https://thuviensach.vn

Hàn Phi Tử

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Chào mừng các bạn đón đọc đầu sách từ dự án sách cho thiết bị di động

Nguồn: http://vnthuquan.net

Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.

https://thuviensach.vn

Mục lục

Lời mở đầu

PHẦN I - Chương 1

Chương 2

PHẦN II - Chương 1

Chương 2

P3 - Chương 1

Chương 2

Chương 3

Chương 4

Chương 5

Chương 6

Chương 7

Kết

PHẦN IV

PHẦN V

THIÊN XLIX

THIÊN XL

THIÊN XLIII

THIÊN VII

THIÊN VI

THIÊN XLVIII

THIÊN XVIII

THIÊN XLV

THIÊN XLVI

THIÊN XVII

THIÊN IX

THIÊN XIV

https://thuviensach.vn

THIÊN XIX

THIÊN XLVII

THIÊN XV

THIÊN XXX

THIÊN XXXI

THIÊN XXXII

THIÊN XXXIII

THIÊN XXXIV

THIÊN XXXV

THIÊN XXXVI

THIÊN XXXVII

THIÊN XXXVIII

THIÊN XXXIX

THIÊN XXII

THIÊN XXIII

THIÊN XLI

THIÊN XII

THIÊN III

THIÊN XI

THIÊN XIII

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Lời mở đầu

Hàn Phi Tử là tư tưởng gia cuối cùng của thời Tiên Tần, tập đại thành các

pháp gia (các nhà cho rằng trị nước, dùng pháp luật có hiệu quả hơn, là

những người chủ trương pháp trị, trái với Khổng, Mặc chủ trương nhân trị)

trong ba bốn thế kỷ, nên trước khi giới thiệu đời Tống và tư tưởng của Hàn

Phi, chúng tôi ôn lại hai thời Xuân Thu và Chiến Quốc về phương diện xã

hội, chính trị và học thuật, lược thuật tư tưởng và chính sách của các pháp

gia trước Hàn Phi: Quản Trọng, Tử Sản, Lý Khôi, Ngô Khởi, Thân Bất

Hại, Thận Đáo, Thương Uởng.

Ba điểm chính trong học thuyết của Hàn là:

- Trọng cái thế: Người cầm quyền không cần phải hiền và trí, mà cần có

quyền thế và địa vị. Hiền và trí không đủ cho đám đông phục tùng, mà

quyền thế và địa vị đủ khuất phục được người hiền. Trọng thế thì tất nhiên

trọng sự cưỡng chế: vua nắm cả quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, và

phải được tôn trọng triệt để, bắt chết thì phải chết.

- Trọng pháp luật: Mà pháp luật phải hợp thời, dễ biết dễ thi hành, phải

công bằng.

- Trọng thuật trừ gian: Dùng người, điểm này rất quan trọng. Hàn đưa ra

nhiều thuật tàn nhẫn rồi dùng nhiều cố sự để dẫn chứng, đại khái cũng như

Kautilya ở Ấn Độ sau cuộc xâm lăng Ấn của Alexandre le Grand, một thế

kỷ trước Hàn Phi; và như Machiavel, tác giả cuốn Le prince ở Ý cuối thế kỷ

XV.

Học thuyết của Hàn giúp Tần Thuỷ Hoàng thống nhất Trung Quốc, nhưng

từ đời Hán ảnh hưởng của Hàn giảm nhiều, ảnh hưởng của Khổng học lại

mạnh lên.

https://thuviensach.vn

Từ năm 1977, được nhàn rỗi, tôi lại tiếp tục nghiên cứu hết các triết gia lớn đời Tiên Tần, để thực hiện xong chương trình tôi đã vạch từ sáu năm

trước, và soạn thên năm cuốn nữa: Mặc Học, Lão Tử, Luận Ngữ, Khổng

Tử, Kinh Dịch.

(theo hồi ký Nguyễn Hiến Lê)

*****

Đây là 1 cuốn sách rất khó đánh, đặc biệt là những đoạn Hán Việt, nên các

bạn đều đã phải bỏ nhiều công sức và sự kiên nhẫn vào đó.

Rất mong website nào đăng lại cuốn Hàn Phi Tử nhớ kèm theo danh sách

này

Đặc biệt xin ghi nhận sự giúp đỡ của hai bạn cunhoi và heo_mapyeu, lúc

nào cũng vui lòng nhận hết những phần việc khi thiếu người đánh. Cảm ơn

tất cả các bạn.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

PHẦN I - Chương 1

THỜI XUÂN THU VÀ CHIẾN QUỐC

TÌNH HÌNH XÃ HỘI

Hàn Phi là tư tưởng gia cuối cùng của thời Tiên Tần, tập đại thành các Pháp

gia trong ba bốn thế kỷ, nên trước khi giới thiệu đời sống cùng tư tưởng của

ông, chúng tôi nghĩ cần ôn lại hai thời Xuân Thu và Chiến Quốc về phương

diện xã hội, chính trị và học thuật. Có sách cho vua Văn Vương là người

khai sáng nhà Chu; sự thực ông chỉ là một chư hầu (Tây Bá) có tài có đức

dưới quyền vua Trụ nhà Thương (cũng gọi là nhà Ân). Chính con ông, Võ

Vương, mới diệt Trụ mà lên ngôi, mở đầu cho nhà Chu (năm -1122)[1].

Qua đời sau, con Võ Vương là Thành Vương còn nhỏ[2], Chu công tên là

Đán, em Võ Vương (tức là chú của Thành Vương) làm chức Trủng Tể, coi

việc nước, sửa sang lại chế độ, nhạc lễ, giáo hoá, làm cho nhà Chu cường

thịnh, văn minh. Từ đó chế độ phong kiến lần lần thay chế độ thị tộc. Sử

chép đầu đời Chu có tới 1600 chư hầu, chúng tôi nghĩ là những bộ lạc, chưa

thật sự là chư hầu như giữa đời Tây Chu trở đi[3].

Theo bộ Mạnh Tử (Vạn chương hạ - bài 2) đại khái chế độ phong kiến đời

Chu như sau:

Về tước vị các vua trong thiên hạ có 5 bậc: 1- Thiên Tử, 2- Công, 3- Hầu,

4- Bá và 5 - Tử với Nam cùng bậc.

Về phép phong đất thì có 5 hạng: 1- đất của Thiên Tử vuông vức một ngàn

dặm; 2- đất của Công và Hầu vuông vức trăm dặm; 3- đất của Bá bảy chục

dặm; 4- đất của Tử và Nam năm chục dặm.

Binh lực cũng quy định tuỳ theo nước lớn nhỏ. Thời đó chỉ dùng chiến xa,

chưa có bộ binh và kỵ binh. Mỗi chiến xa có 4 ngựa, một người đánh xe ở

giữa, một quân bắn cung ở bên trái, và một quân cầm thương ở bên phải.

Nước của Thiên Tử có vạn chiến xa, nước của Công Hầu có ngàn chiến xa,

https://thuviensach.vn

dưới nữa là trăm chiến xa.

Chư hầu có bổn phận tuân lệnh, trung thành với thiên tử; ngược lại thiên tử

có bổn phận che chở, giúp đỡ chư hầu. Đúng một kỳ hạn nào đó, các chư

hầu phải tới triều cống thiên tử; và theo lệ, cứ năm năm một lần, thiên tử đi

thăm khắp các chư hầu, xem xét chính tích của họ, tình hình trong xứ: đời

sống của dân chúng, lễ nhạc, nhất là ca dao, vì nỗi vui buồn, lo lắng của

dân hiện rõ trong ca dao hơn hết (kinh Thi sở dĩ được trọng ngang kinh

Thư, kinh Lễ là vì vậy)

Chế độ chia đất cày cho dân, chế độ "tỉnh điền" có lẽ xuất hiện từ đời Hạ[4], sang đời Chu được chỉnh đốn lại, mỗi miếng đất vuông vức 900 mẫu

(mỗi mẫu theo Wieger, bằng khoảng 600 mét vuông) chia làm 9 phần bằng

nhau như hình trên, mỗi phần 100 mẫu. Tám phần chung quanh chia đều

cho 8 gia đình; phần ở giữa để lại một ít làm chỗ ở cho 8 gia đình, còn bao

nhiêu 8 gia đình cày cấy chung, nộp lúa cho nhà vua. Hình miếng đất khi

chia như vậy, giống chữ 井 nên gọi là phép tỉnh điền.

