mà còn bảo vệ các loại cây lƣơng thực không bị sâu bọ phá hoại hoặc cải tạo đất tốt, cho nhiệt độ không khí, ánh sáng và độ ẩm phù hợp để

các loại cây lƣơng thực đƣợc trồng cùng với chúng cho thu hoạch tốt nhất.

Kiểu canh tác thƣờng xuyên có thể bao gồm nhiều loại cây có chiều cao khác nhau từ

cây cao, cây bụi đến cây leo và các cây nhỏ khác đƣợc bố trí làm sao để mỗi loại cây này tạo ra môi trƣờng cần thiết cho các cây khác. Các loại cây đòi hỏi hoặc thích bóng râm (nhƣ khoai lang hay cây quả mọng) đƣợc trồng ở dƣới những cây cao hay cây bụi, trong khi đó những cây cần ánh sáng mặt trời thì trồng ở những chỗ trống.

Tỏi

Cà phê

Tỏi

Đậu Hà lan

Chuối

Đỗ

Tỏi Cà phê Tỏi

Cần lƣu ý không nên trồng quá nhiều các loại cây giống nhau bên cạnh nhau và đảm bảo số lƣợng đủ các loại cây đa mục đích để cải tạo đất (các loại đậu) và bảo vệ không bị sâu ADDA –VIỆT NAM

- 9 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

bọ phá hoại. Các loại cây nặng mùi nhƣ cà chua, hành, tỏi, cúc vạn thọ, v.v. đƣợc trồng cùng hoặc xung quanh các loại cây khác nhƣ bắp cải, cây cải dầu và xà lách để bảo vệ

chúng không bị sâu bọ tấn công. Những cây hấp dẫn sâu bọ đƣợc trồng để làm bẫy cho các loài sâu bọ ƣa thích chúng.

4. Không sử dụng hóa chất trong nông nghiệp

“THAY THẾ TẤT CẢ HÓA CHẤT

BẰNG CÁC PHƢƠNG THUỐC TỰ NHIÊN Ở BẤT CỨ ĐÂU CÓ THỂ”

Bƣớc thứ tƣ là không sử dụng hóa chất trong nông nghiệp nhƣ phân hóa học, thuốc trừ

cỏ, thuốc trừ sâu và thuốc trừ nấm. Sử dụng các chất hữu cơ và phân ủ thay thế cho phân vô cơ, sử dụng trồng cây luân canh, trồng xen thêm cây dƣới tán cây trồng chính, canh tác cơ học thay cho việc sử dụng chất diệt cỏ và thực hiện các phƣơng pháp tự nhiên để

thay thế cho những hóa chất có hại hiện đang đƣợc sử dụng khống chế sâu bệnh.

Việc phụ thuộc nhiều vào thuốc bảo vệ thực vật gây ảnh hƣởng có hại cho hệ sinh thái trong và ngoài đồng ruộng, sau đó là ảnh hƣởng đến mức độ sản xuất, chi phí đầu vào cũng nhƣ đến sức khỏe và phúc lợi của con ngƣời.

Các loại phân bón hòa tan sử dụng trong nông nghiệp làm hỏng những yếu tố cơ bản nhƣ

làm mất chất hữu cơ và làm hỏng cấu trúc của đất, làm suy giảm số lƣợng các loài sinh vật có ích trong đất và làm cho đất dễ bị chua. Chúng ta cần sử dụng nhiều hơn các loại phân bón tự nhiên nhƣ phân hữu cơ và phân ủ nóng

Các chất diệt cỏ đƣợc tạo ra để diệt những loại cây tồn tại trên mặt đất ngoài ý muốn của con ngƣời nhƣng chúng cũng lại phá hoại đời sống của những sinh vật cực nhỏ sống ở

trong đất có chức năng phân hủy các tàn dƣ thực vật và duy trì mối cân bằng giữa các loài gây hại và loài ăn mồi. Tốt hơn hết là hãy kiểm soát cỏ dại, sử dụng kỹ thuật xen canh và luân canh ở bất cứ nơi nào có thể thay bằng kiểm soát bằng hóa chất (đặc biệt là trồng với mật độ cao các loại cây che phủ).

Những loại thuốc trừ sâu mới lúc đầu có hiệu quả cao nhƣng hiệu quả đó giảm đi theo thời gian do hai yếu tố. Một mặt bản thân những động vật ăn mồi giúp làm giảm số

lƣợng sâu hại cũng bị tiêu diệt, đôi khi còn bị tiêu diệt nhiều hơn là sâu hại. Thứ hai, những con sâu còn sống sót sau khi dùng thuốc trừ sâu sẽ kháng thuốc và tiếp tục sinh sản. Thế hệ mới của sâu hại này có khả năng kháng thuốc trừ sâu và số lƣợng sâu hại vì thế sẽ tăng lên.

Trong thời gian qua, với sự phản tác dụng của chiến lƣợc này, ngƣời sản xuất đã tăng số

lần phun thuốc lên rất nhiều, liều lƣợng thuốc cho mỗi lần sử dụng cũng tăng lên hoặc đổi sang dùng loại thuốc mới đắt tiền hơn và hiệu nghiệm hơn. Nghiên cứu cho thấy rằng những chiến lƣợc này chỉ làm tăng thêm tính kháng thuốc của quần thể sâu hại. Cỏ dại cũng kháng thuốc diệt cỏ và những chiến lƣợc tƣơng tự nhƣ vậy cũng đã đƣợc sử dụng không thành công.

Tính không hiệu quả của những chiến lƣợc này có thể đƣợc đánh giá qua một số cuộc khảo sát. Ví dụ một khảo sát đã cho thấy rằng so với 30 năm về trƣớc thất thoát mùa màng do sâu hại tấn công tăng gấp hai lần mặc dù sử dụng thuốc trừ sâu tăng lên 10 lần.

ADDA –VIỆT NAM

- 10 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tác động gián tiếp của thuốc trừ sâu đến sản xuất cây trồng khó đánh giá hơn nhƣng ngƣời ta cho rằng năng suất cây trồng bị tác động xấu do bị mất đi nhiều loại côn trùng giúp thụ phấn hoa, ăn các loài gây hại, duy trì độ phì nhiêu của đất và hỗ trợ cho hệ sinh thái nói chung. Ngoài ra, chất lƣợng lƣơng thực phẩm cũng bị giảm do bị nhiễm độc.

Việc sử dụng thuốc trừ sâu không chỉ ảnh hƣởng đến số lƣợng và chất lƣợng mùa vụ mà theo một khảo sát, khoảng 11 triệu ngƣời đã bị cấp cứu vào bệnh viện mỗi năm chỉ ở

riêng châu Phi do bị ngộ độc thuốc trừ sâu. Càng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy rằng mức độ sử dụng hóa chất trong nông nghiệp (phân hóa học, thuốc trừ sâu và thuốc trừ cỏ) đã làm ô nhiễm nặng nề tầng nƣớc ngầm và nƣớc mặt.

ADDA –VIỆT NAM

- 11 -

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

CÁC BIỆN PHÁP CỤ THỂ

Vệ sinh

“KHÔNG BAO GIỜ ĐỂ NHỮNG THỨ BỊ NHIỄM SÂU BỆNH Ở XUNG

QUANH.

CỐ GẮNG TẠO THÓI QUEN SẠCH SẼ”

Vệ sinh sạch sẽ là cực kỳ quan trọng để phòng ngừa sự lây lan của sâu bệnh, đặc biệt là bệnh.

Đất: Trƣớc hết đảm bảo rằng đất ở luống gieo hạt không có những loài gây hại và mầm bệnh. Đất đƣợc xử lý đúng trong nhiều năm sẽ không chứa các loài gây hại và mầm bệnh nhƣng nếu đất có nguy cơ có thể phải tiệt trùng bằng cách đốt các cành cây trên bề mặt đất đã đƣợc làm sẵn (tro giúp làm cho đất phì nhiêu hoặc có thể đƣợc sử dụng để kiểm soát sâu bệnh), tƣới nƣớc trộn với lá cây húng quế dại giã ra và trộn vào đất, phơi đất hoặc ủ đất bằng sức nóng mặt trời bằng cách phủ những tấm ni lông lên trên.

Hạt giống và cây con:cần phải sạch sâu bệnh, nếu không bản thân chúng không những bị

sâu bệnh mà còn lây lan sang những cây khác ở trong ruộng. Một chiến thuật cũ nay vẫn còn sử dụng là cất giữ hạt giống với phân bò đã đốt hoặc tro củi để hạt giống không bị

sâu bệnh khi mang trồng.

Nếu bệnh dịch lây lan, loại bỏ tất cả những cây và vật bị nhiễm. Những thứ này có thể ủ

làm phân ủ nếu bảo đảm đủ độ nóng trong đống ủ, nếu không giữ đủ độ nóng thì có thể

cho gia súc ăn hay chôn dƣới đất. Đốt những thứ này cũng có thể giải quyết đƣợc vấn đề

nhƣng có thể là lãng phí những chất hữu cơ giá trị trừ phi tro của chúng đƣợc sử dụng để

kiểm soát sâu bọ.

Công cụ: Tay và công cụ sử dụng phải đƣợc rửa sạch sẽ sau khi loại bỏ những cây và vật bị nhiễm. Nếu không làm nhƣ vậy sâu bệnh sẽ có thể lan sang các cây khác. Cũng cần nhớ rằng mầm bệnh của cây có thể bám vào quần áo và giầy dép.

Nước: Nƣớc sử dụng để tƣới cây và pha loãng phân chuồng, để phun hoặc pha chế cần phải lấy từ nguồn không bị nhiễm bệnh. Nƣớc đã dùng để rửa tay, rửa dụng cụ và cây hoặc đƣợc để lƣu lại sẽ là nƣớc bị nhiễm bệnh.

Chọn các loại giống kháng sâu bệnh

PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG TỰ NHÂN GIỮ GIỐNG

Các cơ quan nghiên cứu đã tạo ra các loại giống kháng các loại sâu bệnh nhất định. Tuy nhiên, ngƣời trồng trọt có thể gây giống riêng cho mình rất đơn giản bằng cách lấy hạt giống từ những cây khỏe mạnh ở ngoài đồng không bị sâu bệnh.

Những hạt giống từ những cây này sẽ cho cây phát triển mạnh và cây lớn lên từ những hạt này sẽ có cơ hội phù hợp với môi trƣờng địa phƣơng tốt hơn và kháng sâu bệnh tốt hơn. Thực ra, trong quá khứ, thông qua việc quan sát tốt thiên nhiên, những ngƣời nông dân truyền thống đã góp phần quan trọng vào việc phát triển các loại giống cây kháng nhiều lọai sâu bệnh. Vì hệ thống tự nhiên là hệ thống rất năng động, nó luôn chuyển ADDA –VIỆT NAM

12

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

động nên việc chọn lọc và nhân giống kháng sâu bệnh phải là một qúa trình liên tục, nếu không thì những giống kháng sâu bệnh phải rất khó khăn mới tạo ra đƣợc sẽ bị mất đi.

Trong trƣờng hợp nông dân sản xuất nhỏ tự cấp tự túc, việc làm giống tốt nhất là do chính tay họ làm ở trên đồng ruộng của họ.

Thời vụ

“TRỒNG ĐÚNG THỜI VỤ ĐỂ TRÁNH SÂU BỆNH”

Việc cấy trồng cần phải làm đúng thời vụ để giảm đến mức thấp nhất sự tấn công của sâu bệnh. Để làm việc này hiệu quả, ngƣời nông dân cần phải biết chu kỳ sống của các loài

sâu bọ gây hại và những điều kiện thuận lợi cho việc lây lan dịch bệnh.

Ví dụ, các vụ rau trồng vào mùa đông sẽ tốt hơn mùa hè bởi vì rất nhiều loài gây hại và bệnh tật đều ngủ đông hoặc kém hoạt động trong thời tiết lạnh. Loại sâu lớn là tuyến trùng hại rễ sẽ ít hoạt động trong thời gian này.

Một cách khác để làm tăng sự sống của cây là sản xuất cây con trong những khu vƣờn ƣơm đƣợc bảo vệ và sau đó trồng chúng ở bên ngoài ruộng khi chúng đã đủ lớn để có khả năng chịu đựng sự tấn công của sâu bệnh. Sự phá hoại của ốc sên, sâu ngài đêm, bọ

cánh cứng và châu chấu có thể đƣợc giảm đến mức thấp nhất bằng cách này.

Rất nhiều loại côn trùng sau khi nằm trốn trong đất qua mùa đông và mùa xuân, xuất hiện với những trận mƣa đầu mùa. Sự phá hoại cây mùa hè có thể giảm đến mức tối thiểu bằng cách trồng vụ hè sớm hơn hoặc trồng sau khi mƣa một vài tuần.

Sử dụng bẫy và hàng chắn ngăn côn trùng

Cây có thể đóng vai trò làm rào chắn tự nhiên đối với sự di chuyển của các loài gây hại.

Bờ dậu ngăn cản rệp vào vƣờn; một vài hàng ngô có thể bảo vệ vụ đậu không bị rệp vào phá hoại và một hàng cây đậu Hà lan hoặc đậu leo có thể đƣợc sử dụng để bảo vệ cà chua, khoai tây và bắp cải không bị nhện đỏ tấn công.

Một phƣơng pháp khác là bẫy côn trùng bằng những cây dẫn dụ. Cây dẫn dụ có thể là cỏ

mọc trong ruộng hay có thể là các loại cây mẫn cảm đƣợc trồng thành những hàng xung quanh ruộng. Côn trùng thích những cây dẫn dụ này sẽ tấn công phá hoại chúng và không động chạm đến cây trồng chính trong ruộng. Những cây bị côn trùng phá hoại sau đó có thể bị nhổ bỏ và làm phân ủ hoặc cho gia súc ăn. Ví dụ, rệp bị hấp dẫn bởi cỏ sữa và cây lƣơng thực sẽ đƣợc bảo vệ không bị chúng tấn công nếu để một ít cỏ này mọc ở

trong ruộng.

Cây đậu đƣợc trồng theo hàng để dẫn dụ xung quanh ruộng trồng bắp cải hoặc bông để

bảo vệ những loại cây này không bị nhện đỏ tấn công. Sau đó những cây đậu bị sâu bệnh hại này làm thức ăn cho gia súc ăn hoặc làm phân ủ. Loại cây này làm mồi lý tƣởng vì chúng có ba chức năng: kiểm soát sâu bọ (làm mồi), cải tạo đất (cây họ đậu) và thức ăn cho gia súc hoặc nguyên liệu để làm lớp phủ hay phân ủ.

Hàng chắn và cây dẫn dụ cũng sẽ tạo ra môi trƣờng sống thích hợp khuyến khích các động vật ăn mồi tới cƣ trú ở trên ruộng và ăn sâu hại.

Khuyến khích động vật ăn mồi

ADDA –VIỆT NAM

13

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

TRƢỚC HẾT KHUYẾN KHÍCH TĂNG SỐ LƢỢNG ĐỘNG VẬT ĂN MỒI CUỐI CÙNG LÀ KHÔI PHỤC LẠI TRÌNH TỰ TỰ NHIÊN

Trong những giai đoạn đầu thiết lập trật tự tự nhiên, sẽ thiếu động vật ăn mồi. Phƣơng pháp canh tác thông thƣờng hiện nay đã tiêu diệt hầu hết các động vật này và sự phá hủy hàng loạt môi trƣờng sinh sống tự nhiên của chúng.

Ở những nƣớc phƣơng tây, động vật ăn mồi đƣợc gây giống trong những khu trại sản xuất riêng và bán cho nông dân để họ thả vào ruộng của mình. Việc này đƣợc truyền bá sang châu Phi và các nơi khác nhƣng đó là chi phí không cần thiết. Hầu hết các loại động vật này chỉ sống đƣợc một thời gian ngắn và sau đó chúng bị tiêu diệt ngay ở nơi chúng đƣợc thả ra đầu tiên chính bởi các biện pháp canh tác của ngƣời nông dân. Phƣơng pháp tốt nhất là phải biết cách tạo điều kiện thích hợp để tăng số lƣợng các loài động vật ăn mồi hiện có tới mức nào đó để chúng có thể đảm đƣơng đƣợc nhiệm vụ của mình là kiểm soát đƣợc các loài côn trùng gây hại cho cây trồng.

Việc phục hồi độ phì nhiêu của đất, cải thiện đa dạng cây trồng và tránh sử dụng các loại hóa chất trong nông nghiệp là để thiết lập lại trật tự tự nhiên và qua đó làm tăng số lƣợng các loài động vật ăn mồi cùng với việc tạo ra môi trƣờng sống đa dạng trong các ruộng, các bờ dải đồng mức, ở những vùng đá sỏi không trồng trọt đƣợc và ở dọc theo các bờ

ruộng. Phƣơng pháp thiết lập lại trật tự tự nhiên có lẽ là an toàn nhất để kiểm soát dịch hại để tránh cho việc phán đoán chủ quan liệu loài côn trùng hay động vật này là có ích hoặc không có ích.

Nhiều tài liệu đã đƣa ra danh mục các loài vật có ích để ngƣời nông dân có thể tránh tiêu diệt chúng. Việc lựa chọn này thƣờng tùy hứng bởi vì một số loài vật ăn côn trùng trong giai đoạn này nhƣng lại ăn thực vật ở giai đoạn khác trong chu kỳ sống của chúng.

Không còn nghi ngờ gì nữa, hầu hết côn trùng đều có ích ở một giai đoạn nào đó. Ví dụ

trong một nghiên cứu 86,000 côn trùng xác định trên đồng ruộng, 76,000 là bạn của nhà nông.

Tất cả côn trùng đều có lợi vì mỗi loại hình thành một phần của chuỗi thức ăn. Tuy nhiên có thể có có lợi khi liệt kê những loài đƣợc coi là có lợi hơn những loài khác do chúng có vai trò kiểm soát trực tiếp các loài gây hại ăn cây cối hoa màu. Những loại thƣờng đƣợc xác định là: bọ ăn mồi, kiến, dơi, ong, chim, ong bắp cày, tắc kè hoa, chuồn chuồn, ong màu sắc rực rỡ, bọ kỳ cánh cứng, giun đất, ếch nhái, con tò vò, bọ rùa, thằn lằn, tuyến trùng có ích, bọ ngựa, nhện, và cóc...

Bƣớc quan trọng nữa nhằm cải thiện và duy trì số lƣợng động vật ăn mồi là tránh tiêu diệt chúng vì những lý do thiển cận vì đây chính là điều đầu tiên gây nên vấn đề. Ví dụ, một ngƣời nông dân có thể thấy rằng con chim mồi có thể giết chết gà của anh ta. Thay vì bảo vệ đàn gà mái của mình bằng rào mắt cáo, „làm giả con quạ" hoặc che bằng cây, anh ta giết diều hâu và phá tổ và môi trƣờng sống của chúng. Vì vậy số lƣợng chuột đồng, chuột nhắt và chim ăn hạt mà lẽ ra diều hâu ăn thịt bị tăng lên và ăn lúa ngô của ngƣời nông dân cả ở trên đồng và ở trong kho. Kết quả là anh ta và gia đình bị nghèo đói chỉ vì anh ta không suy nghĩ đủ kỹ trƣớc khi hành động. Đây chỉ là một ví dụ nhỏ.