Ngoài công việc canh nông đó ra, dân còn phải săn chồn, trồng dâu, nuôi

tằm, dệt lụa để quý tộc may y phục.

https://thuviensach.vn

Ấy là chưa kể lâu lâu phải lại nhà quý tộc hầu hạ nữa. Đời họ vất vả thật, nhưng xã hội được tổ chức nên đời sống cũng được bảo đảm ít nhiều. Đất

còn rộng, dân còn thưa, gặp những lãnh chúa tốt thì những năm không có

chiến tranh và mưa gió thuận hoà, họ có thể đủ ăn, đủ mặc, sống vui vẻ.

Chế độ phong kiến đó tập trung quyền hành trong tay quý tộc, làm cho

hạng này được ăn sung mặc sướng, có thì giờ nhàn rỗi học hành, trau dồi

văn thơ nghệ thuật, nhờ vậy mà văn minh Trung Hoa dưới đời Chu phát

triển. Để được hưởng thụ, giới quý tộc thích sống ở thành thị hơn, và ở đâu

họ cũng khuyến khích công nghệ, thương mại, do đó thành thị mọc nhiều

và mau thịnh.

Nhược điểm của chế độ đó là nền tảng không vững được lâu, phải dựa trên

uy quyền của quý tộc. Uy quyền đó mà suy nhược, hoặc bọn cầm quyền mà

tham nhũng, là nội loạn nổi lên liền: chư hầu không tuân lệnh thiên tử, dân

không tuân lệnh các quan, kẻ mạnh hùng cứ một phương, thôn tính kẻ yếu

ở chung quanh mà làm bá chủ. Số bộ lạc nhỏ cứ giảm dần từ 1600 xuống

1000, 500, vài trăm, một trăm... mà các chư hầu hùng cường, đất đai mỗi

ngày một rộng, dân chúng mỗi ngày một đông, gấp năm gấp mười của thiên

tử.

Nhà Chu chỉ thịnh trên một thế kỷ, từ đời Võ Vương đến hết đời Chiêu

Vương. Qua đời Mục Vương ("trước Tây lịch" -1001 - 936) đã bắt đầu suy,

tới đời U Vương (thế kỷ thứ 8 trước T.L.) thì triều đình loạn, U Vương bị

rợ Khuyển Nhung giết; thái tử nối ngôi là Bình Vương, sợ các rợ phía Tây

(Tây Nhung) lại uy hiếp nữa, phải dời đô qua Lạc Ấp (-700) ở phía đông,

trong sử gọi là đời Đông Chu(-700 – 221). Từ đó vua Chu tuy vẫn còn giữ

cái danh thiên tử, nhưng mất hết cả quyền hành, thường bị chư hầu lấn áp

mà chế độ phong kiến lần lần lung lay.

Trong Chiến Quốc sách, phần 1 trang 100 (Lá Bối 1973) chúng tôi đã nói

rằng sự phân chia đời Đông Chu chia thành hai thời kỳ

https://thuviensach.vn

- Thời Xuân Thu (-700 - 403) từ đời Chu Bình Vương tới gần cuối đời Chu

Uy Liệt Vương.

- Thời Chiến Quốc (-403 - 221) từ gần cuối đời Uy Liệt Vương tới khi Tần

diệt Tề và thống nhất Trung Quốc có một điểm gượng: năm -403 không

đánh dấu một biến cố gì quan trọng đủ để mở đầu một thời đại, chỉ là năm

ba đại phu nước Tấn: Hàn Kiều, Triệu Tích, Ngụy Tư được vua Chu phong

hầu (do đó mà sau Tấn tách ra thành ba nước Hàn, Triệu, Ngụy), còn xã

hội, lịch sử Trung Hoa vẫn biến chuyển liên tục, không bị gián đoạn, từ chế

độ phong kiến tới chế độ quân chủ chuyên chế, từ tình trạng phân tán tới

tình trạng thống nhất. Tuy nhiên có điều này hiển nhiên là càng về sau xã

hội càng loạn, biến cố càng dồn dập, và xét chung thì thời Chiến Quốc quả

có nhiều điểm khác thời Xuân Thu.

Về kinh tế, canh nông, phương pháp canh tác rất tiến bộ. Thời Ân người ta

dùng lưỡi cày bằng gỗ, thời Tây Chu đã có lưỡi cày bằng đồng đỏ; cuối

thời Xuân Thu ở Ngô và Việt, người ta đã tìm ra sắt. Sắt lúc đó gọi là "ác

kim" (vàng, bạc, đồng là mỹ kim) và chỉ dùng chế tạo những đồ dùng tầm

thường như lưỡi cày, lưỡi cuốc... Năm -513 vua Tấn bắt mỗi người dân

phải nộp một ít sắt để đúc những đỉnh ghi hình luật. Cũng vào khoảng đó

xuất hiện những truyền thuyết về hai thanh gươm Can Tương và Mạc Da,

bén hơn những thanh gươm thường dùng nhiều, chỉ vì đúc bằng sắt và từ

đó sắt mới được dùng làm binh khí. Có xưởng đúc phải dùng tới ba trăm

người kéo bễ cho lò đủ nóng mà làm chảy được sắt. Tới thời Chiến Quốc,

sắt đã thông dụng, và sách Mạnh Tử, Thiên Đằng Vân Công thượng, bài 4,

chép một câu Mạnh Tử hỏi Trần Tương: "Hứa Tử có dùng nồi đồng, trách

đất nấu ăn không, có dùng (lưỡi cày bằng) sắt mà cày không?" (Hứa Tử dĩ

phủ tắng thoán, dĩ thiết canh hồ?).

Nhớ lưỡi cày bằng sắt, nhờ biết dùng bò để kéo cày, mà cày sâu hơn, nhanh

hơn, đỡ tốn sức hơn. Người ta lại biết bỏ phân, làm hai mùa, đào kinh dẫn

nước. Nước chư hầu nào cũng muốn phú cường để thôn tính các nước bên

cạnh, mà muốn phú cường thì trước hết phải khuếch trương canh nông,

nghĩa là phải vừa cải tiến phương pháp canh tác vừa khuyến khích khai phá

đất đai mới, vừa thay đổi cách đánh thuế.

https://thuviensach.vn

Sự khai phá đất đai mới có hiệu quả hơn hết mà cũng cấp thiết nhất vì dân số tăng lên khá mau (tổng số nhân khẩu thất quốc đời Đông Chu độ hai

chục triệu, tới đầu kỷ nguyên Kitô, tăng lên sáu chục triệu) tới nỗi Mạnh Tử

đã lo thiếu thực phẩm và nguyên liệu, nên phải khuyên các nhà cầm quyền

cấm dân bủa lưới mắt nhỏ quá trong các bưng, hồ, cấm đốn cây phá rừng

sái mùa, (Lương Huệ Vương - bài 3); và một trăm năm sau Hàn Phi đã phải

phàn nàn dân số tăng lên quá mau, (theo cấp số nhân, chẳng hạn một người

có 5 người con trai, mỗi người con trai lại có 5 người con trai nữa, thành

thử chỉ trong hai thế hệ, khoảng bốn năm chục năm, một người thành ra hai

mươi lăm người), thực phẩm mỗi ngày một khó kiếm.