Trong nhiều thập kỷ qua, thông qua việc cày bừa hàng năm, triệt phá môi trƣờng sống tự

nhiên, sử dụng không phân biệt các loại hóa chất trong nông nghiệp và tiêu diệt côn trùng thiếu suy nghĩ bằng nhiều cách khác nhau, chúng ta đã làm đảo lộn sự cân bằng mỏng manh nhƣng có lợi của thiên nhiên và nay phải chịu hậu quả.

ADDA –VIỆT NAM

14

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

TÓM LẠI

“HÃY ĐỂ THIÊN NHIÊN KIỂM SOÁT DỊCH HẠI”

Cách tiếp cận thiết thực duy nhất là không tiêu diệt tất cả các loài gây hại mà phải phục hồi sự cân bằng tự nhiên. Hãy học từ thiên nhiên cách tăng đến mức tối đa sản xuất lƣơng thực và giảm đến mức thấp nhất sự mất mùa

Tránh sử dụng thuốc trừ sâu. Chúng là chất độc. Chúng đe dọa sức khỏe con ngƣời, xáo trộn trật tự và cân bằng tự nhiên và trong tƣơng lai làm tăng mất mùa.

1. Thay thế hóa chất dùng trong nông nghiệp bằng các Phƣơng pháp tự nhiên.

2. Khuyến khích sinh sản của các loài động vật ăn mồi. Không giết chúng mà tạo cho chúng môi trƣờng sống phù hợp.

3. Bắt chƣớc thiên nhiên bằng cách tạo ra đa dạng thực vật càng nhiều càng tốt.

4. Ít đào xới, tạo lớp phủ bồi và luôn dùng phân ủ. Nền tảng của sản xuất cây trồng là chăm sóc đất. Đất lành mạnh thì sẽ ít có khả năng chứa sâu bệnh ở mức nguy hiểm và sẽ tạo ra những vụ mùa tốt tƣơi có khả năng chống lại sự tấn công của sâu bệnh.

5. Luôn vệ sinh sạch sẽ. Không tạo điều kiện cho bệnh lan truyền và phát triển.

Đó là những cơ sở cho việc quản lý sâu bệnh tốt. Với việc thực hiện những điều này, số

lƣợng và mức độ nghiêm trọng của sâu bệnh tấn công sẽ giảm đi.

Tuy nhiên có thể chấp nhận đƣợc việc dịch hại thỉnh thoảng xuất hiện, đặc biệt là trong những giai đoạn đầu khi ngƣời trồng trọt cố gắng phục hồi sự cân bằng tự nhiên. Đừng có bị cám dỗ bởi thùng thuốc sâu kia nếu không bạn sẽ làm hỏng tất cả những tiến bộ mà mình đã cố gắng đạt đƣợc cho đến nay.

Thay vào đó nên chọn một trong những Phƣơng pháp tự nhiên, đƣợc nêu trong những phần còn lại của cuốn sách này, phù hợp với loại sâu bọ có vấn đề để kiểm soát dịch hại.

Trừ một vài trƣờng hợp ngoại lệ, những Phƣơng pháp tự nhiên này sử dụng đơn giản, an toàn và chi phí hầu nhƣ không có.

Vấn đề chính cho thành công là sử dụng thậm chí hóa chất tự nhiên chỉ khi khẩn cấp. Và khi bạn làm nhƣ vậy, tránh tiêu diệt những loài động vật ăn thịt có ích. Vì vậy, hãy kiểm tra thƣờng xuyên và phun có lựa chọn. Hãy học cách nhận biết các loài côn trùng có ích và khuyến khích chúng ở lại.

Ngoài ra, điều quan trọng cần biết rằng việc phát triển bất cứ kỹ năng nào cũng phụ

thuộc hoàn toàn vào mức độ mà ngƣời nông dân hoặc ngƣời làm vƣờn chăm sóc và tập trung cho phƣơng thức canh tác của mình, quan sát kỹ và chú ý đáp ứng nhu cầu của đất, cây cối và đời sống của côn trùng và chim muông. Tất cả phải hài hòa với ngƣời trồng trọt và vì vậy thái độ của ngƣời trồng trọt là yếu tố lớn mang lại thành công của những nỗ lực của mình trong việc hợp tác với những lực lƣợng nhạy cảm nhƣng rất hùng mạnh đó làm cơ sở cho mọi sáng tạo.

ADDA –VIỆT NAM

15

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

PHẦN II- PHƢƠNG PHÁP BẢO VỆ THỰC VẬT TỰ NHIÊN

Những ƣu điểm lớn của các phƣơng pháp kiểm soát sâu, bệnh tự nhiên 1. Sâu, bệnh khó kháng lại sự kết hợp của các loại hóa chất chiết xuất từ thực vật hơn là hóa chất tổng hợp đơn.

2. Ngƣời trồng trọt có thể lựa chọn phƣơng pháp phù hợp và tốt nhất cho địa bàn của họ.

3. Việc điều chế thực vật và các phƣơng pháp khá đơn giản và dễ làm và an toàn hơn là các loại thuốc trừ sâu hiện nay.

4. Các phƣơng pháp hầu nhƣ không tốn kém và ngƣời trồng trọt có thể tự làm ngay trên mảnh đất của mình.

Hầu hết các chất liệt kê trong phần này này không “tiêu diệt” mạnh. Thực tế là việc loại trừ hoàn toàn côn trùng sẽ làm đảo lộn sự cân bằng tự nhiên và là điều không mong muốn. Mục đích “kiểm soát” ở đây chỉ là làm giảm số lƣợng các loài côn trùng gây hại tới mức mất mùa là ít nhất hoặc có thể chấp nhận đƣợc.

Một vài Phƣơng pháp tự nhiên có thể tiêu diệt mạnh có thể độc cho con ngƣời và động vật, cũng nhƣ côn trùng và cần phải xử lý với sự thận trọng rất cao. Vì mục đích an toàn, những Phƣơng pháp này đã đƣợc xác định với hàng chữ “Xem cảnh báo” viết ngay bên dƣới tiêu đề.

I/ PHƢƠNG PHÁP ĐÚNG

Phƣơng pháp kiểm soát sâu bệnh đúng gồm:

1. Thực hiện đúng kỹ thuật nhƣ nêu trong Phần I.

2. Đánh giá xem liệu sự quấy phá của sâu bọ có nghiêm trọng đến mức phải hành động không hay là mới chỉ ở mức không gây hại phù hợp với cân bằng tự nhiên.

3. Nếu sự bùng phát đƣợc coi là nghiêm trọng đến mức phải hành động nhanh, hãy xác định loại sâu bệnh gây hại liên quan từ đâu và áp dụng các “Phƣơng pháp gợi ý”. Nếu loại sâu không xác định đƣợc chính xác, thì hãy xác định chúng với hình dạng chung, ví dụ, bọ cánh cứng, sâu, ruồi, trứng và v.v. và sử dụng các phƣơng pháp kiểm soát đối với các loại có hình dạng tƣơng tự nêu chi tiết phần sau 4. Xem xét cẩn thận nguyên nhân của sự bùng phát và sử dụng thông tin cung cấp trong Phần I làm hƣớng dẫn, tìm kiếm và sửa chữa sai sót.

II/ SỬ DỤNG CÁC CHẤT ĐỂ BẢO VỆ CÂY TRỒNG VÀ CÁCH HỖN HỢP

Ở đâu các dụng cụ phun không có thì có thể vẩy chất lỏng vào cây bằng chổi quét sơn, chổi làm bằng các cây ở địa phƣơng.

1/ Cây hƣơng liệu

Nguyên liệu: Lá của những loại cây có mùi hắc nhƣ bạch đàn, cây cứt lợn, cà chua hoặc bất cứ cây hƣơng liệu nào.

Đối tượng: Bất cứ loại côn trùng nào

Phương pháp: Làm thuốc phun từ lá của những loại cây có mùi hắc, có thể sử dụng một loại cây hoặc là trộn hai loại cây với nhau. Mùi hắc sẽ xua đuổi các loài gây hại. Đặc biệt khuyến cáo phun với tỏi, hành và ớt.

ADDA –VIỆT NAM

16

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Nguyên liệu từ cây mang phơi, xay nhỏ thành bột, trộn với nƣớc sôi và để nguội để phun.

Có thể trộn từ 20 – 500 g với 1 lít nƣớc.

Tần suất: Phun trƣớc khi dự kiến đỉnh điểm của sâu bệnh vào đầu mùa hè và nhắc lại thƣờng xuyên cần thiết tùy thuộc vào số lƣợng sâu xuất hiện trong năm đó. Cần ứng dụng thêm trong mùa mƣa vì chất phun sẽ bị mƣa làm trôi khỏi cây.

Cảnh báo: Một số loại cây bị ảnh hƣởng do dịch từ những cây khác, vì vậy nên kiểm tra dấu hiệu bị thiệt hại (thƣờng là lá bị biến dạng),

2/ Tro

Đối tuợng: Các loại côn trùng thân mềm kể cả rệp, chim, sâu cắn rễ bắp cải, sâu bƣớm, sâu ngài đêm, châu chấu, trứng, ấu trùng, giun tròn, nhậy khoai tây, nhộng, giòi cắn rễ, sên, ốc sên, rệp bí, sâu đục thân, mối, mọt và côn trùng nói chung; các bệnh nấm mốc sƣơng và bệnh biến chứng tác hại đến bắp cải và các loài gây hại khác.

Nguyên liệu: Tro từ cây. Tro của một số loại cây cho thấy hiệu quả đối với một số loài côn trùng nhất định. Tro của cây keo tai tƣợng, phi lao, cây bách, bạch đàn, xoài, kê, lúa, cây me cũng cho thấy đặc biệt hiệu quả là chất tẩy uế hoặc là chất xua đuổi côn trùng nói chung – xem cảnh báo ở bên dƣới.

Phương pháp

1. Rắc bột tro đều lên cây rau để khử nƣớc từ côn trùng thân mềm hoặc rắc vào phần ngọn của cây ngô non để giệt sâu đục thân.

2. Rải lớp tro dầy vào xung quanh cây hoặc lên luống gieo hạt để chống các loại sâu ở trong đất nhƣ: giun tròn, trứng, ấu trùng, nhộng v.v; tốt nhất là đào rãnh rộng 150 – 200mm và sâu 20 – 50mm để ngăn ngừa sên và ốc sên. Tro của cây trâm bầu đƣợc biết là cóc thể kiểm soát sâu xám khi trộn với đất tại hố trồng cây.

3. Rải tro vào xung quanh gốc củ cải, hành, cải bắp và các loại cải khác và phủ nhẹ

một lớp đất lên để bảo vệ tránh sâu ăn rễ bắp cải, giòi và biến chứng tác hại đến bắp cải.

4. Rải tro lên mặt đất nhƣ là lớp phủ để kiểm soát giun tròn và mọt.

5. Tạo những đống tro xung quanh gốc cây để bảo vệ chúng không bị mối tấn công.

6. Trộn tro với phân ủ và đào hố bỏ xuống đất có thể kiểm soát đƣợc mọt và tuyến trùng và cải thiện độ phì nhiêu của đất rất tốt.

7. Nhúng những cành trồng vào hỗn hợp tro trộn với nƣớc để tránh bệnh và tăng cƣờng tỷ lệ hút của cây.

8. Phun tro củi trộn với nƣớc xà phòng và/ hoặc vôi làm thuốc trừ sâu nói chung.

9. Phun hỗn hợp 1 muỗng tro củi khuấy đều với một lít nƣớc, trộn với 1 cốc sữa chua và cho thêm 3 lít nƣớc vào. Phƣơng pháp này rất hiệu quả đối với nấm mốc sƣơng và rất nhiều loài gây hại và trứng của chúng.

10. Phun tro củi trộn với vôi cũng làm tăng khả năng chống lại một số loại côn trùng nhất định nhƣ rệp bí. Để hỗn hợp này trong 1-2 ngày trƣớc khi sử dụng.

11. Ngâm hạt vào tro củi trộn với nƣớc trong 24 giờ trƣớc khi gieo sẽ tránh các bệnh do nấm và vi khuẩn gây nên.

12. Ngâm hạt vào tro củi trộn với nƣớc hoặc với nƣớc ép quả hoặc lá của những cây hƣơng liệu với nƣớc sẽ tránh chim ăn hạt (hạt ngô đƣợc nêu cụ thể). Thử hiệu quả

của các cây hƣơng liệu mới đối với sự nảy mầm sử dụng một số ít hạt trƣớc khi ADDA –VIỆT NAM

17

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

dùng làm phƣơng pháp xử lý chung, một số loại cây nặng mùi có thể có hiệu quả

đối với hạt giống.

Tần suất: Sử dụng thƣờng xuyên khi cần thiết. Có thể phải sử dụng thêm tro rắc trên mặt đất (nhƣ là lớp chắn khô) trong mùa mƣa hoặc gió. Bột tro hiệu quả hơn đối với lá cây khi chúng bị ƣớt do mƣa, tƣới nƣớc hoặc sƣơng.

Cảnh báo: Tro củi chứa một lƣợng Kalihidroxit vì vậy không nên dùng trong những ngày nóng và lên ngọn cây non. Không cho tro dính vào thân cây, đặc biệt là cây non. Phải để tro nguội trƣớc khi sử dụng. Không dùng tro xỉ than đá.

3. Kiểm soát bằng sinh học

Nguyên liệu: Các phƣơng pháp canh tác nêu trong Phần I cần đƣợc ứng dụng. Ngoài những phƣơng pháp canh tác, có một số phƣơng pháp kiểm soát bằng sinh học đơn giản có thể ứng dụng đƣợc nhƣ sau.

Đối tượng: Côn trùng nói chung

Phương pháp:

1. Phun hỗn hợp gồm một nắm côn trùng gây hại nghiền nát trộn với 10 lít nƣớc.

Cho thêm một ít nƣớc xà phòng vào. Để dung dịch này trong vòng từ 12 – 24 giờ.

Côn trùng thuộc cùng loại sẽ sơ tán khỏi ruộng cây đƣợc phun loại hỗn hợp này.

Thân của côn trùng còn lại sau khi lọc có thể bỏ vào những đồ đựng (thùng, vại v.v) mở nắp để ở trong vƣờn và mùi của nó sẽ tiếp tục xua đuổi côn trùng.

Phƣơng pháp này cũng hiệu quả đối với armyworm và các loại sâu bƣớm khác, động vật nhiều chân, ong cắn lá, sên và nhiều loại rệp nhƣng kém hiệu quả đối với châu chấu.

2. Phun với hỗn hợp làm từ một nắm côn trùng có dấu hiệu đang bị tai họa do bệnh tự nhiên. Việc này sẽ làm lây lan bệnh sang những con côn trùng cùng loài khỏe mạnh hoặc thậm chí sang các loài côn trùng khác.

3. Kiểm soát độ ẩm bằng cách thay đổi khoảng cách giữa các cây. Khoảng cách gần sẽ tránh ve nhện đỏ trong khi đó khoảng cách xa sẽ tránh bệnh do nấm và các bệnh khác.

Tần suất: Phƣơng pháp 1 có thể ứng dụng một vài lần, đặc biệt trong mùa mƣa. Phƣơng pháp 2 thƣờng chỉ cần áp dụng một lần nhƣng kiểm tra tỷ lệ lây lan của bệnh và bổ xung với việc phun thêm nếu cần thiết.

Cảnh báo: Đeo găng nhựa hoặc cao su vì một số loài côn trùng chứa những chất độc hại, ví dụ nhƣ bọ xít.

4. Tạo nguồn vi sinh vật bản địa (IMO)

+ Để làm men ủ phân hữu cơ

+Phun khử mùi hôi của chuồng, trại

1. Nguyên liệu:

 Cơm trắng, đƣờng đỏ với tỷ lệ 1:1

2. Cách làm:

 Cho cơm trắng vào khoảng 2/3 vật đựng bằng gỗ để tạo môi trƣờng

 Đậy kín hộp và để vào nơi có bụi tre hoặc gốc cây vải, nhãn

 Nếu trời mƣa, đậy nilon lên trên để tránh nƣớc mƣa vào trong hộp

 Sau khi để 3-4 ngày, ta đƣợc hỗn hợp vi sinh vật bản địa

 Cho cơm trong hộp đã mốc vào chum và trộn đều với đƣờng đỏ để sử

dụng lâu dài

ADDA –VIỆT NAM

18

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

5/ Chất dải bề mặt vi sinh

+Dùng để dải trên bề mặt luống cho những cây ăn lá ngắn ngày hoặc sản xuất cây con. Hoặc phối hợp với phân ủ.

1. Nguyên liệu:

 Đất nhỏ: 9 kg

 Cám gạo: 1 kg

 IMO: 20 gr

2. Cách làm:

 Trộn đều các vật liệu với một lƣợng nƣớc đạt độ ẩm 50-60%.

 Ủ thành đống để 3 ngày khi thấy các mốc trắng xuất hiện thì dùng đƣợc.

3. Cách dùng:

 Dùng tay rải đều hỗn hợp trên mặt đất khoảng 5-8 kg/100 m2

 Sau một đêm hoặc 24 giờ thấy trên bề mặt đất phát triển những mốc trắng thì bắt đầu gieo trồng.

6. Hỗn hợp boocđô (Xem cảnh báo)

Đối tượng: Nấm: Nấm mốc sƣơng bột, nấm mốc sƣơng lông tơ, bệnh tàn rụi cà chua và khoai tây, đốm đen trên đậu, cuốn lá trên đào, gỉ sắt và các thuốc diệt nấm chung.

Phương pháp: Trộn 90g sunfat đồng xanh với 4,5 lít nƣớc trong thùng không làm bằng kim loại. Trong một thùng không làm bằng kim loại khác, trộn 25g vôi đã tôi (vôi dùng trong xây dựng) với 4,5 lít nƣớc. Khuấy đều và đảm bảo vôi tan đều. Thử hỗn hợp bằng cách bỏ một cái đinh cũ vào trong vòng 30 giây. Nếu nó chuyển thành màu xanh thì không đủ vôi trong hỗn hợp hoặc vôi chƣa tan đều trong nƣớc. Để vôi ngâm thời gian dài hơn, nếu không thì hỗn hợp sẽ làm cháy lá. Sử dụng hỗn hợp ngay lập tức.

Tần suất: Sử dụng 2 lần cách nhau 7 ngày những chỉ khi cần thiết.

Cảnh báo: Không dùng thƣờng xuyên ở cùng một chỗ vì hỗn hợp này sẽ giết chết nhiều nấm có ích và động vật ăn côn trùng.

Một số loại cây rất nhạy cảm với đồng và lƣu huỳnh vì vậy phải thử trƣớc nếu không chắc chắn. Nếu hỗn hợp này đậm đặc sẽ độc hại đối với các vi sinh vật trong đất, côn trùng, cây, động vật và ngƣời.

7. Vôi dùng trong xây dựng ( Xem cảnh báo)

Nguyên liệu: Vôi dùng trong xây dựng (vôi), gọi là vôi tôi sau khi đã cho nƣớc vào.

Đối tượng: Trứng, ấu trùng, sên và ốc sên, và rệp bí Phương pháp:

1. Rải vào nền của khu vƣờn ƣơm hoặc ở nơi không có vật liệu cây nào để diệt sên và ốc sên.

2. Quét vôi vừa trộn với nƣớc lên vỏ cây cứng của những cây đã trƣởng thành để diệt trứng và ấu trùng ở thân cây. Những vỏ cây cũ nơi có thể trứng và ấu trùng sinh sống có thể loại bỏ đầu tiên bằng chiếc chổi dây.

3. Phun hỗn hợp vôi và nƣớc vào những phần cây non (lá v.v) chỉ sau khi hỗn hợp đƣợc để vài ngày cho đến khi độ nóng của hyđrat hóa đã hết – xem Hỗn hợp Boocđô.

4. Trộn vôi dùng trong xây dựng và than củi với nƣớc sệt nhƣ súp và để 1-2 ngày trƣớc khi phun vào rệp bí.

ADDA –VIỆT NAM

19

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tần suất: Phƣơng pháp 1 có thể sử dụng nhiều lần mỗi khi có nhiều sên và ốc sên.

Phƣơng pháp 2 có thể ứng dụng chỉ một lần vào mùa đông nhƣng có thể sử dụng lại sau vài tháng trong mùa mƣa.

Cảnh báo: Không để vôi dính vào da hoặc mắt vì nó có thể làm cháy khi gặp ẩm. Không dùng nhƣ bột lên những phần mềm yếu của cây nhƣ lá vì có thể bị cháy.

8. Hỗn hợp rƣợu vang đỏ

Nguyên liệu: Sunfat đồng, các-bô-nát Nát-tri và nƣớc Đối tượng: Các bệnh do nấm

Phương pháp: Hòa tan 200g sunfat đồng trong 9 lít nƣớc. Sau đó hòa 30g các-bô-nát Nát-tri trong 9 lít nƣớc. Trộn hai thứ với nhau và cho thêm 4,5 lít nƣớc nữa. Phun hỗn hợp này lên cây bị bệnh.

Tần suất: Chỉ sử dụng một năm một lần là nhiều nhất.

Cảnh báo: Sử dụng cẩn trọng hơn là hỗn hợp boócđô. Chỉ sử dụng cho cây ăn quả hoặc nho khi chúng ngủ nghĩa là khi cây không có lá. Một số loại cây rất nhạy cảm với đồng và lƣu huỳnh cho nên cần thử trƣớc nếu không chắc chắn. Ở độ đậm đặc cao, hỗn hợp này độc hại cho các vi sinh vật trong đất, côn trùng, cây cối, động vật và ngƣời.

9. Đất sét, vôi và các vật liệu bột khác

Nguyên liệu: Bất cứ loại bột mịn nào nhƣ đất sét, bột đá ong, vôi dùng trong nông nghiệp, bột mì, phấn, bột đá và v.v.

Đối tượng: Kiến, rệp vừng, bọ cánh cứng, sâu làm tàn rụi, sâu bƣớm, nhậy tuyết, sâu ngài đêm, trứng của côn trùng, ấu trùng (bất cứ loại nào), bét, vảy nến, sên, ốc sên, rệp bầu bí, bọ xít, sâu làm héo lá, thrip, bọ trắng, sâu làm biến chứng tác hại đến bắp cải.

Phương pháp

1. Rắc bột mịn lên trên lá cây, lên côn trùng (rệp vừng, bét, thrip, bọ biết bay màu trắng) hoặc lên trên trứng của chúng làm cho chúng chết ngạt. Vôi bột rắc lên sâu đo có tác dụng rất tốt; vôi bột rắc lên những con sên nhỏ màu đen cũng rất hiệu quả

đồng thời vôi bột cũng đƣợc khuyến cáo dùng để kiểm soát bọ cánh cứng nhỏ.

2. Có thể rắc bột đất sét và đá ong lên lá để tránh các loại sâu bọ hút nhựa (rệp vừng, bét, vảy nến, bọ xít, sâu làm héo ngọn, v.v), nhƣng phƣơng pháp này chỉ là tạm thời, đặc biệt là trong mùa mƣa.

3. Rắc bột vào xung quanh gốc cây để tránh bất cứ loại côn trùng nào bò lên cây (kiến, sên, ốc sên, bọ cánh cứng, sâu ngài đêm v.v.) hoặc đẻ trứng trong đất gần gốc cây.

4. Phun với hỗn hợp của bột pha với nƣớc. Cho thêm chất khác (đất sét v.v) và khuấy đều cho đến khi hỗn hợp lỏng nhƣ súp. Để hỗn hợp ở trong thùng một vài phút và sau đó gạn sang một thùng khác để lại bất cứ cặn nào ở trong thùng. Bỏ vào một ít xà phòng và khuấy đều cho đến khi trên bề mặt có một ít bọt. Cho vào thùng tƣới (có vòi hoa sen) hoặc lấy chổi vẩy lên. Không phun với dụng cụ có vòi nhỏ vì chúng có thể bị tắc. Dùng trong khi khô ráo để cho chất lỏng có thời gian bốc hơi và chất bột cứng lại xung quanh côn trùng. Phun bằng vôi rất hiệu quả với loài sâu đo và bột mì hiệu quả với rệp, bét, bọ phấn trắng và bọ trĩ.

5. Phun với hỗn hợp gồm 4 cốc bột mì, nửa cốc sữa chua và 20 lít nƣớc để diệt trứng, ấu trùng và rệp vừng, bét, bọ trắng và thrip đã trƣởng thành.

6. Một số sách hƣớng dẫn làm vƣờn cũ khuyến cáo phun nƣớc vôi để kiẻm soát bét nhƣ

ve nhện đỏ. Nƣớc vôi là nƣớc trong ở bên trên sau khi vôi đã lắng xuống đáy thùng.

ADDA –VIỆT NAM

20

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

7. Trộn đất sét với phân trâu bò tƣơi và phết lên thân cây ăn quả để tránh nhậy tuyết và các loại côn trùng khác và để bịt những vết mới cắt tỉa trên cành cây.

8. Bịt các vết thƣơng ở trên cây, kể cả những vết do sâu đo cắn với đất sét ẩm nhét vào (có thể cho thêm một ít xi măng, mát tít hoặc vôi dùng trong xây dựng để cho bền) và làm nhẵn bề mặt.

9. Phun tro củi trộn với vôi thành súp loãng cũng giúp tăng khả năng chống lại một số

loài côn trùng nhƣ rệp bầu bí. Để hỗn hợp trong thùng 1 – 2 ngày trƣớc khi sử dụng.

10. Cho vôi vào đất chua cũng làm giảm sự phá hoại của sâu ngài đêm và sâu làm biến chứng tác hại đến bắp cải.

Tần suất: Các phƣơng pháp này hiệu quả trong một thời gian ngắn và phải nhắc lại khi cần thiết, tùy thuộc chủ yếu vào thời tiết và sự có mặt của côn trùng. Bột vôi cũng hiệu quả hơn khi rắc lên lá cây khi lá bị ƣớt do mƣa, tƣới hoặc sƣơng.

Cảnh báo: Việc sử dụng thƣờng xuyên đất sét pha chế không có hại cho đất khi đất có nhiều chất hữu cơ nhƣng đất sét và một số bột khác có thể làm cho bề mặt của đất cứng lại trong điều kiện đất xấu. Vôi dùng trong xây dựng có thể dùng trộn với nƣớc và phun sau khi đã để vài ngày để hết nóng do hyđrat hóa. Không bao giờ đƣợc dùng để rải lên lá vì có thể làm cháy lá.

Việc sử dụng vôi dùng trong nông nghiệp lúc đầu sẽ có lợi cho đất chua, đặc biệt nếu sử

dụng phân vô cơ trong những năm trƣớc đây, nhƣng đất có thể bị kiềm nếu rắc vôi nhiều lần và quá thƣờng xuyên.

Không để cho bột vôi dính vào thân của cây non.

10. Bã cà phê và lá chè

Nguyên liệu: Nhƣ trên, hoặc là đã sử dụng hoặc là còn tƣơi Đối tuợng: Côn trùng nói chung, sên và ốc sên.

Phương pháp: Rải ở trên mặt đất xung quanh gốc cây để tránh sên và ốc sên.

1. Phun chất pha chế tƣơng đối đậm từ lá chè, bã cà phê cũng là phƣơng pháp trừ sâu chung.

Tần suất: Sử dụng thƣờng xuyên khi cần thiết.

Cảnh báo: Sử dụng kéo dài có thể làm cho đất bị chua.

11. Phân ủ

Nguyên liệu: Phân ủ làm từ cây và phân động vật đã mục đều.

Đối tượng: Hầu hết các loại sâu bệnh (bằng cách tăng sức đề kháng cho cây). Nấm gỉ sắt không có hiệu quả khi sử dụng phân ủ

Phương pháp:

1. Phun cây và đất với hỗn hợp trộn 1 xẻng phân ủ với 20 lít nƣớc để từ 3 ngày đến một vài tuần. Nếu sử dụng ít có thể là khoảng 0,5 kg phân ủ trong thùng 20 lít nƣớc. Phun lên lá để cung cấp cho cây những chất dinh dƣỡng cần thiết giúp cây chống chọi đƣợc với sự tấn công của sâu bệnh và tăng năng suất. Hỗn hợp càng để lâu thì càng có hiệu quả mạnh. Cần phun một tuần một lần khi cây còn non.

2. Tăng mức phân ủ trong đất để bảo vệ cây không bị sâu bệnh.

ADDA –VIỆT NAM

21

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

3. Tần suất: Sử dụng phun phân ủ nhƣ là biện pháp phòng ngừa và nếu thấy sâu xuất hiện thì phun một tuần một lần. Bón phân ủ cho cây khi trồng, trƣớc khi có quả và sau mỗi lần thu hoạch hoặc cắt tỉa.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

12. Hồ

Nguyên liệu: Bất cứ loại hồ tan trong nƣớc nào, đặc biệt là những loại lấy từ cây. Nƣớc luộc khoai tây và sắn, nếu có chứa đủ độ đặc của bột

Đối tượng: Rệp vừng, sâu bƣớm, ve nhện, bọ trĩ và bọ phấn trắng.

Phương pháp: Phun dung dịch rất nhạt hồ tan trong nƣớc để làm cho côn trùng chết ngạt.

Độ đậm đặc có thể thay đổi tùy theo từng loại hồ có sẵn nhƣng dung dịch phải để lại một lớp mỏng trên cây khi khô.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến 13. Bắt bằng tay

Nguyên liệu: Găng tay – xem cảnh báo.

Đối tượng: Rất nhiều loại côn trùng và nhộng.

Phương pháp

1. Những con côn trùng lớn có thể bắt bằng tay từ trên lá và cho gia cầm ăn, tiêu hủy hoặc ném vào rừng rậm.

2. Trong trƣờng hợp bị nặng do côn trùng nhỏ, trứng hoặc ấu trùng, có thể hái cả lá xuống và vứt bỏ hoặc bóp chết côn trùng trên cây bằng ngón tay.

3. Trẻ em có thể bắt bằng tay châu chấu bỏ đầy lọ mứt 500ml mỗi ngày – xem thêm Bọ

cánh cứng, bướm v.v trong mục C3 để biết thêm việc sử dụng lƣới để bắt.

4. Sâu ngài đêm, sên và ốc sên có thể dễ nhìn thấy và bắt bằng tay vào ban đêm với đuốc hoặc ánh đèn.

Tần suất: Phƣơng pháp này có thể làm càng thƣờng xuyên càng tốt.

Cảnh báo: Đeo găng tay dày khi bắt bọ, bọ xít, sâu bƣớm nhiều lông hoặc những côn trùng có ngòi châm.

14. Gà mái, gà Bantam và vịt

Nguyên liệu: Gà mái, gà bantam hoặc vịt, một chuồng gà di động, một số dây buộc gà.

Đối tượng: Hầu hết các loại côn trùng.

Phương pháp: Gà mái và gà bantam sẽ bắt và ăn hầu hết các loại côn trùng gây hại kể cả

bọ cánh cứng, sâu bƣớm, sâu ngài đêm, châu chấu và ốc sên. Chúng có thể chạy rất nhanh để bắt các loại côn trùng biết bay và khi bới chúng có thể tìm thấy ấu trùng, nhộng và trứng của nhiều loài côn trùng dấu ở trong đất. Trong khi ăn côn trùng, gà cũng ỉa phân bón cho ruộng.

Có nhiều cách sử dụng gà. Có thể thả chúng trong vƣờn cây ăn quả hoặc trên những khu đất chƣa trồng cây hoặc ở những nơi khó có thể trồng trọt đƣợc để gà không ăn cây hoặc bới gốc cây. Cũng có thể nhốt chúng ở trong khu vƣờn rào kín, hoặc bằng hàng rào di động trong nhƣng khu vực cần thiết. Gà mái và gà bantam cũng có thể đƣợc sử dụng khẩn cấp bằng cách đƣa chúng đến khu vực cần thiết mà không cần phải làm hàng rào.

Trong trƣờng hợp này có thể dùng dây dài 3 mét buộc vào một chân mỗi con gà để có thể

bắt chúng đƣợc dễ dàng vào cuối ngày.

ADDA –VIỆT NAM

22

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Vịt đặc biệt hữu ích trong việc loại bỏ sên và ốc sên.

Tần suất: Gà mái/gà bantam có thể nhốt trong vƣờn đã đánh luống để bắt côn trùng trƣớc khi trồng cây. Chúng cũng có thể đƣợc nhốt tập trung quanh gốc cây ăn quả vào đầu mùa xuân và trong suốt mùa hè để bắt ấu trùng bọ phá hại quả từ đất và giòi từ những quả thối rụng xuống.

Cảnh báo: Gà mái và vịt đặc biệt phá hại cây con, chúng ăn cây hoặc bới cây lên trong khi chúng bới đất. Vì vậy không cho chúng đến gần luống trồng hoặc ƣơm cây con. Gà bantam thƣờng thích sâu bọ ở ruộng rau màu và có thể phát triển một đàn không ăn lá cây bằng cách loại bỏ những con nào có dâu hiệu thích ăn lá cây. Tuy nhiên, chúng bới đất rất tốt vì vậy không nên thả chúng trong khu có cây con hoặc cây yếu.

Vào mùa đông khi cây xanh và côn trùng hiếm, gà có thể gây hại lớn đến mùa màng.

Chúng cần phải đƣợc „chăn" thả trong giai đoạn này.

15. Phân động vật và nƣớc tiểu

Nguyên liệu: Phân bò, lừa, dê, động vật ăn thịt và gia cầm; nƣớc tiểu của ngƣời và động vật.

Đối tuợng: Động vật, rệp vừng, rệp, chim, sâu bƣớm, nhậy tuyết, sâu ngài đêm, bọ có cánh ăn quả, châu chấu, nhậy bột, bét và bọ trĩ; các loại bệnh do nấm, vi khuẩn và vi rút gây nên.

Phương pháp:

1. Phun hỗn hợp trộn đều 1 xẻng phân bò khô với 10 lít nƣớc sau đó mỗi ngày khuấy đều lên một lần trong vòng 14 ngày. Bột đất sét có thể rắc vào thùng đựng để giảm mùi hôi và bổ xung thêm khoáng chất. Pha loãng thêm 3 – 5 lần trƣớc khi phun.

Nƣớc phân lên men này sẽ xua đuổi rệp vừng khi phun lên lá và bảo vệ cây không bị

sâu ngài đêm khi phun lên trên mặt đất xung quanh cây con. Nó cũng cung cấp chất dinh dƣỡng cho lá khi phun lên lá vì vậy có thể giúp giải quyết việc thiếu chất dinh dƣỡng cho cây và vì vậy tăng cƣờng sức đề kháng của cây đối với các bệnh do nấm và vi khuẩn gây nên. Đây cũng là phân bón khi phun lên trên đất. Trộn một xẻng phân lừa tƣơi vào một thùng đựng nƣớc và để qua đêm cũng rất hiệu quả khi phun trừ

rệp vừng, nhậy và châu chấu.

2. Phun lên lá và quả với hỗn hợp một phần phân bò đốt và hai phần nƣớc để trừ rệp vừng và ruồi (kể cả ruồi giấm).

3. Phun với hỗn hợp 1 phần nƣớc tiểu (ngƣời hoặc động vật) và 1 phần nƣớc để trừ rệp vừng, sâu ngài đêm, nhậy bột, bét và thrip và chống các bệnh do nấm, vi khuẩn và vi rút gây nên. Phun vào ngày ấm và dùng nhƣ là biện pháp phòng ngừa. Có thể phun hỗn hợp loãng hơn gồm một phần nƣớc tiểu ngƣời và 4 phần nƣớc cũng chống bệnh nấm nhƣ nấm vảy ở táo, nấm mốc sƣơng ở táo, nấm mốc sƣơng ở quả lý gai, nấm mốc sƣơng lông tơ, nấm mốc sƣơng bột và các bệnh khác.

4. Phết một lớp hỗn hợp gồm đất sét và phân gia súc lên thân cây ăn quả để bảo vệ

chúng không bị nhậy tuyết và các loại côn trùng khác. Cũng có thể cho thêm tro củi vào hỗn hợp này. Hỗn hợp này cũng có thể đƣợc dùng để nhét vào những vết cắt mới sau khi cắt tỉa cành và tránh động vật gặm vỏ cây và lá non.

5. Phết lên thân cây một lớp hỗn hợp phân động vật tƣơi nhƣ súp đặc và để ngâm trong nƣớc trong 3 ngày (để đuổi động vật).

6. Phết lên thân cây một lớp hỗn hợp nhƣ súp đặc gồm phân dê, bò và gia cầm, bột đất sét và nƣớc tiểu động vật mỗi tháng một lần để tránh khỉ đầu chó, thỏ rừng, hƣơu, hoẵng đực, dê và thỏ.

ADDA –VIỆT NAM

23

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

7. Phun lên cây với dung dịch phân dê để tránh thỏ rừng và hƣơu, hoẵng đực; hoặc treo túi phân gom từ các động vật ăn thịt (mèo, chó, sƣ tử, v.v.).

8. Bón phân chuồng, phân động vật và nƣớc tiểu vào đất để cải tạo độ phì nhiêu của đất và bảo vệ cây khỏi nhiều loại sâu bệnh.

9. Phun với nƣớc tiểu của bò để ngâm trong 2 tuần và pha loãng với 6 phần nƣớc cũng giúp kiểm soát đƣợc sâu đục thân (có thể cả trứng và những con sâu bƣớm mới).

10. Ngâm hạt vào phân bò trộn với nƣớc trong vòng 24 giờ sẽ tránh chim ăn hạt khi mang gieo.

Tần suất

Làm thƣờng xuyên khi cần thiết. Cần thiết nhất là vào mùa đông khi thiếu cây xanh ở

trong những bụi cây và rừng gần đó.

Cảnh báo

Rau và quả phun với hỗn hợp này phải đƣợc rửa sạch trƣớc khi dùng. Nƣớc tiểu không pha loãng sẽ làm cháy lá cây và làm cho đất bị nhiễm độc nếu sử dụng thƣờng xuyên.

16. Sữa

Nguyên liệu: Sữa, dầu hỏa, đất và nƣớc.

Đối tượng: Các bệnh nấm và vi rút nói chung gây bệnh tàn rụi, nấm mốc sƣơng, vi rút gây bệnh khảm trên cà chua, thuốc lá, mía và cây lúa miến đƣợc nêu đặc biệt: ve nhện, trứng sâu bƣớm trên cây cải và hƣơu, hoẵng đực.