Muốn mở mang đất đai thì nên khuyến khích hoặc bắt buộc thanh niên

thoát ly gia đình đi tìm đất mới, và đừng hạn chế số đất canh tác của mỗi

gia đình. Vì vậy chế độ tỉnh điền không hợp thời nữa, dù Mạnh Tử bênh

vực nó đến mấy thì nó cũng phải bỏ; mà sở dĩ ông hăng hái binh vực nó

chính vì nó đã bị bỏ ở vài nước rồi. Theo Maspéro trong La Chine Antique

(PUF -1965) thì Tấn là nước đầu tiên bỏ chính sách tỉnh điền từ thời Xuân

Thu, trước thời Mạnh Tử một hai trăm năm. Sau Mạnh Tử, Tấn Hiến Công

nghe lời khuyên của Thương Ưởng bỏ chính sách đó từ năm -350, cho dân

được tự do khai hoang canh tác. Bỏ chính sách tỉnh điền thì đồng thời cũng

bỏ luôn phép đánh thuế thời đó gọi là trợ (giúp): tám gia đình làm giúp một

khoảng ruộng công ở giữa cho chủ điền (tức là cho chính phủ, cho quý tộc),

mà thay bằng thứ thuế thường bằng một phần mười huê lợi,huê lợi có khi

tính từng năm một, có khi lấy số trung bình của nhiều năm. Lối sau này bất

lợi cho nông dân: năm được mùa, lúa thóc dư nhiều, chính phủ có thể thu

nhiều mà lại thu ít, dân tiêu pha hết không chịu để dành; tới năm mất mùa,

huê lợi chỉ đủ trả phí tổn canh tác thì chính phủ lại bắt nộp đủ số, dân đói

phải vay nặng lãi của chủ điền, của con buôn, có kẻ trả nợ suốt đời không

hết, như ở Ấn Độ gần đây. Gần thời Chiến Quốc, các ông vua chư hầu cần

tiền mua khí giới, nuôi binh lính, đánh thuế rất nặng, có nơi bằng 50% huê

lợi của dân, dân tình cực điêu đứng. Tuy nhiên chính sách đóng thuế vào

huê lợi cũng có lợi cho nông dân về mặt khác: họ tương đối được tự do,

độc lập hơn đối với chủ điền, không bị "cột" vào công điền nữa.

https://thuviensach.vn

Công nghệ đầu đời Chu còn thô sơ: dân chúng đa số chế tạo lấy đồ dùng

trong nhà và đồ làm ruộng; một số nô lệ chuyên môn chế tạo khí giới và

các đồ dùng đẹp và quý cho giai cấp quý tộc, làm việc trong các xưởng của

quốc gia hoặc trong những gia đình lớn. Đọc tiểu thuyết của Gogol, Tolstoi,

Tourgueniev, ta thấy thế kỷ XIX ở Nga có lối công nghệ đó, các đại điền

chủ Nga có hàng ngàn, hàng vạn "linh hồn” (tức nông nô), và trong điền

trang của họ, có hàng chục, hàng trăm nông nô đàn ông và đàn bà chuyên

xây cất, đóng xe, dệt vải, chế tạo nông cụ và dụng cụ cho chủ. Rất ít khi

điền chủ mua đồ đạc ở thị trấn - thường rất xa - chở về điền trang dùng.

Tới thời Xuân Thu, công nghệ phát triển hơn, các đồ đồng bằng đồng đỏ,

các đồ cẩn, khảm đã đạt được kỹ thuật cao, đồ bạc và bằng ngọc đã xuất

hiện.

Qua thời Chiến Quốc, thêm đồ sơn, đồ thuỷ tinh; kỹ thuật đồ gốm, kỹ thuật

dệt và nhuộm (có khi người ta nhuộm tới bảy màu), rất tiến bộ và người ta

đã tìm được những hợp kim để chế tạo những tấm gương soi mặt rất tốt.

Ngoài ra, chính sách thực sản của Quản Trọng ở nước Tề (thời Xuân Thu) :

khai mỏ, đúc tiền, nấu nước bể làm muối, lập kho lẫm... có nhiều kết quả,

làm cho Tề phú cường, và qua thời Chiến Quốc, nước nào cũng chịu ảnh

hưởng của Tề. Thương mại còn phát triển hơn công nghệ nữa. Nhũng nơi

như Hàm Dương ở Tần, Lâm Tri ở Tề, Hàm Đan ở Triệu, Đại Lương ở

Nguỵ đều là những thị trần thương mại rất đông dân và thịnh vượng.

Sử còn chép tên những thương gia danh tiếng như Ý Đốn, người nước Lỗ,

Đoan Mộc Tử (tức Tử Cống, một môn đệ của Khổng Tử), cả hai đều ở cuối

đời Xuân Thu; qua thời Chiến Quốc có những phú thương rất có thế lực,

giao thiệp với hạng vua chúa, có kẻ được giao phó chức tướng quốc nữa

như Lã Bất Vi. Một người buôn súc vật ở Trịnh, tên là Huyền Cao, trong

khi đem súc vật ra chợ bán, gặp một đạo quân của Tấn muốn xâm chiếm

nước mình, bèn giả làm sứ giả của vua Trịnh, dâng đạo quân đó tiền bạc và

súc vật để xin họ đừng tiến quân nữa; vậy mà họ tin, đủ biết bọn phú

thương được trọng ra sao.

Thương gia nổi tiếng nhất ở đầu thế kỷ thứ V là Phạm Lãi. Ông vốn là một

trung thần của Việt Vương Câu Tiễn, giúp Câu Tiễn báo thù Ngô Vương

https://thuviensach.vn

Phù Sai; khi đã toại chí, ông không thích làm một quan lớn trong triều đình Việt, vì sợ luỵ đến thân, bỏ nước Việt, qua nước Đào, đổi tên là Đào Chu

Công, kinh doanh buôn bán mà giàu lớn. Quy tắc làm giàu của ông là áp

dụng luật cung cầu để biết lúc nào nên trữ hàng, lúc nào nên bán ra. Như

năm hạn hán, thuyền rẻ, nên mua trữ để sang năm ngập lụt bán ra; trái lại

năm ngập lụt nên mua trữ xe để năm hạn hán bán ra. Ông tính rằng trong

12 năm thế nào cũng có một năm đói lớn, và trung bình cứ một năm được

mùa, lại có một năm mất mùa. Ông còn bỏ vốn vào việc khai thác mỏ sắt

và bất kỳ công việc nào có lợi, không bao giờ để tiền nằm yên trong nhà,

mà cho nó lưu thông không ngừng, cho nên chỉ trong ít năm gây được một

sản nghiệp vĩ đại. Thật là một chính trị gia kiêm một nhà kinh doanh đại tài

của Trung Hoa thời Tiên Tần.

Hạng con buôn nhỏ, chẳng cần mạo hiểm kinh doanh, cứ bỏ tiền cho vay

lãi cũng đủ sung sướng, chẳng cần cày cấy, nuôi tằm, dệt lụa mà cũng ăn

ngon mặc đẹp; nông dân khi túng tiền, cần bán nông cụ cho họ, họ mua rẻ,

bằng nửa giá; rồi tới ngày mùa, cần chuộc nông cụ về, họ bắt trả gấp đôi.

Có lẽ chính vì bọn đó mà dân tộc Trung Hoa đặt giai cấp thương dân sau ba

giai cấp sỹ, nông, công; chứ hạng đại kinh doanh như Phạm Lãi thì không

bao giờ bị khinh, mà trái lại bọn quý tộc còn muốn làm quen với họ, mời họ

"ngồi cùng xe" nữa.

Về chính trị và xã hội, thời Chiến Quốc khác thời Xuân Thu cũng rõ rệt, có

phần rõ rệt hơn về kinh tế nữa, vì kinh tế biến chuyển đều đều, còn chính trị

có thể ở vài nước như Sở, Tần có những bước nhảy vọt.

- Chế độ phong kiến suy vi. Trong Chiến Quốc sách (trang 10,11) chúng tôi

đã viết: từ khi dời đô sang phía đông (Lạc Ấp), nhà Chu suy nhược lần lần,

đất đai thì phải chia cắt để phong cho các chư hầu công khanh, nên mỗi

ngày mỗi thu hẹp lại (hoá ra nghèo), chỉ còn trông cậy vào sự cống hiến của

các chư hầu mà chư hầu như nước Lỗ, trong 242 năm chỉ triều cống có ba

lần: không những vậy, vì cái danh nghĩa thiên tử, đôi khi còn phải giúp

lương thực cho chư hầu những năm họ mất mùa hoặc có chiến tranh.

Nhà Chu suy nhưng một số chư hầu mỗi ngày một mạnh vì chính trị tốt,

kinh tế phát đạt như Tề, hoặc vì thôn tính được những nước nhỏ hơn, khai

https://thuviensach.vn

thác được những đất mới như Sở, Tần. Số chư hầu trước kia còn ngàn rưởi, tới thời Đông Chu (Xuân Thu) chỉ còn lại trên một trăm, qua thời Chiến

Quốc, giảm xuống nữa, còn dưới một chục: Tề, Tần, Sở, Hàn, Ngụy, Triệu,

Yên; trong số thất hùng, mạnh nhất là Tần, Sở, Tề vì đất đai đã rộng (nhất

là Sở) mà tài nguyên lại nhiều. Gần cuối thời Chiến Quốc họ thành những

quốc gia độc lập, không phục tùng nhà Chu nữa, không chịu xưng bá mà tự

xưng vương (tức tự coi mình ngang với nhà Chu) như Tề, Ngụy năm -334,

Tần năm -325, Hàn, Yên năm -323...; sau Tần Chiêu Tương vương còn tự

xưng là đế (Tây Đế) - năm -228 - sai sứ lập vua Tề làm Đông Đế nữa,

nghĩa là coi Trung Quốc không còn nhà Chu, chỉ còn Tần và Tề là đáng

làm thiên tử của các chư hầu thôi, Tần làm chủ phương Tây, Tề làm chủ

phương Đông. Họ thành những quốc gia độc lập.

Trong quốc gia của họ, họ cũng bỏ chế độ phong kiến mà dùng chế độ quận

huyện. Tấn là nước đầu tiên lập ra một huyện, huyện Khuê Trung thời

Xuân Thu (cuối thế kỷ thứ VII), sau khi chiếm được một miền của một rợ

về phía tây. Sau đó là các nước Sở, Tề, Ngô, nhưng những quận huyện thời

đó vẫn còn có vài nét thái ấp, vì quyền cai trị vẫn còn cha truyền con nối.

Qua thời Chiến Quốc, nhất là từ năm -350, Thương Ưởng làm tướng quốc

ở Tần, chế độ quận huyện thực sự mới được phổ biến và mất hẳn tích cách

thái ấp, nghĩa là viên quan cai trị do chính quyền trung ương bổ nhiệm, có

thể bị thay thế bất kỳ lúc nào, y như một công chức thời nay. Đó là một tiến

bộ lớn đưa tới chế độ quân chủ chuyên chế các đời sau này.

- Mỗi khi một nước chư hầu bị thôn tính - mà suốt đời Xuân Thu và Chiến

Quốc, có hàng trăm nước như vậy- thì một bọn quý tộc mất địa vị, tức như

trường hợp Khổng Tử. Tổ tiên ông vốn người nước Tống. vì bị một quyền

thừa áp bức, họ Khổng phải dời qua nước Lỗ, được năm đời thì sinh ra ông.

Gia đình sa sút, mười tám tuổi chưa có một chức vụ gì cả, mười chín tuổi

thành gia thất rồi mới nhận chức ủy lại, coi việc gạt thóc ở kho, sau làm tư

chức lại (chức tư lại?), coi việc nuôi bò dê để dùng vào việc cúng tế, đều là

những chức thấp nhất trong chính quyền. Mạnh Tử cũng giống ông, thuộc

giòng dõi công tộc Mạnh Tôn ở nước Lỗ, nhưng đến đời ông cha đã sa sút,

tuy là quý tộc mà sống như bình dân.

https://thuviensach.vn

Qua thời Chiến Quốc, một số vua chư hầu muốn tước quyền của bọn quý

tộc, một mặt không phong thái ấp cho họ nữa, một mặt thâu tước lộc của

con cháu những người đã được phong, như nước Sở dưới triều Điệu Vương

đầu thế kỷ thứ IV, Ngô Khởi vạch cho Điệu Vương thấy cái hại của bọn đại

thần được phong quá đông, khiến cho nước nghèo, binh yếu, nên khuyên

Điệu Vương sau ba đời thì thâu tước lộc lại. Điệu Vương nghe theo, bỏ các

chức quan không cần thiết, bớt lương bổng của một số khác, để lấy tiền

nuôi chiến sỹ. Bọn quý tộc bất mãn, khi Điệu Vương chết, bèn hùa nhau

hãm hại Ngô Khởi, giết và chặt chân tay Ngô Khởi. Giữa thế kỷ thứ IV,

Tần còn làm mạnh hơn nữa, đặt ra bốn mươi mốt quận huyện trong khắp

nước, hằng trăm gia đình quý tộc mất địa vị.

Tóm lại thời Chiến Quốc, gia cấp quý tộc cũ lần lần tan rã, không nắm

quyền hành nữa, và một giới hữu sản mới lên thay: họ là những người khai

phá những đất mới, những thương nhân làm giàu rồi mua đất và thành

những tân địa chủ, lối sống cũng như bọn quý tộc cũ, nhưng tư tưởng tiến

bộ hơn, và một số có tài nhảy ra làm chính trị. Thời Xuân Thu đã có một số

ít người trong giai cấp đó chiếm được những địa vị cao: như Bách Lý Hề,

Quản Trọng, Ninh Thích..., nhưng thời Chiến Quốc mới thực là thời của họ

tung hoành. Họ là những kẻ sỹ áo vải[5] giỏi về chính trị, ngoại giao, kinh

tế hay võ bị, làm quân sư hoặc tướng quốc cho các vua chúa. Họ là Tô Tần,

Trương Nghi, Cam Mậu, Phạm Tuy, Ngô Khởi, Bạch Khởi, Lã Bất Vi, Lý

Tư...

Họ thông minh, có chí, quyết lập nên sự nghiệp, trau dồi kiến thức, tìm hiểu

tình hình mỗi nước, rồi đi kiếm một ông vua để thờ. Họ phải chờ người giới

thiệu hay đút lót mua chuộc bọn hầu cận nhà vua để xin đuợc tiếp kiến.

Được tiếp kiến, họ phải dùng ba tất lưỡi để thuyết phục nhà vua - coi thiên

Thuế nan (trong phần dịch ở sau), độc giả sẽ thấy thuật thuyết phục đó khó

khăn và nguy hiểm ra sao. Khi thuyết phục được rồi, nghĩa là nhà vua chịu

nghe theo kế hoạch của họ, tin dùng họ, thì một bước họ nhảy lên chức

https://thuviensach.vn

tướng quốc. Nhưng muốn giữ địa vị đó, họ phải đánh át ảnh hưởng của bọn

"cha anh" nhà vua, tức bọn quý tộc cũ, bọn này vốn bảo thủ, muốn bám lấy

quyền lợi, ghét mọi sự cải cách, ghen quyền hành của họ, nên nhiều khi làm

cho họ mất mạng, như trường hợp Ngô Khởi, Thương Ưởng - coi thiên Cô

phẫn trong phần dịch. Sự thăng tiến đó của kẻ sỹ là một nét đặc biệt trong

thời Chiến Quốc.

- Một nét đặc biệt nữa là thời Xuân Thu, các vua chúa còn trọng nhân

nghĩa, vài ba ông còn dùng nhân nghĩa để trị dân; qua thời Chiến Quốc, họ

chỉ dùng thuật. Như vậy một phần do xu thế của đương thời, một phần cũng

do sự thúc đẩy của bọn sỹ kể trên.

Ngươi ta thấy chính sách "nhân chính" dùng nhân nghĩa để trị dân của Nghiêu, Thuấn mà Khổng, Mạnh đề cao nếu không phải là vu khoát thì

cũng chậm có kết quả, không thể thi hành được.

Tới thời Mạnh Tử còn có một số vua chư hầu thích nghe thuyết nhân chính,

như Tề Tuyên Vương, Lương Huệ Vương, nhưng họ chỉ nghe thôi, chứ

không đủ kiên nhẫn để theo. Như Lương Huệ Vương phàn nàn với Mạnh

Tử rằng đã hết lòng trị nước theo nhân nghĩa, cứu giúp dân nghèo mà sao

kết quả không hơn gì các nước láng giềng, dân số vẫn không đông hơn các

nước ấy. Mạnh Tử đem trận chiến ra giải thích, bảo:

- "Quân hai bên giao chiến, mà quân của nhà vua thua, cởi bỏ áo giáp, kéo

đao thương mà chạy, kẻ chạy trăm bước mà ngừng, kẻ năm chục bước rồi

ngừng. Kẻ chạy năm chục bước có quyền chê kẻ chạy trăm bước không?"

Huệ Vương không đáp, và Mạnh Tử kết luận:

-"Vậy thì nhà vua cũng đừng nên mong nước nhà vua đông dân hơn các

nước chung quanh".

Nghĩa là chưa thấy kết quả chỉ tại chưa thi hành nhân nghĩa đến nơi đến

chốn, còn phải kiên nhẫn nhiều, gắng sức nhiều nữa, mới bấy nhiêu tuy đã

khá hơn các vua khác, nhưng chưa đủ.