Phương pháp

1. Cứ 10 ngày phun một lần với hỗn hợp gồm 1 lít sữa và 10 – 15 lít nƣớc để kiểm soát bét, sâu làm tàn rụi cây, nấm mốc sƣơng, vi rút gây bệnh khảm và các bệnh nấm và vi rút trên nhiều loại cây. Phun hỗn hợp này cũng trừ đƣợc ve nhện và trứng sâu bƣớm ở trên các cây họ cải khi phun 3 tuần một lần.

2. Phun sữa không kem để kiẻm soát nhiều bệnh do vi rút gây nên.

3. Phun với hỗn hợp gồm một thìa tro củi khuấy đều với 1 lít nƣớc để qua đêm, lọc bỏ

cặn, cho thêm vào một cốc sữa để chua và 3 lít nƣớc nữa. Phƣơng pháp này hiệu quả

đối với việc kiểm soát nấm mốc sƣơng.

4. Phết hỗn hợp gồm đất, sữa để chua và dầu hỏa ở đoạn thân giữa của cây sẽ tránh hƣơu, hoẵng đực gặm vỏ cây. Phƣơng pháp này hiệu quả trong 2 – 3 tuần. Bảo vệ

hỗn hợp không bị mƣa to làm trôi đi.

Tần suất: Tần suất nhƣ nêu ở trên là phù hợp.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến 17. Lớp phủ

Nguyên liệu: Những cây chết: những gốc và lá cây còn lại trên ruộng, cỏ khô, cỏ v.v Đối tượng: Sâu ngài đêm, châu chấu, bọ cánh cứng trong đất, sâu bƣớm trên đồng cỏ, nhậy, giun tròn, sên và ốc sên, mối, thrip và rất nhiều loại sâu bệnh khác.

Phương pháp

1. Phủ một lớp dày khoảng một ngón tay lên trên đất. Lớp phủ bao gồm càng nhiều loại cây càng tốt (khô). Để tránh mối cần có cả thân cây chuối và hỗn hợp các cây hƣơng liệu và cỏ nhƣ cây cứt lợn, cúc vạn thọ Mêhicô, lá bạch đàn và v.v. Lớp phủ với các cây hƣơng liệu tốt để bảo vệ cây không bị sâu ngài đêm, bọ cánh cứng trong đất, ADDA –VIỆT NAM

24

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

thrip, sên và ốc sên tấn công. Phủ đất trống với một lớp phủ sẽ tránh đƣợc châu chấu, sâu bƣớm đêm và một số loại bọ cánh cứng nhất định đẻ trứng trong đất. Mùn sẽ làm giảm số lƣợng giun tròn gây hại.

2. Lớp phủ với lá cây thuốc lá hoặc bột thuốc lá sẽ kiểm soát đƣợc sâu ngài đêm, sâu bƣớm trên đồng cỏ, thrip, sên và ốc sên và nhiều loại côn trùng khác. Nhƣng không làm hại những côn trùng có ích nhƣ giun đất.

Tần suất: Bổ xung thêm lớp phủ khi thấy lớp phủ đã bị mỏng đi. Có thể cần phải bổ

xung 4 - 6 lần một năm.

Cảnh báo: Trƣớc khi áp dụng lớp phủ, có thể đánh luống lên những khu đất thấp bị ngập nƣớc. Không sử dụng những nguyên liệu cây xanh làm lớp phủ trên mặt luống nếu không chất chua sẽ làm đất bị axít hóa và làm cho một số loại hạt khó mọc mầm.

18. Dầu

Nguyên liệu: Dầu (dầu mỏ) có thể hòa với nƣớc loại nhẹ hoặc dầu ăn.

Đối tượng: Rệp vừng, sâu bƣớm, bọ chét, ruồi nhặng, trứng côn trùng và ấu trùng, bét, muỗi, ve nhện đỏ, vảy sáp, thrip và bọ trắng, vi rút (dầu hỏa) và các bệnh nấm (dầu hạt cải).

Phương pháp: Phun với hỗn hợp gồm 1 lít dầu ăn loại bình thƣờng và 100g xà phòng bánh (hay 100ml xà phòng lỏng) và 15 lít nƣớc. Khuấy đều để trở thành hợp chất nhƣ

nhũ tƣơng – xem C ảnh báo: ở phía dƣới. Dầu có thể hòa với nƣớc loại nhẹ có thể đƣợc sử dụng thay thế cứ 30ml dầu thì cho 1 lít nƣớc.

1. Phun với dầu thực vật hoặc dầu nhẹ nguyên chất – xem cảnh báo ở phía dƣới.

2. Phun với dung dịch xà phòng nhƣ mỡ làm từ dầu thực vật để trên mặt nƣớc sủi bọt.

3. Quét 2ml dầu mỏ hoặc dầu ăn lên phần cuối của râu ngô sau khi đã héo nhƣng trƣớc khi bắt đầu khô để bảo vệ bắp ngô không bị côn trùng tấn công.

4. Dầu cam quít cũng có tác dụng đuổi bọ chét, ruồi nhặng, muỗi và ve.

Tần suất: Sử dụng càng thƣờng xuyên càng tốt. Phƣơng pháp này rất hiệu quả.

Cảnh báo: Chú ý tránh những động vật ăn thịt có ích. Không phun dầu thực vật (nguyên chất và pha loãng) lên lá trừ khi bạn thử phản ứng của lá. Một số lá cây bóng nhƣ xoài và xidan không bị ảnh hƣởng trong khi đó nhiều loại khác bị dầu làm hại. Tránh phun vào những ngày nóng nực bởi vì thậm chí cả loại lá cây bóng cũng bị cháy. Phun cây ăn quả

rụng sớm chỉ vào mùa đông khi cây ngủ. Dầu mỏ nhẹ không gây ảnh hƣởng đến lá cây khi dầu có gốc parafin.

19. Muối pha

Nguyên liệu: Muối, dấm, nƣớc và xà phòng.

Đối tượng: Rệp vừng, sâu bắp cải, sâu bƣớm, sên, ốc sên và bọ phấn trắng.

Phương pháp

1. Phun trừ rệp vừng và bọ bay trắng với hỗn hợp gồm 1 thìa cà phê muối (5ml) với 1

muôi (20 ml) dấm và trộn với 1 lít nƣớc. Hòa tan nửa thìa cà phê (2,5ml) xà phòng lỏng.

2. Hỗn hợp trên không có dấm cũng đƣợc khuyến cáo sử dụng chống rệp vừng, sâu bắp cải, sâu bƣớm; và dùng nhƣ là thuốc trừ sâu chung.

3. Rắc một vài hạt muối lên sên và ốc sên.

ADDA –VIỆT NAM

25

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tần suất: Phun muối và dấm hai lần cách nhau 5 – 7 ngày. Rắc muối thƣờng xuyên khi cần để giảm số lƣợng ốc sên. Buổi tối hoặc những ngày âm u ẩm ƣớt là thời gian tốt nhất để diệt sên và ốc sên.

Cảnh báo: Không phun một chỗ quá thƣờng xuyên với dung dịch muối trừ phi cho thêm nhiều nƣớc để rửa muối ra khỏi đất. Dùng muối khô càng ít thƣờng xuyên càng tốt để

bảo vệ độ phì nhiêu của đất không bị phá hủy.

19. Dung dịch xà phòng

Nguyên liệu: Dung dịch tẩy loại dùng để rửa bát, xà phòng bánh và xà phòng bột (bột nƣớc tẩy hiện đại không đƣợc Hiệp hội sản xuất hữu cơ Dimbabuê chấp nhận). Xà phòng mềm làm bằng hợp chất kali là tốt nhất vì chúng chứng tỏ hiệu quả nhất đối với côn trùng và đồng thời bổ xung kali cho cây thông qua lá và đất.

Đối tượng: Rệp vừng, dế giáp sắt, armyworm, sâu bƣớm, sâu ăn lá, bét, bọ trắng, bọ

cánh cứng nhỏ, sên, ốc sên và thrip. Một số loại xà phòng hiệu quả chống lại một số bệnh nấm.

Phương pháp

1. Phun nửa muôi (10ml) xà phòng lỏng hòa trong 1 lít nƣớc sẽ hiệu quả trừ rệp vừng và bọ trắng.

2. Dung dịch xà phòng mạnh hơn là cần thiết đối với những côn trùng mạnh hơn. Hỗn hợp sau đây cũng cho thấy có hiệu quả: 1 muôi (20ml) xà phòng bột và một lít nƣớc, có thể cho thêm dầu hỏa hoặc không.

3. Bất cứ loại nƣớc xà phòng nào thừa sau khi giặt quần áo hoặc rửa bát có thể pha loãng đều có thể dùng để phun.

4. Xà phòng cũng có thể đƣợc cho thêm một ít vào những pha chế khác sẽ giúp cho các chất phun giữ lâu trên lá và phủ lên một lớp mỏng.

Tần suất: Sử dụng một vài lần cần thiết để kiểm soát côn trùng đến mức thấp. Nhƣ

thƣờng làm, phun có lựa chọn (chỉ trên côn trùng gây hại) và tránh tiêu diệt động vật ăn thịt.

Cảnh báo: Số lƣợng xà phòng cần phụ thuộc vào loại xà phòng và ngƣời sử dụng cần thử

để có thể trộn cho phù hợp. Xà phòng mạnh nhƣ loại nƣớc tẩy hiện đại để giặt quần áo có thể làm cháy lá bởi vì chất natri hydrôxit chứa trong đó. Sử dụng liên tục những loại xà phòng bột này cũng sẽ làm hại đến độ phì nhiêu của đất. Ở đâu có thể sử dụng xà phòng mềm làm từ kali vì nó sẽ bổ xung kali cho đất. Tuy nhiên, thậm chí xà phòng mềm cũng làm hại lá cây nếu dùng quá thƣờng xuyên hoặc nếu hỗn hợp quá đậm đặc.

Cây con và lá non (không nhẵn và sáp) dễ bị tổn thƣơng nhất.

20. Mặt trời

Nguyên liệu: Ánh nắng mặt trời và các tấm phủ nhựa .

Đối tượng: Sâu đục thân ngô, bệnh cỏ và nhiều loại cây khác.

Phương pháp

1. Ấu trùng của sâu đục thân ngủ đông trong mùa đông ở trong thân cây ngô. Có thể

diệt chúng bằng cách chẻ thân cây ngô ra và chặt thành những đoạn nhỏ và mang phơi dƣới ánh nắng mặt trời để làm lớp phủ trên mặt đất.

2. Có thể diệt bệnh của cây (và hạt cỏ) bằng cách sử dụng độ nóng của ánh sáng mặt trời trong khi làm lợi cho vi sinh vật có ích trong đất và cải tạo lớp đất trồng trọt, dinh dƣỡng, thoáng khí và độ thấm nƣớc. Đảm bảo rằng mặt đất nhẵn và ẩm khoảng ADDA –VIỆT NAM

26

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

60cm (70% khả năng đất đƣợc khuyến cáo). Sau đó trải những tấm politen áp sát mặt đất để không có chỗ trống chứa không khí. Xung quanh đƣợc dắt chặt xuống đất để

gió không làm những tấm politen bay đi. Để nhƣ vậy trong 4 – 6 tuần. Làm nhƣ vậy sẽ giữ cho nhiệt độ trên 370C trong một thời gian dài. Phƣơng pháp này đƣợc tiến hành tốt nhất trong mùa khô. Những tấm politen đen dày 1,5mm có thể dùng đƣợc nhƣng những tấm màu trong suốt thì tốt hơn. Những tấm này có thể sử dụng đƣợc trong vòng 2 tháng nếu nó không có tia cực tím ổn định ở trong đó.

Tần suất: Sử dụng một năm chỉ một lần, nhƣng kiểm tra ruộng để đảm bảo rằng tất cả

thân cây đã đƣợc chặt hết. Thực hiện phƣơng pháp ii trong mùa đông ở trên luống cây có dấu hiệu có sâu bệnh.

Cảnh báo: Trong khi loại bỏ sâu đục thân ngô, không để bất cứ thân cây ngô nào còn đứng vì sâu đục thân có thể sống sót ở gốc cây gần đất. Chặt hết thân cây ngô đến mặt đất, nhƣ vậy không đụng chạm đến rễ cây để cải tạo đất và độ thấm nƣớc trong tƣơng lai.

21. Nƣớc

Mục tiêu: Rệp vừng, sâu bƣớm, trứng và ấu trùng, bét, mối, bọ trĩ và bọ cánh trắng, bệnh nấm và vi khuẩn đặc biệt là loại chết do ngập nƣớc; bất cứ loại sâu biết bò nào trong vƣờn ƣơm.

Phương pháp

1. Phun vòi nƣớc mạnh bằng cách để ngón tay cái vào đầu vòi hoặc dùng vòi có kích thƣớc phù hợp để làm trôi côn trùng đi. Phƣơng pháp này cũng sẽ tránh đƣợc mối vì sẽ làm trôi những đống đất ở tổ mối đi và làm tăng độ ẩm trong đất.

2. Rửa côn trùng và bệnh nấm khỏi lá, cành và thân cảa các loại cây với nƣớc lạnh cùng với chiếc chổi cứng.

3. Phun nƣớc nóng (40-500C) lên cây và lá để trừ côn trùng. Đổ nƣớc sôi vào mặt đất hoặc thổi hơi nóng vào đất để kiểm soát bệnh, đặc biệt là bệnh làm cây chết do ngập nƣớc ở trong vƣờn ƣơm.

4. Nhúng quả và hạt nhanh vào nƣớc nóng để loại trừ bệnh vi khuẩn và nấm.

Tần suất

Sử dụng một vài lần phƣơng pháp 1 và 2 là đủ cách nhau một vài ngày.

Cảnh báo: Kiểm soát lực của vòi phun nƣớc trong phƣơng pháp 1 để côn trùng bị rửa đi mà không ảnh hƣởng đến cây, những nầm mới đặc biệt dễ bị hỏng nếu nƣớc phun mạnh.

Để phun lên trên cây không nên để nƣớc ở nhiệt độ quá cao nếu không lá sẽ bị cháy.

III/ SỬ DỤNG NGUYÊN LIỆU THỰC VẬT ĐỂ BẢO VỆ CÂY TRỒNG

Hiệu quả của một số cây làm thuốc trừ sâu có thể khác nhau ở từng nơi, từng mùa vụ, ngay cả trong cùng một mùa và tùy thuộc từng loại côn trùng, sự trƣởng thành chúng và tuổi của cây. Ngƣời sử dụng nên tiến hành thử nghiệm để tìm xem cây nào và hỗn hợp nào phù hợp nhất cho điều kiện ở trên đồng ruộng của mình.

Tất cả mọi pha chế từ nguyên liệu thực vật cần phải đƣợc sử dụng ngay và không đƣợc để ra ánh sáng mặt trời trƣớc khi sử dụng. Thời gian tốt nhất để sử dụng những hỗn hợp trừ sâu là vào chiều tối. Chúng sẽ hiệu quả hơn đối với sâu bọ vào thời gian này trong khi đó ít ảnh hƣởng xấu đến những côn trùng có ích nhƣ ong.

Lá cây có thể đem nghiền nhanh bằng cách vò với cát trong thùng.

ADDA –VIỆT NAM

27

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Thời gian pha chế có thể giảm đáng kể bằng cách đun thay vì ngâm. Đun sôi cho đến khi nƣớc có màu đậm với dịch của cây: 10 phút cho hầu hết các loại cây Có nhiều loại cây có đặc tính diệt sâu bọ chƣa đƣợc phát hiện. Chúng có thể đƣợc tìm thấy đơn giản bằng cách quan sát xem loại cây nào không bị loại côn trùng cụ thể nào tấn công, mặc dù hầu nhƣ tất cả các loại khác đều bị sâu bệnh. Cây không bị tấn công cần đem thử xem có chất diệt và xua đuổi sâu bọ hay không.

Trong những phần sau, phần đầu tiên là tên thực vật (viết nghiêng) và sau đó là tên bằng tiếng Anh: Tên bằng những ngôn ngữ khác xuất hiện trong phần phụ lục ở cuối cuốn sách này.

1/Cây hành tăm

Mô tả: Cây thảo mộc có củ quanh năm.

Tác dụng: Chống nấm, trừ sâu, xua đuổi sâu bọ nhẹ.

Đối tượng: Rệp vừng, bƣớm hại bắp cải, bét, vảy, thrip, ruồi hại cà chua, ve và bọ bay màu trắng, bệnh chết cây non do quá nhiều nƣớc, bệnh tàn rụi muộn, bệnh đốm lá cà chua, chuột nhắt và chuột chũi.

Bộ phận sử dụng: Củ và lá

Ứng dụng: Công thức có thể thay đổi từ 10 – 100 g củ hành hoặc lá với một lít nƣớc, để

trong thùng có nắp 4 – 7 ngày trƣớc khi phun. Có thể trồng hành để đuổi bƣớm hại bắp cải, chuột nhắt, chuột chũi và các loài gây hại khác.

Các tác dụng khác: Làm gia vị thức ăn, làm thuốc kháng sinh và khử trùng.

Cảnh báo: Nƣớc từ hành làm cay mắt.

2/Tỏi

Mô tả: Cây thảo mộc có củ hàng năm hoặc hai năm Tác dụng: Chống đầy, chống vi khuẩn, nấm, sâu bọ, giun tròn và làm chất đuổi sâu bọ

Đối tượng: Kiến, rệp, sâu khoang, bọ cánh cứng, chim, sâu bƣớm, bƣớm đêm lƣng kim cƣơng, nhậy tuyết giả, ấu trùng, ruồi nhà, chuột nhắt, bét, chuột chũi, muỗi, giun tròn, sâu đục đào, mối, ve và động vật; nấm và vi khuẩn

Bộ phận sử dụng: Củ.

Ứng dụng: Đối với các loại sâu bọ khác nhau thì độ đậm đặc khác nhau. Loại phun chung gồm: giã 1 củ tỏi trộn với 1 lít nƣớc, bỏ vào một ít xà phòng và sử dụng ngay. Củ

tỏi có thể mang phơi khô, giã ra và sử dụng nhƣ bột. Bột tỏi có thể làm thành nƣớc phun chống bệnh nấm vảy, nấm mốc sƣơng, gỉ sắt trên đậu và bệnh tàn rụi của cà chua. Trồng tỏi xung quanh cây ăn quả và những cây khác sẽ đuổi rệp vừng, sâu đục thân cây ăn quả

nhƣ sâu đục đào, chuột nhắt, chuột chũi và mối. Hỗn hợp làm với 3 củ tỏi đập nát để

trong một cái lọ thủy tinh (chứ không phải bằng kim loại) với dầu hỏa để ngâm trong 2

ngày, lọc và cho thêm 10 lít nƣớc xà phòng cũng là chất phun diệt hầu hết các loại côn trùng. Củ tỏi thƣờng đƣợc trồng nhƣ là cây xua đuổi sâu bọ.

Các tác dụng khác: Làm gia vị thức ăn, kháng sinh và trừ giun Cảnh báo: Tỏi là chất trừ sâu có phạm vi rộng nên cũng sẽ diệt cả côn trùng có ích và côn trùng có hại. Mùi còn lại trên cây đƣợc phun hoặc rắc trong vòng 1 tháng. Không dùng với các cây họ đậu.

3/ Chè

Mô tả: Cây bụi trồng lấy lá chè thƣơng mại.