Ngay như Đằng Văn Công thành tâm tin thuyết nhân chính, gắng sức thi

hành, nhưng bị Tề, Sở ép ở hai bên, lăm le thôn tính, nên luôn luôn lo sợ

mất nước, mấy lần khẩn khoản xin Mạnh Tử chỉ cho cách đối phó. Mạnh

Tử chẳng đưa ra kế hoạch nào hay cả, trước sau cũng chỉ khuyên ráng cùng

https://thuviensach.vn

với dân kháng chiến, kháng chiến không được thì bỏ nước mà đi. Lời đó

càng làm Đằng Văn Công lo thêm. Bí quá Mạnh Tử đành phải bảo: "Nhà

vua cứ làm điều thiện đi, đời sau sẽ có người lập được nghiệp vương mà

thống trị thiên hạ". Thật là một lời vô trách nhiệm, nước sắp mất đây, dân

sắp làm nô lệ đây, mạng mình không biết còn hay không đây, mà hy vọng ở

đời sau!

Không có lời nào tỏ được sự thất bại của chính sách nhân chính và tả được

tâm trạng xót xa của các Nho gia thời Chiến Quốc bằng lời Mạnh Tử trách

Tề Tuyên Vương dưới đây:

"Có người hồi nhỏ học đạo (trị quốc) của thánh hiền, lớn lên mong thi hành

sở học của mình. Nhưng nhà vua lại bảo: “Khoan, hãy để qua một bên sở

học của nhà ngươi mà làm theo ý ta đã". Như vậy mới làm sao! Nay nhà

vua có một hạt ngọc chưa mài, dù đáng vạn dật thì cũng giao cho thợ ngọc

mài dũa. Đến việc trị nước thì nhà vua lại bảo: "Khoan, hãy để qua một bên

sở học của nhà ngươi mà làm theo ý ta đã! Sao hành động lại khác khi giao

ngọc cho thợ mài dũa?" (Lương Huệ Vương, hạ -9).

Hành động phải khác chứ, sao lại không? Hạt ngọc đem mài dũa ngay thì

nó đẹp lên ngay, chứ không hại gì cả. Còn dùng sở học của Mạnh Tử tức

nhân chính, để trị nước Tề thì Tề đã không thể mạnh lên ngay được mà còn

có thể bị Tần, Sở đánh bại nữa. Mạnh Tử có tật ví von, thành thử lý luận

của ông nhiều khi bông lông, không thực tế.

Thời Chiến Quốc là thời bảy người đuổi bắt một con hươu, kẻ nào mưu mô,

nhanh chân khéo tay là được. Nhân nghĩa đôi khi cũng có ích đấy, nhung

không đủ, phải làm sao cho nước mau giàu, mau mạnh, phải dùng thuật -

thuật hiểu theo hai nghĩa: kỹ thuật và tâm thuật (tức thủ đoạn). Cho nên bọn

Ngô Khởi, Thương Ưởng, Tô Tần, Trương Nghi... tư cách kém xa Mạnh

Tử, Tuân Tử mà được trọng dụng, làm cho Tần, Sở mau hùng cường.

Trong khi Nho gia chỉ bàn về nhân nghĩa, chê kỹ thuật (Khổng tử chê một

môn đồ là quê mùa vì hỏi ông về nghề nông), cho sự cải cách chế độ, kinh

tế là tầm thường (Mạnh Tử chê sự nghiệp của Quản Trọng là thấp kém) thì

bọn sỹ kia tìm cách cải thiện chính trị, canh nông, binh bị, dùng thuật ngoại

giao làm hậu thuẫn, dùng thuật kiểm soát, điều khiển bề tôi để củng cố

https://thuviensach.vn

quân quyền, kết quả chỉ trong năm, mười năm là thấy rõ, nên ông vua nào

mà chẳng tin họ?

- Quan trọng nhất là sự cải thiện kỹ thuật chiến tranh. Thời Xuân Thu chiến

tranh còn theo luật quân tử.

Đọc Tam Quốc Chí chúng ta mỉm cười khi thấy hai bên dàn trận rồi, tướng

bên này xông ra, múa giáo thách đố, có khi sỉ vả hoặc mỉa mai khuyên nhủ

tướng bên kia; họ đối đáp với nhau một hồi rồi mới xáp lại đọ sức nhau,

trong khi quân lính ở đàng sau ngó. Không biết thời Tam Quốc người ta

đánh nhau như vậy có thật không, nhưng thời Xuân Thu thì chắc chắn như

vậy, có khi người ta cực kỳ lễ độ với nhau là khác. Marcel Granet, tác giả

cuốn La Civilisation chinoise (Albin Michel - Paris - 1948) trong một

chương rất lý thú, chương La vie publique, cho ta biết thời Xuân Thu, trước

khi lâm chiến, tướng hai bên phái sứ giả định giờ giao tranh. Khi ra trận,

tướng hai bên đứng trên chiến xa cúi đầu ba lần để chào nhau; nếu tướng

bên đây thấy tướng bên kia chức tước hoặc danh tiếng lớn hơn mình nhiều

thì xuống xe, lột mũ trụ để chào nữa. Có khi họ còn trao đổi thức ăn và rượu với nhau. Một nhà quý tộc mà ra trận thì chỉ giết nhiều lắm là ba tên

địch chứ không giết hơn. Có kẻ nhắm mắt mà bắn địch, nếu lỡ mà trúng thì

là tại số phận của địch. Nực cười nhất là trong một cuộc giao chiến giữa

Tấn và Sở, một chiến xa của Tấn sa lầy, tiến không được, tình cảnh nguy

ngập, tướng Tấn loay hoay không biết làm sao. Tướng Sở đứng bên ngó,

rồi chỉ cho cách gỡ bỏ bớt then ngang cùng cờ và khí giới đi, quân Tấn

nghe theo thoát ra khỏi chỗ lầy được.

Dĩ nhiên cũng có nhiều lúc họ hăng hái chém giết nhau, nhưng không bao

giờ người ta muốn tận diệt quân địch, và có người không muốn thừa lúc

địch chưa chuẩn bị kịp mà tấn công ngay, cho vậy là không quân tử. Chẳng

hạn một lần Tống và Sở giao tranh ở Trác Cốc. Quân Sở đương qua sông.

Quân Tống đòi thừa dịp tấn công ngay. Tống Tướng công không cho, bảo

để địch qua sông đã. Khi quân Sở qua sông hết rồi, quân Tống lại xin tấn

công. Tướng công cũng bảo: "Khoan, đợi chúng dàn trận xong đã". Sở dàn

trận xong, đánh bại Tống, Tướng công bị thương, mà còn bảo:" Bậc quân

tử không đánh quân địch khi họ ở trong bước cùng khốn". Truyện đó chép

https://thuviensach.vn

trong thiên XXXII sách Hàn Phi tử, sẽ dịch ở sau.

Tấn Văn công đồng thời với Tống Tướng công (ông này mất năm -637 thì

năm sau Văn công lên ngôi) cũng vì ham cái tiếng nhân nghĩa mà có một

hành động mâu thuẫn: trong chiến tranh với Sở, Hồ Yển khuyên ông nên

dùng mưu gạt Sở, còn Ung Quý khuyên ông đừng, kẻo mất chữ tín, trái

đạo. Ông theo Hồ Yển, thắng Sở rồi thì thưởng công Ung Quý hậu hơn Hồ

Yển, vì theo ông, Ung Quý biết "cái lợi muôn đời" còn Hồ Yển thì chỉ nghĩ

đến cái lợi nhất thời mà thôi. (Hàn Phi chê thái độ đó trong thiên XXXVI -

coi phần dịch.)

Chiến tranh thời Xuân Thu chắc chết ít người lắm.

Nhưng qua thời Chiến Quốc thì khác hẳn. Mạnh Tử đã phải phàn nàn rằng

các chư hầu đều "tranh thành dĩ chiến, tranh địa dĩ chiến", "sát nhân doanh dã, sát nhân doanh thành”. Hết cái luật quân tử, mà chỉ còn cái luật rừng rú:

chém giết cho thật nhiều, để cướp bóc cho thật nhiều.

Kỹ thuật chiến tranh, khí giới được cải thiện. Người ta dùng nỏ giương

bằng chân, bắn được xa hơn, tương truyền là bắn được kẻ thù cách xa non

một cây số.

Kỵ binh xuất hiện; nhờ rút kinh nghiệm của Hung Nô, người ta vừa phi

ngựa vừa bắn. Năm -307, Triệu Võ Linh vương có lẽ là ông vua đầu tiên ăn

mặc như người Hồ, cưỡi ngựa bắn cung như người Hồ, nghĩa là dùng kỵ

binh như người Hồ để chống lại họ. (coi Chiến Quốc sách - Triệu II.4 - Lá

Bối - 1972). Bộ binh cũng xuất hiện và thành binh chủng quan trọng nhất.

Có những đạo quân hàng trăm ngàn người. Ngay từ thế kỷ thứ IV, Tần là

nước đầu tiên bắt buộc mọi người mạnh mẽ phải đi lính. Người ta chế

những cái thang mây, những cái tháp để công phá thành địch; có những

cuộc công phá kéo dài tới hai, ba năm. Người ta dùng thuật do thám, tuyên

truyền, nghĩa là dùng cả chiến tranh tâm lý.

Càng về cuối thời Chiến Quốc, chiến tranh càng tàn khốc; kinh tởm nhất là

tướng Tần Bạch Khởi chôn sống bốn chục vạn quân Triệu đã đầu hàng

(năm -260)

- Do đó tình hình dân chúng thật điêu đứng. Già nửa dân phải đi lính, kẻ ở

nhà phải nộp thuế có khi tới ba phần tư hoa lợi. Những năm được mùa, dân

https://thuviensach.vn

cũng không được hưởng vì triều đình thu hết lúa để nuôi lính; mà những

năm mất mùa thì kẻ già, người bệnh chết hàng loạt trên đường, trong ruộng.

Dù chiến tranh chấm dứt thì họa cũng kéo dài hàng chục năm, "vì tổn phí

vào chiến tranh, mười năm thu lúa cũng chưa đủ bù. Quân đội mà chiến

đấu xong thì mâu và kích gẫy, vòng và dây cung đứt, nỏ hao tổn, xe hư

hỏng, ngựa mệt mỏi, tên mất đi già nửa, áo giáp cùng binh khí triều đình đã

phát ra, kẻ sỹ và đại phu dấu đi một phần, sĩ tốt lấy trộm đi một phần, dù

thu thuế ruộng mười năm cũng chưa đủ bù vào" (Chiến Quốc sách - Tề

V.I). Ấy là chưa kể bao nhiêu người chết, bao nhiêu đất đai bị bỏ hoang,

nhân lực và tài nguyên quốc gia có thể bị kiệt quệ.

Mà chiến tranh trong hai năm cuối cùng thời Chiến Quốc liên miên bất

tuyệt, có khi nào chấm dứt đâu, chỉ tạm dừng ở nước này hay nước khác để

chuẩn bị cho một chiến tranh khác.

Dân chúng khổ sở vì nỗi bọn vua chúa trụy lạc, bóc lột nữa. Bọn này sống

cực kỳ xa hoa trên xương máu của dân: vợ họ đeo đầy châu báu, ngọc

thạch, họ ngồi trong những xe phủ gấm vóc, sống trong những lâu đài lộng

lẫy, tiệc tùng suốt ngày này qua ngày khác, có bữa tiệc hàng trăm món ăn,

tới nỗi "mắt không nhìn thấy hết được, tay không gắp hết được, miệng

không nếm hết được". Một vị đại thần nước Ngụy (tức nước Lương) mà có

mấy trăm cỗ xe trang hoàng đẹp đẽ, cả ngàn con ngựa mập và mấy trăm

nàng hầu ăn mặc như các công chúa. Như vậy ta tưởng tượng cách sống

của các vua nước lớn như Tề, Tần, Sở ra sao.

Quan lại đa số tham nhũng: Tư Mã Thiên trong bộ sử Ký, thiên 119, chỉ

chép truyện có năm vị quan tốt (tuần lại) mà thiên 122 chép truyện mười

tên quan xấu (khốc lại) điều đó rất có ý nghĩa. Kẻ sỹ chỉ tranh nhau ăn, tới

nỗi Phạm Tuy, tể tướng Tần, tư cách cũng chẳng cao đẹp gì mà cũng phải

ví họ với bày chó của vua Tần: "(khi bình thường) nằm thì cùng nằm, đi thì

cùng đi, ngừng thì cùng ngừng, không cắn nhau; nhưng hễ ném cho chúng

một khúc xương thì chúng vùng dậy, nhe nanh ra cắn nhau. Chỉ tại tranh

ăn" (Chiến Quốc Sách - Tần III.13).

Thấy xã hội từ trên xuống dưới đầy trộm cướp như vậy, bọn quý tộc sa sút

bất bình, muốn trở lại thời Xuân Thu, ổn định hơn, nhưng bất lực; hạng thư

https://thuviensach.vn

sinh thì chỉ thở dài, giảng nhân nghĩa; còn hạng võ dũng thì chỉ biết dùng thanh gươm để rửa nhục cho kẻ bị oan ức, bênh vực kẻ bị áp bức, thành

bọn thích khách mà người ta gọi là hiệp sỹ. Chúng ta không thấy làm lạ

rằng thời Chiến Quốc có nhiều hiệp sỹ hơn các thời khác, và Tư Mã Thiên

không tiếc lời ca tụng họ trong thiên 124: Du hiệp.

Họ tiếc thời cũ, muốn trở lại thời Xuân Thu, một phần vì thời đó ổn định

hơn, tôn trọng nhiều giá trị tinh thần (nhân nghĩa...) hơn, một phần cũng vì

muốn khôi phục lại địa vị cũ của họ. Nhưng họ lại bất lực; giòng lịch sử chỉ

chảy xuôi chứ không chảy ngược.

Chú thích:

[1] Có sách cho nhà Chu bắt đầu từ năm –1134, năm Võ Vương nối ngôi

cha làm Tây bá.

[2] Đời Thương, vua chết thì truyền ngôi cho em trai, không có em trai mới

truyền cho con. Đời Chu đổi hẳn: chỉ truyền cho con, không có con mới

truyền cho em.

[3] Các học giả Trung Quốc chưa nhất trí về sự phân định các thời đại.

Quách Mạt Nhược trong Trung Quốc cổ đại xã hội nghiên cứu (Khoa học

xuất bản xã – Bắc Kinh –1960) cho đời Ân là chế độ thị tộc, Tây Chu là chế

độ nô lệ, Đông Chu là chế độ phong kiến; còn Lã Chấn Vũ đồng thời với

Quách cho Ân là chế độ nô lệ, Tây Chu là chế độ phong kiến (Phong là rừng cây chia ranh giới, kiến là kiến quốc; phong kiến là cắt đất, định ranh

giới cho chư hầu lập quốc).

[4] Theo Quách Mạt Nhược (sách đã dẫn) thì chế độ tỉnh điền còn là một

nghi vấn, vì trong các kinh Thi, Thư không thấy nói tới, mà nó cũng khó

thực hành được, nhưng Maspéro trong Le Chine antique (PUF – 1965),

https://thuviensach.vn

trang 90, chứng minh là nó có.

[5] Áo vải tức là gốc bình dân, không phải trong giới quý tộc, chứ không

hẳn nghèo vì nghèo quá thì không học hành được

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 2

CÁC PHÁP GIA TRƯỚC HÀN PHI

Chiến Quốc là một thời đại đặc biệt chẳng những trong lịch sử Trung Hoa

mà cả trong lịch sử nhân loại nữa. Đọc lịch sử thế giới thời thượng cổ và

trung cổ, chúng tôi không thấy một dân tộc nào có một chương sử như vậy:

đất đai rộng chia làm thành nhiều nước nhỏ, dân đông mà loạn lạc liên

miên trong ba thế kỷ, càng loạn, dân tình càng khổ, mà nhà nào cũng chỉ

nghĩ cứu dân ra khỏi cảnh lầm than, thống nhất quốc gia bằng cách này hay

cách khác, tích cực có, tiêu cực có, một cảnh "trăm hoa đua nở", trong hai

ngàn năm sau không hề tái hiện nữa.

Lâm Tri, kinh đô nước Tề, có thể coi là kinh đô văn hoá của Trung Hoa

thời đó, nơi tụ tập của các danh sỹ bậc nhất. Tư tưởng được hoàn toàn tự

do, mà vua Tề trọng đãi mọi nhà, cho họ ở trong những dinh thự lộng lẫy ở

Tắc môn, cửa tây kinh đô (do đó có tên là Tắc Hạ tiên sinh), tặng họ chức

tước (liệt đại phu) và lương bổng rất hậu, chỉ để thỉnh thoảng hỏi ý kiến họ

về việc nước, hoặc mới họ về triều giảng đạo lý, viết sách truyền bá đạo

của họ. Riêng Mạnh Tử, thời Tề Tuyên Vương cũng đã dắt mấy trăm môn

sinh với một đoàn xe mấy chục chiếc lại ở kinh đô Tề trong mấy năm;

Thuần Vu Khôn, Thận Đáo, Hoàn Uyển, Điền Biền..., còn biết bao triết gia

khác cũng đã qua đó: như vậy ta đủ tưởng tượng được sự thịnh vượng của

văn hoá ra sao.