ADDA –VIỆT NAM

28

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tác dụng: Chống đầy, trừ sâu Đối tượng: Rệp vừng lông, rệp bầu bí, ốc sên và mối.

Bộ phận sử dụng: Lá và quả.

Ứng dụng: Lá chè đã sử dụng có thể rải xung quanh cây để tránh ốc sên; nƣớc (chè) khi nguội có thể phun lên cây; quả có thể ngâm vào nƣớc và sử dụng để chống mối.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến 4/ Ớt, Ớt ngọt

Mô tả: Cây bụi trồng lấy quả cay hoặc ngọt làm thức ăn gia vị.

Tác dụng: Trừ và xua đuổi sâu bọ.

Đối tượng: Côn trùng nói chung, nấm, vi khuẩn và vi rút.

Bộ phận sử dụng: Quả chín và hạt.

Ứng dụng: Xay 2 nắm ớt, ngâm vào 1 lít nƣớc trong 1 ngày, lắc đều trong vài phút, lọc, cho thêm 5 lít nƣớc và một ít xà phòng. Bột ớt có thể rắc vào quanh gốc cây để chống kiến, sâu ngài đêm, sên, ốc sên và nhiều loại côn trùng trong đất; nƣớc từ quả ớt ngọt chống vi rút gây bệnh khảm và ngăn ngừa sự lây lan của các loại vi rút khác. Ớt thƣờng đƣợc trồng làm cây thuốc trừ sâu bọ.

Các tác dụng khác: Làm gia vị cho thức ăn, làm thuốc, làm rau (ớt ngọt).

Cảnh báo: Lá cây có thể bị cháy nếu hỗn hợp quá đậm đặc.

5/ Đu đủ

Mô tả: Cây thân gỗ mềm, thon, ngắn ngày, cao 2-10 mét trồng để lấy quả hình ôvan to.

Tác dụng: Trừ nấm, giun tròn và sâu bọ.

Đối tượng: Rệp vừng, rệp, sâu bƣớm, sâu ngài đêm, giun tròn thắt đốt, mối; bệnh gỉ sắt ở

cà phê, nấm mốc sƣơng bột và rầy nâu làm đốm lá lúa.

Bộ phận sử dụng: Quả, lá tƣơi và rễ.

Ứng dụng: Cho 1kg lá chặt nhỏ vào 1 lít nƣớc, lắc mạnh, lọc, cho thêm 4 lít nƣớc, 2

muỗng dầu hỏa và một ít xà phòng (20g hoặc ml), phun hoặc tƣới vào đất để chống sâu ngài đêm. Ép lấy nƣớc từ quả đu đủ non để chống mối.

Các tác dụng khác: Quả để ăn và lá non để làm thuốc.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào.

6/Hoa cúc lá nhỏ

Mô tả: Cây có hoa giống nhƣ hoa cúc quanh năm.

Tác dụng: Trừ sâu với phạm vi rộng.

Đối tượng : Côn trùng nói chung.

Bộ phận sử dụng: Hoa.

Ứng dụng: Hái hoa vào ngày nóng, phơi dƣới bóng râm, xay thành bột, rắc lên sâu bọ; đổ

một lít nƣớc sôi vào 50 g hoa cúc (hoặc 20 g bột), ngâm một vài giờ, cho thêm một ít xà phòng, lọc và mang phun.

Các tác dụng khá: Làm thuốc và cây cảnh.

ADDA –VIỆT NAM

29

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Cảnh báo: Sử dụng vào chiều tối và phun có lựa chọn để bảo vệ ong. Tần suất sử dụng bị

hạn chế bởi các tổ chức canh tác hữu cơ.

7/Cây lục lạc

Mô tả: Cây thảo mộc bụi thẳng thu hoạch hàng năm Tác dụng: Trừ sâu, làm cây dẫn dụ và cây bẫy.

Đối tượng: Côn trùng nói chung, sâu bọ trong kho chứa, tuyến trùng và nấm.

Bộ phận sử dụng: Cả cây.

Ứng dụng: Trồng luân canh hoặc xen canh nhƣ là cây bẫy tuyến trùng và các loại sâu bọ

khác; nghiền các phần của cây trong nƣớc để làm thuốc phun (không có chi tiết cụ thể).

Các tác dụng khác: Làm thức ăn gia súc, cải tạo đất, chống cỏ, lấy sợi, làm giấy, bao tải.

Cảnh báo: Hơi độc đối với trâu bò trong một số điều kiện; hạt không nên cất giữ trong phòng làm việc hoặc phòng ở của ngƣời.

8/ Kê

Mô tả: Cây trồng có hạt nhỏ.

Tác dụng: Trừ và chống sâu bọ.

Đối tượng: Côn trùng nói chung đặc biệt là sâu bƣớm, sâu ngài đêm, ruồi giấm, ốc sên.

Bộ phận sử dụng: Những phần còn lại sau thu hoạch.

Ứng dụng: Sử dụng những phần còn lại làm lớp phủ trên đất chống sâu bọ, trồng làm cây bẫy sâu khoang; ngâm vào nƣớc để phun chống ruồi giấm và những côn trùng khác.

Các tác dụng khác: Cây lƣơng thực, chống sói mòn.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

9/Cây bạch đàn

Mô tả: Cây phát triển nhanh và luôn xanh

Tác dụng: Trừ sâu nhẹ, xua đuổi sâu bọ

Đối tượng: Côn trùng nói chung.

Bộ phận sử dụng: Lá non.

Ứng dụng: Phơi khô và xay thành bột để rắc; nghiền lá tƣơi trong nƣớc cho đến khi nƣớc trở thành màu xanh, cho thêm một ít xà phòng rồi mang phun. Bột trộn với nƣớc để phun chống sâu bƣớm đục thân vào thời gian khi bƣớm hoạt động mạnh.

Các tác dụng khác: Làm gỗ, lấy tinh dầu.

Cảnh báo: Sử dụng nhiều nƣớc – không trồng gần nƣớc hoặc ở những khu vực ƣớt.

Không trồng diện tích lớn ở một khu vực.

10/ Đậu tƣơng

Mô tả: Cây trồng rất nhiều để lấy hạt.

Tác dụng: Trừ sâu.

Mục tiêu: Kiến, rệp vừng lông và nhậy tuyết.

Bộ phận sử dụng: Thân cây.

Ứng dụng: Ngâm thân cây vào nƣớc để phun.

ADDA –VIỆT NAM

30

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Các tác dụng khác: Hạt đậu, dầu và cải tạo đất Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

11/Khoai lang

Mô tả: Cây bò trên đất trồng quanh năm, củ ăn đƣợc.

Tác dụng: Chống nấm, trừ côn trùng nhỏ chậm chạp Đối tượng: Rệp, rầy nâu, đốm lá lúa, nấm làm héo lúa, có khả năng chống một số loại nấm khác.

Bộ phận sử dụng: Lá.

Ứng dụng: Nghiền và ngâm vào nƣớc rồi mang phun; Có thể thử với nƣớc luộc khoai tây đặc bột đối với những côn trùng ít di chuyển nhƣ rệp.

Các tác dụng khác: Làm thức ăn.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

12/Cà chua

Mô tả: Cây thảo mộc hàng năm, trồng lấy quả; có mùi nặng khi nghiền lá ra.

Tác dụng: Trừ và chống sâu bọ, làm cây dẫn dụ, chống đẻ trứng, chống vi khuẩn và nấm.

Mục tiêu: Rệp vừng, kiến, bọ cánh cứng ở măng tây, sâu ăn cải bắp, sâu bƣớm, gián, bƣớm lƣng kim cƣơng, ruồi, châu chấu, nhộng, ấu trùng, bét, tuyến trùng, sâu có sừng ở

cà chua, bọ phấn trắng; nấm nói chung và vi khuẩn làm héo lá.

Bộ phận sử dụng: Bất cứ phần nào của cây kể cả rễ và quả.

Ứng dụng: Ninh 1kg lá chặt nhỏ với 2 lít nƣớc; nghiền nát 2 nắm lá/thân/quả bỏ ngâm vào 2 lít nƣớc trong 5 giờ, lọc, cho thêm một ít xà phòng vào, lấy nƣớc phun hai ngày một lần khi bƣớm của sâu cải bắp đang bay. Cây còn tƣơi là tốt nhất nhƣng cần phải mang sử dụng ngay. Những phần của cây đem phơi khô có thể nghiền thành bột và trộn với nứơc để phun hoặc rắc bột nhƣng không hiệu quả bằng cây tƣơi. Cây cà chua đƣợc trồng xung quanh cây khác để bảo vệ những cây đó không bị bọ cánh cứng tấn công măng tây; và có thể mang treo cả cây ở trong vƣờn cây ăn quả hay ở trong nhà để bảo vệ

cây ăn quả khỏi nhiều loại côn trùng và nhà không bị gián.

Các tác dụng khác: Quả để ăn, lấy dầu từ hạt.

Cảnh báo: Lá độc hại cho ngƣời.

13/ Sắn (Xem cảnh báo)

Mô tả: Cây bụi ngắn ngày, có củ nhiều bột.

Tác dụng: Chống tuyến trùng

Đối tượng: Tuyến trùng , côn trùng nhỏ chậm chạp.

Bộ phận sử dụng: Củ.

Ứng dụng: Lấy nƣớc từ rễ đƣợc nghiền, pha loãng 1:1 với nƣớc, đem phun ngay, sử dụng 4 lít nƣớc đã pha cho 1 mét vuông rất có hiệu quả. Chờ sau 20 ngày trƣớc khi gieo hạt; sử dụng vỏ của củ sắn làm lớp phủ chống giun tròn; thử dùng bột sắn sau khi đun sôi và sắn nguội đối với rệp vừng v.v.

Các tác dụng khác: Củ của loại sắn đắng có thể ăn đƣợc sau khi loại bỏ chất axit xyanhydric bằng cách đun sôi; làm thức ăn cho gia súc, làm giấy, vải, mỹ phẩm, chất dính và bột.

ADDA –VIỆT NAM

31

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Cảnh báo: Củ của loại sắn đắng có chứa chất axit xyanhydric phải loại bỏ trƣớc khi ăn.

14/Cây trúc đào (Xem cảnh báo)

Mô tả: Cây bụi xanh quanh năm, làm cảnh ở trong vƣờn.

Tác dụng: Chống đầy, chống nấm, giun tròn, trừ sâu, chống loài gặm nhấm Đối tượng: Kiến, ruồi, bọ cánh cứng, bƣớm lƣng kim cƣơng, loài gặm nhấm, mọt ngô, rầy nâu

Bộ phận sử dụng: Cả cây.

Ứng dụng: Chặt và ngâm lá, vỏ và hoa vào nƣớc trong 30 phút rồi mang phun; phơi khô và xay các phần của cây thành bột để rắc.

Các tác dụng khác: Làm thuốc, làm nƣớc hoa, hƣơng, mật hoa, cây cảnh.

Cảnh báo: Cả cây đều độc.

15/Cây húng quế

Mô tả: Cây thảo mộc hƣơng liệu, trồng.

Tác dụng: Chống nấm nhẹ, trừ và xua đuổi sâu bọ.

Đối tượng: Nhiều loại côn trùng, nấm nói chung Bộ phận sử dụng: Cả cây.

Ứng dụng: Ngâm lá vò nhỏ trong nƣớc trong 24 giờ, lọc và mang phun; phơi khô dƣới nắng và xay thành bột để rắc.

Các tác dụng khác: Làm gia vị cho thức ăn, làm thuốc, chống muỗi và ve.

Cảnh báo: Hiệu quả hình nhƣ có thay đổi nhiều tùy giống và các yếu tố khác.

16/Cúc vạn thọ

Mô tả: Cây thảo mộc thẳng trồng hàng năm.

Tác dụng: Chống vi khuẩn, trị độc, chống nấm, trừ sâu, giun tròn và là cây xua đuổi côn trùng

Đối tượng: Nhiều loại côn trùng kể cả kiến, bọ cánh cứng, tuyến trùng và nấm, bệnh tàn rụi muộn.

Các phần: Cả cây.

Ứng dụng: Vò 100 – 200g lá, rễ, hoa, đổ vào 1 lít nƣớc sôi, ngâm trong 24 giờ, cho thêm 1 lít nƣớc lạnh, phun vào cây hoặc vào đất; trồng luân canh chống giun tròn; trồng xen canh nhƣ là cây xua đuổi bọ cánh cứng.

Các tác dụng khác: Làm cây cảnh, chống xói mòn, thuốc, thức ăn và nhuộm quần áo.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

17/Cây na

Mô tả: Cây bụi trồng ở nhiều nơi.

Tác dụng: Trừ sâu.

Đối tượng: Côn trùng nói chung, kể cả rệp vừng, bƣớm lƣng kim cƣơng, châu chấu cỏ và châu chấu lá.

Bộ phận sử dụng: Vỏ và hạt.

ADDA –VIỆT NAM

32

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Ứng dụng: Ngâm vỏ trong nƣớc một vài ngày và mang phun; Hạt na khô đƣợc nghièn nát và rắc trực tiếp lên cây bị sâu hại hoặc pha loãng phun lên mặt dƣới lá và diệt nhộng; có thể tăng thêm độ đậm đặc của nƣớc phun bằng cách ngâm hạt đập nát trong một vài giọt dầu hỏa trong vài giờ trƣớc khi cho thêm nƣớc.

Các tác dụng khác: Quả ăn đƣợc.

Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

18/ Vỏ cây đắng (Canh ki na)

Mô tả: Cây xanh quanh năm, lâu niên ở các huyện miền đông.

Tác dụng: Trừ sâu.

Đối tượng: Côn trùng nói chung.

Bộ phận sử dụng Rễ và lá.

Ứng dụng: Đập dập lá và rễ, đổ nƣớc lên, ngâm trong 24 giờ, lọc, pha loãng với 10 phần nƣớc, cho thêm một ít xà phòng để phun; xay rễ và lá khô thành bột để rắc.

Các tác dụng khác: Làm thuốc.

Cảnh báo: Phun tại chỗ - nếu không sẽ tiêu giệt côn trùng có ích.

19/ Cây táo gai, cà độc dƣợc (Xem cảnh báo) Mô tả: Cây họ cỏ cao trồng hàng năm, lá có góc cạnh.

Tác dụng: Chống đầy, chống nấm, trừ sâu, trừ tuyến trùng.

Đối tượng: Côn trùng nói chung, sâu ngài đêm, giun tròn và một số bệnh nấm Bộ phận sử dụng: Cả cây

Ứng dụng: Phơi cả cây dƣới nắng, xay nhỏ và dùng bột; vò một nắm lá trong một lít nƣớc làm thuốc phun, cho thêm một ít xà phòng.

Các tác dụng khác: Làm thuốc

Cảnh báo: Cây độc vì vậy không để gần miệng.

20/ Cây cứt lợn

Mô tả: Cây bụi xâm lấn quanh năm.

Tác dụng: Tiếp xúc với chất độc

Đối tượng: Nhiều loại côn trùng

Bộ phận sử dụng: Lá, hoa, cành

Ứng dụng: Vò một nắm lá trong 1 lít nƣớc, cho thêm một ít xà phòng mang phun; đốt lấy tro để rắc; phơi khô và nghiền thành bột mang rắc. Đốt cành và mang tro rắc lên bọ cánh cứng và sâu đục lá.

Các tác dụng khác: Làm thuốc

Cảnh báo: Đƣợc phân loại là cỏ độc hại ở Dimbabuê và độc đối với gia súc.

21/Cây húng quế dại có lông tơ trắng

Mô tả: Thảo mộc hƣơng liệu, bụi.

Tác dụng: Chống nấm nhẹ, trừ sâu, xua đuổi côn trùng Đối tuợng: Rệp vừng, ruồi, sâu bƣớm có lông, giòi, muỗi, sâu bọ trên luống gieo hạt, ve nhện.

ADDA –VIỆT NAM

33

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Bộ phận sử dụng: Cả cây

Ứng dụng: Ngâm lá vò nƣớc trong 24 giờ, lọc và mang phun. Chất lỏng pha chế nào đƣợc sử dụng ở địa phƣơng để giệt sâu bọ trong luống gieo hạt.

Các tác dụng khác: Làm thuốc, gia vị cho thức ăn, xua đuổi muỗi và ruồi Cảnh báo: Chƣa có cảnh báo nào đƣợc biết đến.

22/ Cây thầu dầu

Mô tả: Bụi, và cây phát triển nhanh.

Tác dụng: Tiếp xúc với chất độc, trừ nấm, trừ sâu, trừ giun tròn, xua đuổi côn trùng Đối tượng: Rệp vừng, kiến cắn lá, sâu bƣớm, sâu ngài đêm, bét, bọ xít hôi và hình khiên, mối, giun tròn nói chung; bọ chét, rận, chuột chũi; nấm: bệnh loét, miếng vá màu nâu, chết vì ngập nƣớc, thối rễ.

Bộ phận sử dụng: Lá và hạt là chủ yếu

Ứng dụng: Làm chất phun nói chung. Ngâm hạt xanh và lá vào nƣớc trong 24 giờ, lọc và mang phun; phơi hạt xanh và lá và nghièn để làm bột rắc; đối với sâu ngài đêm cho 4

chén hạt có vỏ vò kỹ vào trong 2 lít nƣớc đun sôi trong 10 phút, cho thêm 2 thìa cà phê dầu hỏa và một ít xà phòng, pha loãng trong 10 lít nƣớc và mang tƣới vào đất ngay; cho hạt xanh vào hang của chuột chũi hoặc chuột đồng nhƣ là chất xua đuổi; chôn hạt, lá hoặc dầu vào trong đất để chữa bệnh nấm; làm lớp phủ với cành và lá cây để đuổi mối; trộn với các loại thân cây màu đỏ sẽ hiệu quả hơn là các loại cây có thân màu xanh.

Các tác dụng khác: Làm dầu thực vật, làm thuốc, xà phòng và sử dụng trong công nghiệp

Cảnh báo: Hạt có chất độc cho ngƣời và gia cầm.

23/ Cúc vạn thọ Mehicô

Mô tả: Gây mùi hắc trong khu đất trồng cây và nơi đất bị xáo trộn.

Tác dụng: Trừ nấm, trừ sâu, trừ giun tròn, xua đuổi côn trùng Đối tượng: Kiến, rệp vừng, nhặng, sâu bƣớm, ruồi, bọ chét, giòi, muỗi, mối, giun tròn, chống bệnh trên hạt cà phê, bệnh tàn rụi muộn, nấm mốc sƣơng và các loại khác.

Bộ phận sử dụng: Cả cây

Ứng dụng: Ngâm các phần của cây trƣởng thành đã vò nát vào 2 lít nƣớc để 24 giờ, lọc và đem phun; thêm một nắm tro củi vào có thể tiêu diệt đƣợc nhiều loại côn trùng; nếu lấy cây đang ra hoa và ngâm kéo dài thêm 5 – 10 ngày và hàng ngày khuấy lên thì chất phun này sẽ hiệu quả hơn; chôn cây Tagetes tƣơi trong đất xung quanh cây để bảo vệ cây không bị sâu bọ tấn công; phun hàng tuần để chống bệnh nấm; trồng luân canh kể kiểm soát giun tròn; phơi khô và nghiền thành bột để rắc chống bọ chét v.v.. Vò lá vào da sẽ

chống muỗi. Kiến có thể bị xua đuổi bằng cách tƣới chất lỏng làm từ cây đƣợc vò nát vào đất xung quanh cây để bảo vệ hoặc chôn lá đã vò nát vào đất trƣớc khi trồng cây.