Tề là nước giầu nhất thời đó, có thể nuôi hàng ngàn hàng vạn kẻ sỹ; ngay

nước Tấn là nước không giàu bao nhiêu, mà cũng là nơi trọng đãi kẻ sỹ, đa

số là pháp gia. Theo Léon Vandermeersch[1] thì Tử Sản, Đặng Tích, Lý

Khắc, Ngô Khởi, Thương Ưởng, Thân Bất Hại đều có thời sống ở Tấn hoặc

những nước chịu ảnh hưởng Tấn.

Sau cùng tới đời Tần Thủy Hoàng, Hàm Dương là kinh đô văn hoá cũng(?)

Trung Hoa đã thống nhất. Lã Bất Vi tập hợp các học giả danh tiếng đương

thời, cấp dưỡng cho họ để họ soạn chung bộ Lã Thị Xuân Thu, gồm 26

https://thuviensach.vn

quyển, chép lại Nho thuật và tư tưởng của Đạo gia, Mặc gia, Âm dương gia.

Người ta thường gọi thời Chiến Quốc là thời của Bách gia (trăm nhà) chư

tử, lời đó không quá đáng.

Trong Chiến Quốc sách, trang 17 - 19, chúng tôi đã sắp xếp tư tưởng của

những triết gia muốn vãn hồi trật tự cho Trung Hoa thời đó thành hai chủ

trương.

"Một chủ trương muốn giữ lại chế độ cũ, chế độ phong kiến, tăng uy quyền

cho thiên tử, bắt các chư hầu phải phục tòng;

"Một chủ trương đạp đổ chế độ cũ vì biết rằng nó không tồn tại bao lâu nữa, mà lập một chế độ mới.

"Theo chủ trương thứ nhất có Nho gia và Mặc Gia. Mới đầu Khổng Tử

muốn cứu vãn nhà Chu. Rồi sau, Mặc Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử thấy nhà Chu

suy quá, không thể cứu được, mong có vị minh quân thay thế nhà Chu để

thống nhất Trung Hoa mà thi hành chế độ cũ sau khi sửa đổi ít nhiều. Rõ

nhất là chủ trương của Mạnh Tử. Một lần Lương Tương vương hỏi ông:

"Khi nào thiên hạ yên định được?" Ông đáp: “Khi nào thống nhất thiên hạ

thì yên định được...và ai không thích giết người thì thống nhất được... Hiện

nay trong thiên hạ chẳng có bậc chăn dân nào mà chẳng ham giết người.

Nếu có một vị vua có lòng nhân, chẳng ham giết người hại chúng thì mọi

người trong thiên hạ sẽ quay đầu ngóng cổ trông về vị ấy" (Lương Huệ

vương, thượng -6). Nghĩa là ông không tin gì nhà Chu nữa, muốn gặp bất

kỳ ông vua nào biết theo đạo của ông - biết dùng nhân nghĩa trị dân - để

ông phò tá thống nhất thiên hạ.

"Theo chủ trương thứ nhì, có Đạo gia và Pháp gia. Đạo gia muốn dùng

chính sách phóng nhiệm, giảm thiểu chính quyền, cứ theo tự nhiên như thời

sơ khai; họ tin rằng khi không còn giai cấp thì sẽ hết loạn, chẳng cần thống

nhất cũng như thống nhất. Như vậy phái này đả đảo một cái cựu (chế độ

phong kiến) để trở về một cái cựu hơn (xã hội nguyên thủy).

"Pháp gia trái lại, không muốn trở về cái cựu, mà muốn tiến tới một chế độ

mới; họ muốn dùng chính sách độc tài, dùng vũ lực lật đổ chế độ phong

kiến mà lập một chế độ quân chủ chuyên chế. Họ cho đạo "Vô Vi"[2] của

https://thuviensach.vn

Lão, Trang là hoang đường, họ muốn cực "hữu vi"; họ lại nghĩ rằng "vương đạo" của Khổng, Mạnh, chỉ làm quốc gia thêm loạn, nên họ chủ trương "bá

đạo".

Trong cuốn này viết về Hàn Phi, người tập đại thành tư tưởng của các pháp

gia thời Xuân Thu và thời Chiến Quốc, chúng tôi đứng về một khía cạnh

khác mà chia lại, cũng làm hai chủ trương:

1- Chủ trương lý tưởng, trọng đạo đức của Nho (Khổng, Mạnh, Tuân) Mặc,

Dương, Lão, Trang.

2 - Chủ trương thực tế, trọng quyền lực của Pháp gia, như Quản Trọng,

Thận Đáo, Thân Bất Bại, Thương Ưởng, Hàn Phi...

Phái trên hoàn toàn là những triết gia bàn về chính trị; phái dưới gọi là triết

gia cũng được, nhưng thực sự họ là chính trị gia hơn triết gia. Phái trên có

công với triết học, đạo đức, với sự đào tạo tâm hồn dân tộc Trung Hoa

nhưng hoàn toàn thất bại về chính trị (Khổng được cầm quyền ở Lỗ không

lâu; Mạnh chỉ làm khách khanh ở Tề, Lương, Đằng; Tuân chỉ làm một viên

huyện lệnh; Mặc bôn ba khắp chư hầu mà không ai theo học thuyết của

ông[3], còn Dương, Lão, Trang thì lánh đời).

Phái dưới trái lại, đã hoàn toàn thành công thống nhất được Trung Hoa, lập

được chế độ quân chủ chuyên chế nhờ họ:

- Không ngăn cản sự biến chuyển của giòng lịch sử mà còn thúc đẩy nó tiến

mau hơn.

- Trọng thực tế, không bàn suông, chỉ nhắm kết quả ngắn hạn, tách rời

chính trị và đạo đức[4]

Đời sau có nhiều người không phục họ vì họ không đứng về quan niệm của

dân, mà đứng về quan niệm của vua (của quốc gia); nhưng chính sách của

họ từ Tần, Hán trở đi không thời nào nhà cầm quyền không theo, sau khi

dung hoà nó ít nhiều với chính sách của Nho gia

Trong chương này chúng tôi xét sơ lược sự tiến triển của học thuyết Pháp

gia trong thời Xuân Thu và Chiến Quốc, tức tư tưởng của một số Pháp gia

quan trọng để độc giả nhận được uyên nguyên của học thuyết Hàn Phi.

QUẢN TRỌNG

Người mở đường cho các Pháp gia là Quản Trọng. Không ai biết ông sinh

https://thuviensach.vn

năm nào, chỉ biết ông làm tướng quốc cho Tề Hoàn công từ năm -685 đến

năm -645, năm ông mất.

Thời đó Tề Tương công hoang dâm vô độ, bị một công tôn là Vô Tri giết,

nước Tề loạn. Hai vị công tử có tư cách nối ngôi là công tử Củ và công tử

Tiểu Bạch. Bão Thúc Nha là đại phu nước Tề đem Tiểu Bạch chạy sang

nước Cử lánh nạn, còn Quản Trọng đưa công tử Củ sang Lỗ.

Quản Trọng tên là Di Ngô người đất Dĩnh Thượng (Tề), sinh trong giới

bình dân, nhưng có học, nhà nghèo, phải đi buôn dầu, hồi trẻ chơi thân với

Bão Thúc Nha. Hai người hẹn với nhau sau hễ ai thành công thì giúp đỡ

người kia. Năm -648, Vô Tri bị một đại phu giết, nước Tề không có vua,

Bão Thúc mượn quân đội của Cử đưa Tiểu Bạch về; Lỗ cũng đưa công tử

Củ với Quản Trọng về. Tiểu Bạch về trước, có thì giờ sắp đặt để đối phó

với Lỗ, Lỗ thua, công tử Củ chết, Quản Trọng bị cầm tù để trả về Tề. Tiểu

Bạch lên ngôi, tức Tề Hoàn công. Bão Thúc biết tài Quản Trọng, chẳng

những thuyết phục được Hoàn công tha rồi trọng dụng Quản Trọng, mà còn

tự đặt dưới quyền Quản Trọng nữa.