Các tác dụng khác: Làm thuốc, cải tạo đất

Cảnh báo: Cây hƣơng liệu này làm cho ong hung hăng hơn, vì vậy đừng để cho ong ngửi đƣợc loại cây này.

23/ Cốt khí hoa vàng

Mô tả: Cây bụi quanh năm, có hoa màu hoa cà và nhiều quả.

Tác dụng: Chống đầy, trừ sâu (thuốc trừ sâu), xua đuổi côn trùng.

ADDA –VIỆT NAM

34

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Mục tiêu: Nhiều loại côn trùng, kể cả sâu đục lá, bọ xít hình khiên và rận trâu bò.

Các phần: Lá

Ứng dụng: Vò 50 lá trong 1 lít nƣớc, để 24 giờ, không dùng xà phòng. Nếu nƣớc ấm khi phun sẽ hiệu quả hơn đối với rệp.

Các tác dụng khác: Làm thuốc, cải tạo đất

Cảnh báo: Phun tại chỗ để tránh giệt côn trùng có ích. Dùng làm sản phẩm thuốc trừ sâu bị hạn chế bởi một số tổ chức nông nghiệp hữu cơ.

24/ Ớt và tỏi

Khuấy 1 củ tỏi dã nhỏ hoặc sắt nhỏ với 1 thìa cà phê bột ớt trong 2 lít nƣớc nóng, để

nguội, lọc, cho thêm một ít xà phòng mềm và khuấy đều.

Phun chống sâu hại trên cây ăn quả.

25/ Ớt, tỏi và hành

Băm hoặc giã 1 củ tỏi, 1 củ hành và 1 thìa ớt cay và trộn với 1 lít nƣớc, để 1 giờ, cho thêm 1 muỗng xà phòng nƣớc.

Phun chống côn trùng nói chung.

26/Ớt, cúc vạn thọ và hành

Băm 4 quả ớt, 4 củ hành và một nắm lá cúc vạn thọ Mêhicô. Cho một ít nƣớc xà phòng lên trên, ngâm trong vòng 24 giờ, lọc và cho thêm 2 lít nƣớc.

Chất phun này đƣợc khuyến cáo đặc biệt cho nhện đỏ.

27/ Ớt, tỏi cúc vạn thọ và hành

Lấy 3 nhánh tỏi to, 2 nắm chặt lá cúc vạn thọ Mêhicô, 2 củ hành to, 2 quả ớt to, cho nƣớc vào đun sôi, để nguội, pha loãng với 4 lần nƣớc, khuấy đều.

Phun chống côn trùng nói chung.

28/Tỏi và cốt khí hoa vàng

Giã lá cốt khí tƣơi và tỏi khô thành hỗn hợp với một ít nƣớc, trộn 50g hỗn hợp này với 1

lít nƣớc và lọc. Dùng hàng tuần từ tuần thứ 1 sau khi cây mọc hoặc cấy, trồng cho đến 2

tuần trƣớc khi thu hoạch.

Tƣới vào đất xung quanh cây để chống sâu ăn bắp cải theo tỷ lệ 1 lít dung dịch cho 1 mét vuông.

29/ Xoan Ấn Độ:

Giã lá hoặc quả xoan chiết lẫy nƣớc phun trừ rệp, sâu thân mềm, bọ trĩ, bọ phấn trắng...

30/ Chanh, quả dọc, măng chua và đƣờng

Lấy 1 kg chanh quả, 1 kg măng chua, 1 kg quả dọc chua, 1 kg đƣờng. Ngâm hỗn hợp 4

loại trong 2 tuần sau đó đổ thêm 10 lít nƣớc trộn và tiếp tục ngâm thêm 2 tuần nữa. Chắt dung dịch ra hòa với tỉ lệ: 1/100 (1 cốc dung dịch hòa 100 cốc nƣớc lã ) Phun lên cây trừ các loại bệnh nấm nhƣ lở cổ rễ, thỗi xám, mốc đen vv...

31/ Nghệ, gừng

Vật liệu: 1 kg nghệ vàng, 1kg gừng, 0,5 kg lá thanh hao, 0,5 kg ớt cay, 1kg đƣờng. Ngâm tất cả vật liệu trong 2 tuần sau đó đổ thêm 10 lít nƣớc trộn đều và tiếp tục ngâm thêm 2

ADDA –VIỆT NAM

35

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

tuần nữa. Chắt dung dịch hòa với thỉ lệ 1/100 phun trừ sâu, bọ nhảy các loại. Phun liền trong một tuần.

32/ Dung dịch gừng, tỏi, rƣợu

+Dùng để phòng trừ sâu bệnh hại

1. Nguyên liệu:

 Gừng

 Tỏi

 Rƣợu

 Đƣờng đỏ

2. Cách làm:

 Thái mỏng và để riêng từng loại vật liệu

 Cho từng loại vật liệu vào chum riêng biệt, đổ một lƣợng rƣợu trắng vào chum theo tỉ lệ 1 kg vật liệu /1 lít rƣợu.

 Sau 12 giờ, thêm vào một lƣợng đƣờng đỏ theo tỉ lệ (1:0,3)1kg vật liệu ban đầu / 0,3 kg đƣờng, trộn đều, đậy kín bằng giấy bản để 5 ngày.

 Sau 5 ngày, tiếp tục thêm một lƣợng rƣợu trắng theo tỉ lệ 1kg vật liệu ban đầu

/ 5 lít rƣợu (1:5) để 15 ngày.

 Tách riêng phần chất lỏng và bã.

 Giữ phần chất lỏng trong lọ kín, ở nơi bóng mát làm vật liệu nguyên chất, để

pha loãng dùng dần.

33/ Cải các loại

Vật liệu: 3 kg cải các loại (loại không sử dụng); 1 kg đuờng.

Ngâm hốn hợp trong 2 tuần sau đó đổ thêm 10 lít nƣớc trộn đều và ngâm tiếp 2 tuần nữa.

Chắt dần dung dịch ra hòa loãng với nƣớc để phun trừ sâu các loại 34/ Rau muống, ngải cứu, thân cây chuối

+Để pha phối hợp, cung cấp dinh dƣỡng cho cây trồng bằng cách phun trực tiếp lên lá 1. Nguyên liệu:

 Rau muống:

 Ngải cứu

 Thân cây chuối

 Đƣờng đỏ

2. Cách làm

 Thái nhỏ từng loại thực vật khoảng 2-3 cm và để riêng

 Trộn riêng từng loại với đƣờng đỏ theo tỉ lệ 1: 0,5, bớt lại một ít đƣờng

 Cho từng loại đã trộn đƣờng vào chum riêng biệt, rải một lớp đƣờng còn lại lên trên bề mặt để giữ ẩm, dùng một hòn đá đặt lên trên để giảm thể tích nguyên liệu và đậy kín chum lại.

 Sau 5-7 ngày, tách riêng phần nƣớc và bã. Phần nƣớc cho vào chai đậy kín, đƣợc giữ ở nơi tối và mát, làm dung dịch nguyên chất để pha loãng dùng dần, phần bã dùng để ủ phân.

35/ Quả chuối, đu đủ lên men.

+Để pha phối hợp, cung cấp nguồn dinh dƣỡng cho cây bằng phƣơng pháp phun qua lá

ADDA –VIỆT NAM

36

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

1. Nguyên liệu:

 Chuối quả

 Đu đủ

 Đƣờng đỏ

2. Cách làm:

 Chuối tiêu chín thái lát cả vỏ, chộn đều với đƣờng theo tỉ lệ 1 kg chuối / 0,5 kg đƣờng sau đó cho vào chum, rải một lớp đƣờng lên bề mặt và đậy kín để từ 5-7

ngày.

 Đu đủ cắt dọc 1/3 quả, sau đó đổ đầy đƣờng vào trong với tỉ lệ 10 kg quả / 0,5 kg đƣờng và đậy lại bằng chính1/3 quả vừa cắt rời, đặt vào một vật chứa bằng nhựa giữ nƣớc quả không chảy ra ngoài, để từ 5-7 ngày.

 Sau 5 -7 ngày, tách riêng phần chất lỏng nguyên chất cho vào chai đậy kín, giữ

trong bóng mát để pha loãng dùng dần, bã dùng để ủ phân.

36/ Dung dịch cá

+Để pha phối hợp, cung cấp nguồn dinh dƣỡng cho cây bằng phƣơng pháp phun qua lá.

1. Nguyên liệu:

 Cá biển hoặc cá sông hoặc đầu, đuôi, ruột cá.

 Đƣờng đỏ

2. Cách làm:

 Cắt cá khoảng từ 2-3 cm + đƣờng theo tỉ lệ 1kg cá / 0,5-0,7 kg đƣờng

 Trộn đều cho vào chum, sau đó phủ một lớp đƣờng lên bề mặt và đậy kín

 để trong 12 -14 ngày sẽ đƣợc một dung dịch cá

 Tách riêng phần lỏng và bã

 Phần lỏng đƣợc giữ ở chai lọ đặt nơi bóng mát, tránh ánh sáng 37/Dung dịch xƣơng ( có thể kết hợp thêm vỏ trứng)

+Để pha phối hợp, cung cấp dinh dƣỡng cho cây trồng qua lá hoặc gốc.

1. Nguyên liệu:

 Xƣơng trâu/ bò/ lợn

 Dấm

2. Cách làm:

 Xƣơng đƣợc đốt thành than

 Đập nhỏ và cho vào chum

 Cho dấm trắng vào với tỉ lệ 1 kg xƣơng / 10 lít dấm

 Ngâm trong 2 tuần

A. CÁCH HỐN HỢP VÀ TỶ LỆ PHA CÁC DUNG DỊCH SAU KHI CHIẾT XUẤT

1. Hỗn hợp 1 (HH1):

 Dung dịch thân chuối

 Dung dịch rau muống 20 gr mỗi loại

 Dung dịch ngải cứu Hoà với 10 lít nƣớc.

 Dung dịch xƣơng dấm

 Dung dịch gừng 10 gr mỗi loại

 Dung dịch tỏi ( nếu có nhiều sâu hại) ADDA –VIỆT NAM

37

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Cách dùng: HH1 thƣờng đƣợc phun cho cây trồng ở giai đoạn đầu phát triển của cây, giúp cây nhanh ra rễ và lá mới, phục hồi nhanh sau khi trồng.

2. Hỗn hợp 2 (HH2)

 Dung dịch thân chuối

 Dung dịch rau muống

 Dung dịch ngải cứu 20 gr mỗi loại

 Dung dịch măng tre Hoà với 10 lít nƣớc

 Dung dịch cá

 Dung dịch quả chuối

 Dung dịch xƣơng dấm 10 gr mỗi loại

 Dung dịch vi sinh vật

Cách dùng: HH2 thƣờng đƣợc phun cho cây ở giai đoạn cây đang tăng trƣởng nhanh về thân lá cành. (giai đoạn phát triển thân lá

3. Hỗn hợp 3 (HH3):

 Dung dịch đu đủ

 Dung dịch rau muống 20 gr mỗi loại

 Dung dịch ngải cứu Hoà với 10 lít nƣớc

 Dung dịch xƣơng dấm

 Dung dịch gừng 10 gr mỗi loại

 Dung dịch tỏi ( Nếu có nhiều sâu hại) Cách dùng: HH 3 thƣờng đƣợc phun phối hợp với HH 2 cho cây rau ăn quả ở giai đoạn sinh trƣởng sinh thực, đảm bảo dinh dƣỡng cho cây ra hoa kết trái. Không trộn lẫn 2 hỗn hợp với nhau mà phun xen kẽ nhau.

Chú ý:

 Việc cung cấp dinh dƣỡng cho cây trồng phải căn cứ vào tình trạng sinh trƣởng và phát triển thực tế của cây trồng và các yếu tố ngoại cảnh tác động khác.

 Cách tổ chức tiến hành sản xuất các chế phẩm nên đƣa vào hoạt động nhóm. Có thể phân công một số thành viên trong nhóm chịu trách nhiệm sản xuất ra các chế phẩm để cung cấp cho tất cả các thành viên trong nhóm sử dụng có sự hỗ trợ và giám sát của nhóm.

 Để tránh lãng phí, chỉ nên phối hợp dung dịch thảo mộc với các dung dịch khác khi trên ruộng có nhiều sâu hại có khả năng làm ảnh hƣởng tới năng suất

38/Dấm gỗ

Dấm gỗ là một sản phẩm phụ trong quá trình sản xuất than củi. Nó là một dung dịch đƣợc hình thành từ khí đốt củi tƣơi trong điều kiện yếm khí. Khi khí đốt bị nguội đi, nó ngƣng tụ thành dung dịch lỏng. Trong nƣớc cốt dấm gỗ có hơn 200 chất hóa học nhƣ axit axetic, phomalđehit, Valeric-êtylic, Metanol, hắc ín vv... Dấm gỗ cải tạo chất lƣợng đất, loại trừ dịch hại và kiểm soát sự sinh trƣởng của cây trồng, nhƣng nó hơi độc đối với cá và rất độc đối thực vật nếu sử dụng quá nhiều. Nó thúc đẩy sự sinh trƣởng của rễ, thân, củ, lá, hoa và quả. Trong một số trƣờng hợp nào đó, nó có thể kìm hãm sự sinh trƣởng ADDA –VIỆT NAM

38

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

của cây nếu sử dụng dấm gỗ ở những khối lƣợng lớn khác nhau. Nghiên cứu cho thấy sau khi phun dấm gỗ trong vƣờn quả đã làm tăng số lƣợng quả trên cây. Dấm gỗ an toàn đối với các vật chất sống trong chuỗi thức ăn đặc biệt là các côn trùng giúp thụ phấn cho cây.

Dấm gỗ đƣợc tạo ra bởi việc đốt cháy 63-83 kg củi tƣơi củi tƣơi trong lò than củi đƣợc làm từ một thùng phi đựng dầu có dung tích 200 lit, và một ống thông khói bằng bê tông cao khoảng 120 cm có đƣờng kính 4 inch (10cm). Củi để làm dấm tốt nhất là những củi có nhiều phần gỗ lõi.

Tiến trình

1. Phơi củi còn cả lõi và vỏ 5-15 ngày.

2. Chất củi vào trong lò (ảnh1). Đóng lò và đậy tất cả các lỗ bằng đất sét. Đốt lò ở nhiệt độ 120-4300C.

3. Sau 1 tiếng, đặt một mái che ở phần bên trên của lỗ thông khói (ảnh 2). Nếu xuất hiện các giọt nƣớc màu nâu hoặc nâu tối trên mái, lúc đó ta cho khói bay qua một ống tre để hơi nóng có thể đƣợc ngƣng tụ lại thành chất lỏng.

4. Đặt một bình hoặc lọ để thu lại các giọt dấm chảy từ ống tre.

5. Nếu đốt củi 12-15 tiếng trong lò có dung tích 200-lít dầu, sẽ sản xuất từ 2-7 lit dấm.

Lúc này nó đƣợc gọi là cốt dấm.

6. Để cốt dấm trong 3 tháng cho lắng xuống. Dấm sẽ chuyển sang màu vàng nhƣ dầu thực vật. Sau chuyển màu nâu sáng và hắc ín sẽ lắng đọng lại. Phần trên cùng sẽ là một là lớp màu dầu sáng trong. Lấy đi phần nhựa (hắc ín) và phần có màu dầu sáng cũng nhƣ phần đục có màu nâu tối thì phần còn lại sẽ là dấm chua (ảnh 3).

Sử dụng

Pha dấm vào nƣớc với tỷ lệ 1:50 (1 lit dấm gỗ với 50 lit nƣớc), hoặc pha đến tỉ lệ 1:800

(1 lit dấm gỗ với 800 lit nƣớc). Phun hỗn hợp pha lên trên các chồi cành non. Dấm gỗ

nhƣ hoocmon kích thích sẽ đƣợc thấm vào trong các cành, thân hoặc lá. Cây sẽ khỏe hơn, lá sẽ xanh hơn và kháng lại sâu bệnh hại.

Lợi ích

 1. Nông dân có thể sản xuất dấm gỗ từ các cành đƣợc xén tỉa trên cây.

 2. Dấm gỗ an toàn đối với con ngƣời, động vật, thực vật và môi trƣờng.

 3. Dấm gỗ giúp cây trồng phát triển tốt hơn, khỏe hơn và kháng lại sâu bệnh.

 4. Sản phẩm cây trồng có chất lƣợng cao và an toàn.

 5. Chi phí sản xuất thấp do tiết kiệm chi phí mua hóa chất.

ADDA –VIỆT NAM

39

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

PHẦN III- BỆNH HẠI VÀ CÁCH NHẬN BIẾT

I/ BỆNH DO VI KHUẨN GÂY HẠI

Phá hại

Vi khuẩn làm nâu và vàng lá, thân và quả của cây, với những phần bị ảnh hƣởng bị thối rữa ví dụ nhƣ héo, thối nhũn hoặc đốm lá. Những loại vi khuẩn khác tấn công hệ thống rễ

cây, ví dụ thối nhũn.

Chu kỳ sống

Vi khuẩn là nhƣng vi sinh vật rất nhỏ mà tế bào của chúng tách ra hoặc có thể liên kết lại thành những nhóm hoặc dải cực nhỏ. Mắt thƣờng không thể nhìn thấy chúng. Vi khuẩn ký sinh lấy thức ăn từ cây chủ và vì vậy làm cho cây yếu đi. Hầu hết các loại vi khuẩn đều sinh sản bằng việc tách đôi tế bào thành hai phần nhƣng có một số ít loài sinh sản bằng tế bào bố mẹ sinh ra tế bào mới. Một số loại vi khuẩn sống trong đất trong khi đó một số khác lại sống trong thân cây trên mặt đất. Vi khuẩn sinh sống trong đất có thể lây lan bằng nƣớc mặt (sói mòn) hoặc chỉ đơn giản là do do những giọt mƣa hoặc do tƣới nƣớc bắn đất lên lá cây. Đất bị nhiễm vi khuẩn có thể bị lan chuyền từ nơi này sang nơi khác khi trồng cây hoặc do dính vào ủng, dụng cụ và nguồn nƣớc v.v. của ngƣời trồng cây. Vi khuẩn sống ở trên mặt đất có thể truyền từ nơi này sang nơi khác do gió, côn trùng và do dụng cụ và vật liệu cây bị dính vi khuẩn.

Nhận dạng

Sự có mặt của vi khuẩn tấn công có thể đƣợc xác định thông qua sự yếu đi của cây mà không thấy có loại côn trùng phá hại nào hoặc thấy những tật dị dạng ở trên cây hoặc sự

phát triển không bình thƣờng của cây.

Phƣơng pháp khuyến cáo

Bệnh do vi khuẩn gây nên có thể ngăn ngừa tốt nhất bằng cách trồng những cây khỏe mạnh nhƣ khuyến cáo trong phần I : Phục hồi độ phì nhiêu của đất), luân canh ( Đưa vào đa dạng cây trồng) và ( vệ sinh)

-Nếu bị bệnh nặng có thể cần phải bỏ hoang đất trong thời gian dài

-Lớp phủ có thể làm giảm đến mức tối thiểu sự lây lan của bệnh do tránh đƣợc đất bắn lên. Cũng vì lý do này, tƣới nƣớc ở mặt đất tốt hơn là tƣới nƣớc từ trên xuống.

-Đảm bảo nƣớc tƣới không bị bệnh và không bị nhiễm bởi cây bị bệnh.

-Chắn gió cũng giúp giảm sự lây lan do giảm khả năng gió mang bệnh.

-Xử lý giống để giảm sự lây lan của bệnh

Các biện pháp bổ trợ

-Sử dụng tro bếp

-Đốt tất cả những cây bị bệnh cho đến khi thành tro. Tro của chúng sau đó sẽ an toàn khi sử dụng để kiểm soát sâu bệnh khác trong ruộng hoặc trong kho.

-Sử dụng phân ủ (hƣớng dẫn ở mục phân ủ)

-Phân, Ánh nắng, nớc nóng, tỏi, cà chua

Kiểm tra

Kiểm tra vệ sinh trong vƣờn và sử dụng các loại cây kháng khuẩn, thời gian trồng và khoảng cách cây trồng để giảm đến mức thấp nhất sự lây lan của các bệnh do vi khuẩn ADDA –VIỆT NAM

40

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

gây nên. Kiểm tra số lƣợng lớp phủ và sử dụng cây chắn gió. Theo dõi thƣờng xuyên và áp dụng các phƣơng pháp bổ trợ nếu cần thiết.

II/ BỆNH DO NẤM GÂY HẠI

Phá hại

Rất nhiều bệnh nấm tấn công tất cả các phần của cây làm hỏng bề ngoài của sản phẩm, làm giảm năng suất hoặc mất mùa. Hầu hết các loại cây đều dễ bị bệnh nấm thuộc loại này hoặc loại kia, mỗi loại nấm đều có những cây ký chủ nhất định.

Chu kỳ sống

Nấm là những vi sinh vật lấy dinh dƣỡng từ những cây khác. Bệnh nấm lan chủ yếu bởi bào tử có thể đƣợc đƣa đến những vị trí khác bởi gió, nƣớc, đất, côn trùng, chim, động vật và con ngƣời thông qua công cụ và các hoạt động. Rất nhiều loại nấm thích điều kiện ẩm ƣớt.

Nhận dạng

Nấm có thể nhìn thấy nhƣ là những đám mốc trên bề mặt quả và lá nhƣng cũng có thể

xuất hiện nhƣ là những đốm màu đen hoặc màu nâu trên lá, ngọn, hoa và quả làm cho chúng thối nát. Mục nát rễ cây có thể đƣợc nhận dạng bằng cách kiểm tra các phần của hệ thống rễ khi thấy cây bị héo mà không biết rõ nguyên nhân.

Phƣơng pháp khuyến cáo

Bệnh nấm có thể phòng ngừa tốt nhất bằng cách trồng những cây khỏe mạnh ( Phần I: Mục 1 Phục hồi độ phì nhiêu của đất), luân canh ( Phần I: Mục 3 Đưa vào đa dạng cây trồng) và vệ sinh cũng nhƣ chăn nuôi tốt

Rải lớp phủ có thể làm giảm đến mức tối thiểu sự lây lan của bệnh do tránh đất bắn lên.

Lƣu ý không nên sử dụng nhiều nƣớc tƣới hơn cần thiết. Khi tƣới nƣớc từ trên xuống, sử

dụng liều lƣợng nƣớc cần thiết tƣới ít nhƣng thƣờng xuyên để tránh lá bị ƣớt trong thời gian dài.

Tƣới nƣớc trên bề mặt (kể cả tƣới nhỏ giọt) tốt hơn là tƣới nƣớc từ trên xuống vì tƣới từ

trên sẽ làm ƣớt lá cây và vì vậy tạo điều kiện lý tƣởng cho nầm bệnh phát triển. Tính toán thời gian để tƣới cây để cho cây không bị ƣớt vào buổi tối sẽ giúp ngăn ngừa bệnh.

Đảm bảo nƣớc tƣới không bị bệnh và không bị ô nhiễm bởi cây bị bệnh.

Chọn đất dễ thoát nứơc để trồng những loại cây đặc biệt dễ bị nấm nhƣ khoai tây và cà chua, nếu không thì trồng cây trên những dải đất cao hoặc trên luống.

Chắn gió cũng giúp giảm sự lây lan do giảm khả năng gió mang bệnh.

Những kỹ thuật canh tác hữu ích khác là trồng xen nhiều loại cây trong cùng một vụ

trong cùng mảnh đất hoặc trồng các cây cách ngày nhau – không trồng tất cả các cây cùng một lúc, trồng cây dọc theo ruộng theo chiều gió và chọn cây phù hợp với đất trong ruộng, ví dụ cam quít và các loại cây lâu năm thƣờng thích đất có dƣới 25% đất sét. Xử

lý giống để giảm sự lây lan của bệnh đƣợc nêu trong Phần IV A1.

Các biện pháp bổ trợ

Những biện pháp sau đƣợc khuyến cáo trong tài liệu: Tro; Xô-đa làm bánh; Sinh học; Hỗn hợp Boocđô; Đốt; phân ủ ); Phân; Sữa ; Lớp phủ; Thuốc tím, Dung dịch xà phòng –

chỉ một số loại xà phòng; Lƣu huỳnh; Mặt trời ; Nƣớc ; Hành; Tỏi; Ớt; Đu đủ; Cây lục lạc; Khoai lang; Cà chua; Hoa ngâu; Cây trúc đào; Cây húng quế ngọt; Cúc vạn thọ châu Phi; Cây anh túc Mêhicô, Táo gai; Húng quế dại; Dầu thầu dầu; Cúc vạn thọ Mêhicô và Cỏ lợn.

ADDA –VIỆT NAM

41

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Hỗn hợp rƣợu vang Boocđô cho thấy rất hữu ích cho việc chữa trị bệnh nấm gỉ sắt trên cây cà phê.

Phun thƣờng xuyên bằng nƣớc lấy từ phân compốt, và hỗn hợp phân bón và nƣớc giải cũng đƣợc coi là một trong những biện pháp bổ trợ hiệu quả nhất loại bỏ hoặc giảm bệnh và tăng sự khỏe mạnh cho cây và kháng các loại bệnh khác tốt hơn.

Lá và quả bị bệnh cần phải loại bỏ khỏi cây và mang đốt, chôn sâu hoặc làm phân compốt. Hạt từ quả hoặc rau bị bệnh không đƣợc mang gieo để trồng lại vì cây mọc lên lại bị bệnh.

Kiểm tra

Kiểm tra vệ sinh trong vƣờn và sử dụng các loại cây kháng nấm, thời gian trồng và khoảng cách cây trồng để giảm đến mức thấp nhất sự lây lan của các bệnh do nấm gây nên. Kiểm tra số lƣợng lớp phủ và sử dụng chắn gió. Theo dõi thƣờng xuyên và áp dụng các phƣơng pháp bổ trợ nếu cần thiết.

III/ BỆNH DO VI RÚT GÂY HẠI

Phá hại

Lá và thân cây có thể bị mất màu hoặc bị biến dạng ảnh hƣởng đến sự quang hợp và hút chất dinh dƣỡng làm cho năng suất kém hoặc cây con bị chết. Quả có thể chín không đều và biến dạng hoặc hỏng.

Chu kỳ sống

Khác với vi khuẩn và nấm, virút không sinh sản. Chúng đƣợc nhân lên bằng cách làm cho tế bào của cây ký chủ sinh ra các phiên bản virút mới. Làm nhƣ vậy virút tạo ra triệu chứng ở cây ký chủ và rút hết hợp chất nitơ của cây. Virút thƣờng lan từ cây này sang cây khác thông qua côn trùng hút nhựa ở dƣới đất và trên mặt đất nhƣng cũng có thể lan thông qua việc ghép cây, hạt giống và phấn hoa và thông qua dụng cụ cắt tỉa cành cây.

Nhận dạng

Việc rút hết hợp chất nitơ bởi virút có thể gây nên triệu chứng đầu tiên của cây là làm vàng lá nhƣ trong trƣờng hợp virút sọc ngô và bệnh khảm. Nhƣng tác động của chất độc do sự có mặt của virút có thể nhìn thấy đầu tiên đó là những chấm màu nâu ở trên lá, ví dụ nhƣ làm héo đốm lá cà chua.

Phƣơng pháp khuyến cáo

Các bệnh virút là cực kỳ khó kiểm soát một khi cây đã bị bệnh.

Nếu bị nặng có thể cần thiết phải bỏ hoang đất trong thời gian dài (5-10 năm).

Chúng có thể đƣợc ngăn ngừa tốt nhất bằng cách trồng những cây khỏe mạnh ( Phần I: Phục hồi độ phì nhiêu của đất), luân canh ( Phần I: Đưa vào đa dạng cây trồng) và vệ

sinh cũng nhƣ thực hành chăn nuôi tốt ( Phần I: Các chiến lược hỗ trợ): kể cả việc sử

dụng cây và hạt không có virút.

Ngoài ra số lƣợng côn trùng hút nhựa nhƣ rệp vừng, châu chấu lá cây, ve, vảy bắc, héo ngọn, và bọ trắng cần phải đƣợc kiểm soát chặt chẽ (không loại bỏ toàn bộ) và hạn chế

sự di chuyển của chúng bằng cách có chắn gió.

Trong trƣờng hợp giun tròn và nấm mang virút ở trong đất, chính sách tốt nhất là đảm bảo sự cân bằng của các loại sinh vật trong đất bằng cách không cày xới đất, cho thêm phân compốt, lớp phủ và luân canh.

Các biện pháp bổ trợ

ADDA –VIỆT NAM

42

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Các biện pháp bổ trợ sau đây đƣợc nêu trong tài liệu nhằm kiểm soát bệnh do virút gây nên: Tro; Đốt; phân ủ; Phân bón v.v; Sữa; Lớp phủ; Ớt; Phun thƣờng xuyên bằng nƣớc lấy từ phân compốt, và hỗn hợp phân bón và nƣớc giải sẽ

giúp tăng cƣờng sức đề kháng của cây.

Trong trƣờng hợp bị tấn công nhẹ, thử phun dung dịch hỗn hợp tro, sữa hoặc bất cứ loại cây nào nêu ở trên.

Trong trƣờng hợp bị nặng hoặc bị nhẹ nhƣng không kiểm soát đƣợc bằng biện pháp bổ

trợ, cần phải loại bỏ và mang chôn tất cả mọi thứ bị virút.

Kiểm tra

Phòng ngừa sự bùng nổ bằng cách kiểm tra xem đất có ở trong điều kiện tối ƣu không, cây trồng có khỏe mạnh không và các giống cây lựa chọn có kháng virút không để tránh bị bệnh virút. Đồng thời kiểm tra xem có đủ độ đa dạng của cây trồng với hình thức luân canh và các hình thức canh tác khác không. Giảm đến mức thấp nhất sự lây lan của bệnh thông qua việc vệ sinh vƣờn, thời gian trồng và khoảng cách cây trồng. Kiểm tra số

lƣợng lớp phủ và sử dụng chắn gió. Theo dõi thƣờng xuyên và áp dụng các phƣơng pháp bổ trợ nếu cần thiết. Loại bỏ và đốt tất cả những cây bị bệnh nặng.

ADDA –VIỆT NAM

43

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

IV/ NHẬN BIẾT TRIỆU CHỨNG BỆNH TRÊN RAU

Nguyên nhân

Nấm

Vi khuẩn

Virus

Sinh lý

Triệu chứng

-Vết bệnh có hình -Vết bệnh có hình -Vết bệnh khảm

-Vết bệnh

dạng

dạng và ngậm

vàng, đốm loang

không có hình

Vết đốm trên -Vết bệnh không

nƣớc

lổ

dạng

lá

cho ánh sáng

-Ánh sáng có thể

-Phiến, gân lá

-Vết bệnh cháy

xuyên thấu qua

xuyên thấu qua

biến dạng, phồng

xém

-Có bao phủ lớp

vết bệnh và khi

rộp, thô ròn

-Mất màu, lá

phấn mốc màu

đó vết bệnh nhìn

nhẵn và tái

trắng, xám, hoặc

trong nhƣ giọt

nâu, đen...tùy

dầu

chủng nấm hại

-Không có lớp

-Có các đốm

phấn mốc bao

chấm đen hoặc

phủ

hạch nấm

-Lá tầng dƣới héo -Tán lá bi héo có

-Cây cằn cỗi, lùm -Thân, lá bị héo

vàng

màu xanh

thấp

có màu xanh tái

-Bó mạch bị khô

-Bó mạch có màu

-Lá bị biến dạng,

hoặc vàng xỉn

Héo rũ toàn

và có màu nâu

nâu chứa dịch

xoăn, cuốn cong,

sa khô rụng dần

cây

hoặc đen

nhày, dính màu

ngọn và chồi non

-Thân đặc, bó

-Gốc hoặc cổ rễ

trắng đục

bị chun lại

mạch bình

thối loét và có lớp

thƣờng

nấm mịn bao phủ

-Cây cằn cỗi ẻo

hoặc có hạch

lả

nấm...

-Vết bệnh thối

-Vết bệnh trên củ

-Củ quả bị bệnh

-Củ quả bị trày

khô, cứng, xơ

thối ƣớt, ủng

nhỏ

vỏ, khô quắt và

Thối củ quả rỗng

nƣớc

-Vết bệnh loang

rụng

-Có lớp nấm xốp

-Quả biến thành

lổ làm cho củ quả

- Gây thối đỉnh

màu trắng hoặc

bọng nƣớc nhầy

có màu nhợt nhạt

qủa

hồng hoặc đen

nhớt có mùi thối

-Củ qủa bị ghồ

-Vết bệnh ủng

tùy từng chủng

ghề

nƣớc có màu

nấm hại

xanh nâu

ADDA –VIỆT NAM

44

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

BỆNH HẠI CÀ CHUA VÀ CÁC CÂY THUỘC HỌ CÀ

(Ớt, Khoai tây, Cà pháo, cà tím...)

Tên bệnh

Nhận biết

Điều kiện phát triển

Phòng ngừa

NHÓM BỆNH DO VI KHUẨN GÂY HẠI

1. Đốm

-Trên lá có đốm nhỏ ngậm

-Vi khuẩn tồn tại ở hạt

-Dùng hạt giống sạch

đen

nƣớc nhìn trong nhƣ giọt

giống, trên tàn dƣ cây

bệnh và trồng cây khỏe

dàu. Vết đốm có màu nâu

trồng

không mang mầm bệnh

đen rộng khoảng 0,3cm.

-Tƣới nƣớc quá mức,

-Trồng giống kháng,

Khi bệnh nặng, các vết

nhiều sƣơng và nhiệt độ

giống chịu bệnh

bệnh có thể liên kết với

cao thúc đẩy bệnh phát

-Áp dụng triệt để luân

nhau tạo thành mảng lá

triển mạnh

canh cây trồng

hoại tử. Lá bệnh chuyển

-Dùng vật che chắn

màu vàng và rụng nhƣng

mƣa, phủ mặt luống

một số lá có thể khô héo và

trong thời kỳ mƣa

treo rũ trên cây.

nhiều có thể giảm bệnh

-Vết bệnh trên quả là

-Sử dụng tro củi để xử

những đốm nhỏ màu nâu

lý hạt giống, cây giống

đen, hóa sừng nổi nhô lên.

-Có thể sử dụng dung

-Trên thân, cành vết bệnh

dịch có chứa đồng để

có hình bầu dục

hạn chế bệnh

-Hàng chắn gió ngăn

cản sự lan truyền bệnh

2.Héo

-Ban đầu lá ngọn bị héo

-Bệnh phá hại nghiêm

-Dùng cây con sạch

xanh

sau đó lại hồi phục. Trong

trọng hơn cả trên cà

bệnh

vòng 2 -3 ngày sau cây héo chua, thuốc lá, khoai tây,

-Luân canh với cây

đột ngộ và không thể hồi

cà tím và ớt

trồng khác

phục đƣợc

-Vi khuẩn tồn tại trong

-Sử dụng giống kháng,

-Toàn cây héo rũ, vẫn có

đất trong một thời gian

chống chịu bệnh

màu xanh, bó mạch hóa

rất dài (7 năm).

-Tránh làm tổn thƣơng

nâu, ruột thân ngậm nƣớc.

-Vi khuẩn xâm nhập qua

rễ trong quá trình chăm

-Các rễ phụ ký sinh có thể

cây theo các vết thƣơng

sóc

mọc ra trên thân chính

tự nhiên ở rễ, vết thƣơng

-Trong thân giữa các bó

do côn trùng, tuyến trùng

mạch chứa dịch nhày trắng hoặc canh tác

đục là những ổ vi khuẩn

-T0 cao, A0 đất cao thuận

lợi cho bệnh phát triển.

NHÓM BỆNH DO VIRUS GÂY HẠI

3.Khảm

-Trên lá xuất hiện nhiều

-Bệnh lan truyền cơ giới

-Nhổ bỏ cây bị bệnh

vàng

chòm màu xanh thẫm và

bằng dịch cây bị bệnh

khỏi ruộng

(virus

vàng xen kẽ nhau. Chòm

-Virut tồn tại trong tàn dƣ -Tránh tiếp xúc giữa

TMV)

xanh thẫm thƣờng dày và

cây bệnh chƣa phân hủy

nguồn cây bị bệnh với

nổi lên làm cho lá gồ ghề,

trong đất

cây khỏe

sần sùi làm lá chun nhỏ lại

-Virut không tồn tại trong -Vệ sinh dụng cụ tránh

-Bệnh biểu hiện rõ ở phần

hạt giống

lây nhiễm bệnh

lá non và chồi non

ADDA –VIỆT NAM

45

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tên bệnh

Nhận biết

Điều kiện phát triển

Phòng ngừa

4.Khảm

-Bệnh thƣờng thể hiện triệu chứng

-Bệnh lan truyền do rệp

-Dùng giống sạch

dƣơng xỉ

nay sau khi trồng

muội

bệnh

(Virus

-Bề mặt lá xuất hiện nhiều chòm

-Nguồn bệnh tồn tại

-Dùng giống kháng

CMV)

màu xanh đậm, vàng nhạt xen kẽ

quanh năm do virut có

-Quản lý rệp, muội

lẫn nhau nhất là ở gần gân lá.

thể lan truyền từ cây lâu

-Khử trùng các

-Mép lá có màu vàng rõ rệt hơn

năm sang cây trồng khác

phƣơng tiện thu hái

-Thùy lá bị bệnh nhỏ xoăn cong

nhờ côn trồng môi giới

-Hạn chế gây vết

lên phía trên, dƣới mặt lá có màu

-Cây non mẫn cảm với

thƣơng cơ giới

hơi xanh lơ.

bệnh hơn cây đã trƣởng

trong quá trình

-Cây bị bệnh có màu vàng, thấp

thành.

chăm sóc

lùn, phiến lá bị teo quắt lại sát với

-Bệnh có thể gây hại cả

-Chăm sóc để cây

gân chính trông giống nhƣ lá

trên chuối, ớt, cà tím, dƣa khỏe.

dƣơng xỉ

chuột

5.Xoăn

-Lá, ngọn xoăn vàng, rúm ró, nhăn -Bệnh lan truyền nhờ bọ

-Trồng giống

vàng

nheo. Lá co quắt dị hình

phấn trắng

kháng, chống chịu

ngọn

-Cây thấp nhỏ còi cọc

-Bón phân cân đối

(Virut

-Quản lý tốt bọ

TYLCV)

phấn

-Dùng giấy bạc rải

trong luống tạo ánh

sáng phản xạ xua

đuổi bọ phấn

NHÓM BỆNH DO NẤM GÂY HẠI

Gây đốm -Vết bệnh trên lá là những vòng

-Nấm bệnh có thể tồn tại

-Xử lý hạt giống

lá

tròn mầu nâu đồng tâm

ở trong hạt giống, tàn dƣ

-Trồng cây sạch

-Vết bệnh trên quả là là những

cây bệnh

bệnh

6. Đốm

đốm vòng màu đen phát triển ở

-Tƣới nhiều nƣớc, sƣơng, -Luân canh tốt

vòng

phần núm quả

mƣa liên tục làm thời

-Tránh trồng gối

-Vết bệnh trên thân có hình bầu

gian ƣớt lá, cây kéo dài

tiếp các loại cây ký

dục, thon dài lõm vào vỏ thân cây. -Cây ở trạng thái khủng chủ của bệnh

-Trên vết bệnh thƣờng có lớp mốc

hoảng rất dễ bị nhiễm

-Có thể chế biến

đen

bệnh (sâu hại tấn công,

thảo mộc để kiểm

thời kỳ ra hoa quả…)

soát nấm

-Mặt trên lá bệnh có đốm vàng,

-Bệnh phát triển thuận lợi -Tạo độ thông

7. Đốm

mặt dƣới bị bao phủ một lớp nấm

trong điều kiện mƣa,

thoáng trong các

xám đen

xám đen

sƣơng ẩm ƣớt kéo dài,

luống cây

-Lá bị cuộn cong lại, tán lá bị khô

ẩm độ cao, nóng ẩm.

và chết nhƣng hầu hết vẫn bám ở

-Thƣờng tấn công ở các

trên cây với lớp phủ màu bồ hóng

lá già

-Triệu chứng đầu tiên trên các lá

-Ẩm độ tƣơng đối cao,

-Thu gom tàn dƣ

8. Đốm

già, có các đốm xanh nhạt, mờ ở

ấm, nóng thuận lợi cho

cây trồng để ủ phân

nâu

phía dƣới lá, sau chuyển sang màu

bệnh phát triển

-Đảm bảo độ thông

vàng ở mặt trên lá, khi đó ở phía

-Nấm bảo tồn trên tàn dƣ

thoáng giữa các cây

dƣới lá có lớp

cây bị bệnh. Các bào tử

-Sử dụng phân ủ

nấm mốc màu xám nhạt

và hạch nấm cũng tồn tại

nóng để tăng cƣờng

-Khi bệnh nặng nhiều vết bệnh

ở trong đất

các sinh vật đối

liên kết lại làm lá khô rụng

-Nấm phát tán nhờ gió,

kháng với nấm

-Vết bệnh trên quả xanh có màu da mƣa và có thể sống đƣợc bò sẫm

1 năm.

ADDA –VIỆT NAM

46

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tên bệnh

Nhận biết

Điều kiện phát triển

Phòng ngừa

-Tất cả các bộ phận của cây đều bị

-Mƣa, sƣơng ƣớt lá liên

-Dùng giống kháng,

9. Mốc

nhiễm bệnh

tục kèm theo lạnh. Thời

giống sạch bệnh

sƣơng

- Trên lá vết bệnh không có hình

tiết nóng khô bệnh ngừng -Luân canh cây

dạng nhất định. Ban đầu là những

phát triển.

trồng triệt để

đốm ngậm nƣớc sau lan rộng

-Nấm không sống hoại

-Tránh trồng cà

thành mảng. Mặt dƣới vết bệnh là

sinh

chua gần ruộng

những bào tử nấm màu trắng. Về

-Bào tử gây bệnh phát tán khoai tây

sau vết bệnh khô và có màu nâu

nhờ gió mƣa.

-Có thẻ sử dụng

sỉn. Có thể làm cháy lụi toàn bộ lá. -Nƣớc đọng trên bề mặt chiết xuất thực vật

- Trên thân vết bệnh lúc đầu cũng

cây là điều kiện rất tốt để để kiểm soát

là một vùng ngậm nƣớc không

bảo tử bệnh nảy mầm và

-Dùng dung dịch có

định hình sau lan rộng có màu nâu xâm nhập vào các mô tế

chứa vôi và đồng để

đen có thể làm chết từng đoạn

bào cây chủ.

phun

thân, cuống lá.

-Trên quả vết bệnh không định

hình, mô quả bị bệnh có màu nâu

khô cứng, xù xì, có thể lan rộng

trên toàn bộ quả.

Bệnh héo -Phần trên ngọn héo vào ban ngày -Thời tiết nóng ẩm thuận -Dùng giống kháng cây

và hồi phục vào ban đêm. Quá

cho bệnh phát triển

-Cải thiện độ chua

trình này có thể diễn biến từ 5-7

-Bệnh nặng nhất trên đất

của đất

ngày có khi 10 ngày cho đến khi

cát , chua

-Sử dụng phân ủ

10. Héo

cây héo rũ không hồi phục đƣợc

-Nấm sinh ra trong đất và nóng

vàng

-Lá phía dƣới héo vàng lan dàn lên có thể bảo tồn nhiều năm

-Làm sạch dụng cụ

tầng ngọn

trong đất mà không cần

tránh lây lan

-Bó mạch thân cây thâm lại có

có cây ký chủ

-Luân canh cây

màu nâu khô, không có dịch nhày

trồng rất có hiệu

-Gốc cây thâm đen co lớp nấm xốp

quả, hoặc xử lý

màu trắng xỉn bao phủ.

ngâm ruộng, phơi ải

để diệt bệnh

-Trên đồng rải rác một số cây bệnh -Nấm có phổ ký chủ cực

-Chỉ bón phân ủ

11. Thối

héo đột ngột liên tục. Cây héo từng rộng

nóng để loại trừ các

gốc mốc

bên, lúc đầu không vàng nhƣng

-Bảo tồn trên tàn dƣ cây

bào tử nấm

trắng

sau khi héo toàn lá khô vàng

trồng. Khi bảo tồn dạng

-Cày sâu, phơi ải,

-Trên gốc thân sát mặt đất có phủ

hạch, nấm ở trạng thái

ngâm nƣớc trong

một lớp nấm dày trắng xốp gây ra

ngủ nghỉ

ruộng để diệt hạch

hiện tƣợng thối vỏ thân, gốc và có

-T0 cao và ẩm độ cao

nấm

nhiều hạch nấm hình tròn nhƣ hạt

thuận lợi cho bệnh phát

-Có thể xử lý đất

cải lúc đầu màu trắng sau chuyển

triển

bằng nấm đối

mầu nâu.

kháng

-Quả hoặc cành tiếp giáp với đất

-Thu dọn tàn dƣ và

cũng có thể nhiễm bệnh

đƣa vào ủ phân

-Bó mạch thân không bị thâm đen.

nóng

ADDA –VIỆT NAM

47

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

Tên bệnh

Nhận biết

Điều kiện phát triển

Phòng ngừa

-Lúc đầu vết bệnh chỉ là một chấm -Phát triển mạnh trong

-Luân canh với lúa

12.Lở cổ

nhỏ màu đen ở gốc thân, cổ rễ sau

điều kiện A0 cvao, mƣa

nƣớc là tốt nhất

rễ

lan rộng rất nhanh bao bọc xung

nhiều, đất ẩm, T0 ấm 18-

-Ruộng thoát nƣớc

(Tập hợp

quanh cổ rễ

250C.

tốt

nhiều nấm -Rễ, cổ rễ, và gốc thân sát mặt đát

-Phá hại nặng trên ruộng

-Đất phải khử trùng

)

bị thâm đen, thối mục có màu nâu

ứ đọng nƣớc, đất thịt

tốt trƣớc khi gieo

đen ẩm ƣớt hoặc hơi khô

nặng, chặt bí dễ đóng

trồng (dùng nấm

-Cổ rễ teo tóp, bộ phận lá thân héo

váng sau mƣa

đói kháng)

rũ, tuy vẫn còn màu xanh. Sau 5-6

-Nguồn bệnh tồn tại lâu

-Xử lý hạt giống

ngày cây bị héo rũ, đổ gục chết lụi

dài trong đất ruộng và

trƣớc khi gieo

hàng loạt trên ruộng

sống hoại sinh trong tàn

-Đảm bảo ruộng

-Khi trời ẩm ƣớt, vết bệnh có các

dƣ cây trồng

thông thoáng

bào tử nấm màu trắng hồng, hoặc

-Hạt giống cũng có thể

trắng xám hoặc nâu nhạt tùy từng

bảo tồn nguồn bệnh

chủng nấm hại

BÊNH SINH LÝ

(Do thiếu hoặc thừa dinh dƣỡng hoặc các yếu tố ngoại cảnh bất lợi gây ra)

-Vết bệnh lóm khô màu đen ở đỉnh -Do thiếu can xi (vôi)

-Bón phân ủ nóng

13.Thối

quả làm cho quả chuyển màu đỏ

-Rối loạn chế độ cung

-Bổ xung vôi bằng

đỉnh quả

trƣớc khi chín già

cấp nƣớc nhƣ tƣới nƣớc

vỏ trai, hến, vở

quá nhiều, đật bị khô

trứng gà tán nhỏ

nhanh

bón vào ruộng

-Bón quá nhiều đạm có

-Tƣới nƣớc hợp lý

thể thúc đẩy bệnh phát

không để ruộng quá

triển

ẩm hoặc quá khô

14. Cháy

-Trên bề mặt quả xuất hiện các

-Xuất hiện nhiều trên đất

-Bón phân ủ nóng

rộp vỏ

vùng lõm màu xám đến đen. Khi

ƣớt, bí chặt

-Bổ xung Kali bằng

quả

bổ quả thấy các mô bên trong thịt

-Bón phân không cân

các dung dịch chiết

quả bị hóa nâu

đối, quá thừa đạm nhƣng từ thân cây chuối.

kali thấp

15. Quả

-Quả và đỉnh quả biến dạng, quắt

-Do khả năng thụ phấn

-Chọn thời điểm

méo mó

queo có những vệt đen không hình của hoa kém trong điều trồng thích hợp

dị hình

dạng khô lõm vào thịt quả

kiện nhiệt độ quá cao

-Chọn giống chịu

hoặc quá thấp

nhiệt

ADDA –VIỆT NAM

48

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

BỆNH HẠI CÁC LOẠI CÂY HỌ CẢI

Tên bệnh

Nhận biết

Điều kiện phát triển

Phòng ngừa

NHÓM BỆNH DO NẤM

1. Đốm vòng

-Vết bệnh trên lá lúc đầu là những

-Nấm truyền qua hạt

-Sử dụng hạt giống

đốm nhỏ màu vàng về sau lan rộng giống

sạch bệnh

có màu đen với nhiều vòng đồng

-Tồn tại trên tàn dƣ

-Xử lý hạt giống bằng

tâm có đƣờng kính từ 1-1,5 cm

gây bệnh

nƣớc nóng hoặc tro

thậm chí 5cm

-Bào tử lan truyền

bếp trƣớc khi gieo

-Trên bề mặt vết bệnh có bao phủ

qua gió mƣa và nƣớc

-Chọn ruộng thoát

lớp nấm mốc đen

tƣới, cơ giới

nƣớc

-Trên cuống và vỏ hạt vết bệnh là

-Bệnh phát triển

-Tránh tƣới nƣớc quá

những đốm hoại tử hình bầu dục

mạnh trong điều kiện

mức

và có thể lan rộng vào bên trong

thời tiết nóng ẩm

-Có thể pha chế

làm hạt teo lép, nhăn nheo

ƣớt.T0 tối thích là 25- boocdo để phun khi

300C.

bệnh phát triển mạnh

1.Bệnh sƣơng -Vết bệnh lúc đầu là những chấm

-Là nấm chuyên tính

-Chọn giống kháng,

mai

nhỏ không màu hoặc màu xanh

-Bào tử nấm lan

chống chịu

nhạt sau loang rộng có hình tròn,

truyền đi rất xa bằng

-Xử lý hạt giống

đa giác hoặc hình bất định và

mƣa gió

trƣớc gieo

chuyển xanh vàng đến nâu nhạt

-Mƣa ẩm ƣớt kéo dài

-Thu dọn tàn dƣ

- Mặt trên lá chỗ sinh ra bào tử có

llà điều kiện lý tƣởng

nhiễm bệnh để ủ phân

vêt hoại màu nâu sẫm thì tƣơng

để bệnh phát triển

nóng

ứng với nó ở mặt dƣới lá là một

-Bệnh phát triển

-Bón phân cân đối để

lớp mốc mịn trắng nhƣ sƣơng.

nhanh khi T0 ban đêm tạo cây khỏe

-Trên bề mặt của cải bắp, cải bao

10-150C và hạn chế

nấm bệnh gây ra những đốm lõm

nhièu khi T0 đêm

đen có kích thƣớc tới 2cm. Trên su >240C

lơ có những sọc nâu đậm bên trong

2.Bệnh héo

-Tƣơng tự nhƣ cà chua

vàng

3. Thối hạch

-Tƣơng tự nhƣ Cà chua

(mốc trắng)

4.Lở cổ rễ

-Tƣơng tự nhƣ cà chua

NHÓM BỆNH DO VI KHUẨN GÂY HẠI

6. Đốm lá vi

-Trên lá có rất nhiều vết đốm nhỏ

-Hại trên tất cả các

-Luân canh cây trồng

khuẩn

ngậm nƣớc sau mở rộng thành

loại rau họ thập tự

-Thu dọn vệ sinh

những đốm tròn đƣờng kính 0,3-

-Vi khuẩn tồn tại

đồng ruộng và đƣa

0,5cm.

trong tàn dƣ cây bị

vào ủ phân

-Xung quanh vết bệnh có các

bệnh trên mặt đất

-Dùng giống sạch

quầng nhạt hẹp, nhìn rất rõ khi đƣa nhƣng không thể

bệnh

lá lên ánh sáng ở mặt sau lá.

sống trong đất sau khi -Xử lý hạt giống

-Vết bệnh phân tán trên bề mặt

tàn dƣ cây bệnh đã bị

trƣớc gieo

phiến lá hoặc rìa mép lá, có xu

phân hủy hoàn toàn

-Không tƣới nƣớc

hƣớng tập trung hơn ở gần gân lớn -VK có thể tồn tại quá mức

rồi liên kết với nhau thành những

trên các cây họ cải và -Không có thuốc trừ

sọc hoại tử dọc theo gân lá

trong hạt giống

-Mô bệnh khô chết và tách rời

-Mƣa sƣơng ƣớt kéo

khỏi vết đốm làm cho lá thủng lỗ

dài thúc đẩy bệnh

chỗ hoặc rách nát

phát triển

-VK lan truyền nhờ

các giọt mƣa bắn

ADDA –VIỆT NAM

49

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn

tung tóe, do con

ngƣời tiếp xúc với

cây khi tán lá còn ẩm

7.Thối đen

-Vết bệnh đặc trƣng bắt đầu từ rìa

-VK tồn tại trong tàn -Luân canh cây trồng

mép lá lan rộng vào trong theo

dƣ cây bệnh nhƣng khác họ

hình chữ V bạc màu sau đó vết

không thể sống sót -Thu gom tàn dƣ, vệ

bệnh khô và chết hoại

trong đất khi tàn dƣ sinh đồng ruộng

-VK xâm nhập vào mạch dẫn và di đã phân hủy

-Dùng hạt giống sạch

chuyển toàn cây

-Bệnh dễ phát triển bệnh

-Gân lá, mô mạch dẫn xâm nhiễm

trong T0 cao và mƣa -Xử lý hạt giống

chuyển màu đen

ẩm kéo dài

trƣớc gieo

-Bệnh có thể tạo cơ hội để VK thối -VK trong có trong -Sử dụng giống nhũn xâm nhiễm

các giọt dịch cây kháng

bệnh lan truyền sang -Tránh chăm sóc khi

cây khỏe do dụng cụ, cây ẩm ƣớt

con ngƣời lam việc

khi cây còn ƣớt lá

8.Thối nhũn

-Mô cây bệnh lúc đầu là những vết -VK tồn tại trong tàn

-Vệ sinh xử lý đồng

ủng nƣớc sau lan rộng rất nhanh cả dƣ cây bệnh, rễ cây, ruộng trƣớc khi trồng

về đƣờng kính và độ sâu.

trong đất và trong

-Thu gom sớm các

-Vùng mô bị bệnh nhũn mềm có

một số loài côn trùng. tàn dƣ bệnh để ủ

dịch nhày trắng vàng, có mùi hôi

-Vêt thƣơng cơ giới

nóng

khó chịu

trên lá là con đƣờng

-Luân canh với cây

tiếp cận đầu tiên cho

trồng khác họ

VK gây hại

-Ruộng thông thoáng,

-Mƣa và nhiệt độ cao

thoát nƣớc tốt

thúc đẩy mạnh quá

-Che phủ để mƣa

trình lây nhiễm

không bắn đất lên cây

-VK có thể sinh

và tránh làm tán lá bị

trƣởng trong điều

ƣớt.

kiện T0 5-37 và thích -Bón phân cân đối, sử

hợp nhất là 22

dụng phân ủ hoai

BỆNH DO VIRUT GÂY HẠI

9. Khảm lá

-Triệu chứng điển hình là hiện

-Lây nhiễm hầu hết

-Tránh trồng gối tiếp

củ cải

tƣợng khảm, loang lổ xanh nhạt,

các loại cây họ thập

luân phiên các cây

(virut TuMV)

đậm xen kẽ trên phiến lá

tự nhƣng gây hại lớn

cùng họ

-Vết bệnh có thể là những sọc hoại nhất trên cải bao, củ

-Bón phân ủ hoai để

tử, các đƣờng vân hay đốm vòng

cải

tăng vi sinh vật đối

tùy cây chủ

-Lan truyền nhờ rệp

kháng

muội

- Nhổ bỏ cây bệnh và

thu gom tàn dƣ

-Quản lý rệp muội

BỆNH SINH LÝ

10. Cháy

-Những lá bên trong bắp xuất hiện

-Khi bắp cải đã vào

-Sử dụng giống

đỉnh bắp

các sọc, dải màu nâu bị hoại tử dọc chín -Thiếu hụt canxi kháng bệnh

theo các rìa mép lá hoặc lan tới

là một trong những

-Giữ độ ẩm đất ổn

nửa phiến lá

yếu tố đầu tiên làm

định

-Bắp bị nhiễm bệnh không có biểu

bệnh phát sinh.

-Bổ xung canxi, vôi

hiện ở bên ngoài

-Ẩm độ đất thất

vào đất

thƣờng và bón nhiều

-Bón phân ủ hoai

N giúp bệnh phát

mục

triển mạnh

ADDA –VIỆT NAM

50

#605-606 NARENCA publishers, 85 Nguyen Chi Thanh, Ba Dinh District, Hanoi, Vietnam Tel: +84.43.7623533 * Fax: +84.43.7623534 * Email: addahanoi@vnn.vn https://thuviensach.vn