Hoàn công phong Quản Trọng làm tướng quốc, trọng ông như cha chú, nên

gọi ông là Trọng phụ (cũng như thúc phụ). Hoàn công là một ông vua rất

tầm thường hiếu sắc, thích ăn ngon, ưa nịnh, chỉ nhờ biết tin dùng Quản

Trọng trong 40 năm liên tiếp, mọi việc trong nước đều giao phó cho ông

hết, mà nước Tề đương suy hóa thịnh, thành bá chủ các nước chư hầu.

Quản Trọng chết rồi, Tề lại suy liền vì Hoàn Công không nghe lời Quản

Trọng, dùng bọn tiểu nhân Dịch Nha, Thụ Điêu..., và hai năm sau bị bọn

này nhốt, bắt nhịn đói, chết, thây thành dòi mà không được chôn.

Đời sau truyền lại bộ Quản Tử (gồm 86 thiên, mất 10 thiên) chép thành tích

chính trị, tư tưởng cùng pháp chế của Quản Trọng. Tư Mã Thiên, trong Sử

ký bảo đã đọc những thiên Mục dân, Sơn cao, Thừa mã, Khinh trọng, Cử

phụ của Quản Trọng, lại bảo bộ đó nhiều người có; Hàn Phi cũng bảo trong

dân gian nhiều nhà có bộ đó, vậy ta có thể tin rằng nó đã xuất hiện trễ lắm

vào cuối đời Chiến Quốc. Nhưng hết thảy các học giả đời sau đều nhận

rằng nó không phải của Quản Trọng soạn, mà của người đời Chiến Quốc

viết vì trong bộ đó có nhiều đoạn trùng nhau, nhiều chữ mâu thuẫn, nhiều

https://thuviensach.vn

tư tưởng y hệt học thuyết Pháp gia đời sau. Tuy nhiên nó cũng chứa một

phần di thuyết của Quản Trọng, và dưới đây là những điều chúng ta có thể

gần tin được, sau khi tham khảo một số sách khác như Sử ký, Trung Quốc

cổ đại chính trị gia, Trung Quốc chính trị tư tưởng sử...

1/ Chủ trương của Quản Trọng là "lời bàn luận không cao xa mà dễ thi hành (luận ti nhi dị hành), nghĩa là ông có óc thực tế, không bàn chuyện

viễn vông, tránh những lý thuyết cao siêu (như Mặc tử, Lão, Trang sau

này).

2/ Mục đích trị nước theo ông là làm sao cho quốc phú, binh cường. Ông

chú trọng nhất đến sự phú quốc vì "kho lẫm đầy rồi mới biết lễ tiết, y thực

đủ rồi mới biết vinh nhục".

Thời đó là Xuân Thu, Tề cũng như mọi nước khác trọng nông nghiệp hơn

hết. Nhưng Tề tương đối hẹp hơn các nước khác, mà lại ở gần biển và có

nhiều mỏ, nên ông khuyến khích sự khai thác mỏ để đúc tiền, nấu nước

biển làm muối. Muối sản xuất được nhiều, chở đi bán các nước khác ở xa

bờ biển, thành một mối lợi lớn, nhờ vậy mà Tề mau giàu.

Ông lại biết lưu thông hoá vật , thu mua hàng hóa trong thiên hạ để một

chỗ, đợi dịp giá cao bán lấy lãi, lập ra 300 nhà nữ lư (tức như thanh lâu)

cho khách buôn đi lại tụ họp, để thu thuế. Như vậy ông đề xướng ra hai cải

cách: coi công và thương cũng quan trọng ngang nông nghiệp, nếu không

hơn, và quốc hữu hoá một số nguồn lợi trong nước.

3/ Muốn cho binh cường, ông có sáng kiến "ngụ binh ư nông" (gởi việc binh vào nghề nông ), thời bình dân làm ruộng, những lúc rảnh rỗi thì luyện

võ bị, có bao nhiêu nông dân khoẻ mạnh là có được bấy nhiêu binh sỹ.

Như vậy cần phải nhiều giáp binh; ông đặt ra lệ cho chuộc tội: tội nặng thì

chuộc bằng một cái tê giáp (áo giáp bằng da con tê), tội nhẹ thì chuộc bằng

một cái quy thuẫn (cái thuẫn bằng mai rùa); tội nhỏ thì nộp kim khí, tội còn

nghi thì tha hẳn; còn như hai bên thưa kiện nhau mà bên nào cũng có lỗi

một phần thì ông bắt nộp mỗi bên một bó tên rồi xử hoà.

Ông tổ chức lại quân đội: năm người họp thành một ngũ, năm chục người

(tức mười ngũ) thành một tiểu nhung, hai trăm người thành một tốt, hai

ngàn người thành một lữ, một vạn người thành một quân. Mùa xuân tổ

https://thuviensach.vn

chức những cuộc đi săn để nhân thể chấn chỉnh hàng ngũ; mùa thu cũng

nhân những cuộc đi săn mà luyện tập binh sỹ.

4./ Về quốc chế, sự tổ chức cũng hết sức nghiêm mật: năm nhà thành một

quĩ, mười quĩ thành một lý, bốn lý thành một liên, mười liên thành một

hương; như vậy mỗi hương gồm hai ngàn (5x10x4x10) người.[5]

Ông cho bốn hạng dân (sỹ, nông, công, thương) ở trong những khu riêng:

bọn sỹ ở những khu yên tĩnh, bọn công nhân ở gom lại gần những quan nha

dinh thự, bọn thương nhân ở những vùng thị tứ, còn nông dân quy tụ ở điền

dã; như vậy con em dễ luyện tập quen tay nghề, không vất vả mà còn nhiều

kết quả.

5./ Trong bộ Quản tử có nhiều thiên bàn về pháp luật như: Bản pháp, Lập

pháp, Pháp cấm, Trọng lệnh, Pháp pháp...,và có tác giả như Tiêu Công

Quyền trong bộ Trung Quốc chính trị tư tưởng sử (Trung hoa văn hóa xuất

bản - 1961) căn cứ vào đó mà cho rằng Quản Trọng đã lập ra một học

thuyết rất hoàn bị về pháp luật, xét về đủ các vấn đề:

- Lập phát là quyền của vua, quy tắc lập pháp là phải lấy tình người và phép

trời làm tiêu chuẩn;

- Hành pháp thì phải chuẩn bị, công bố cho rõ ràng, thi hành cho nghiêm

chỉnh, đừng thay đổi hoài, mà phải chí công vô tư, "vua tôi sang hèn đều

phải theo luật pháp", thưởng phạt phải nghiêm minh, tóm lại nếu "danh chính, phép hoàn bị thì bực minh quân chẳng có việc gì phải làm nữa, vô vi

mà được trị".

Chúng tôi nghĩ điều đó khó tin được, tác giả Quản tử đã đem tư tưởng của

các Pháp gia đời Chiến Quốc mà gán cho Quản Trọng đấy thôi. Đại khái

chúng ta chỉ có thể căn cứ vào câu này của Tư Mã Thiên "Người trên có

pháp độ thì sáu người thân mới được yên ổn" đoán rằng Quản Trọng trọng

pháp luật, đặt ra một số cấm lệnh và mong rằng người trên (vua, quan, cha,

anh) theo đúng lẽ làm gương cho người dưới, như vậy xã hội mới có trật tự

được.

6 / Ông chủ trương tôn quân như mọi tư tưởng gia thời Xuân Thu, nhưng

sự tôn quân của ông có điểm khác với Nho gia. Chẳng hạn Khổng tử, sinh

sau Quản Trọng khoảng trăm rưỡi năm, tôn quân vì vua là người được nhận

https://thuviensach.vn

lệnh mệnh của trời để trị dân, cho nên đi ngang qua ngai vàng dù không có vua ngồi, ông cũng tỏ vẻ sợ sệt. Vua có lỗi ông không dám trách thẳng,

nhưng khi vua Lỗ say mê sắc đẹp, ca hát, bỏ bê việc nước, ông muốn bỏ đi

nước khác nhưng phải đợi vua Lỗ làm lễ tế Giao, không chia thịt cho các

quan, rồi mới từ chức, qua nước Vệ, để tỏ rằng vua không muốn dùng mình

nữa nên mình mới đi, chứ không phải là ông chê vua vô đạo ham mê tửu

sắc.

Quản Trọng khác hẳn, tuy không làm trái ý Hoàn công, khéo can gián Hoàn

công không nên vì giận Thiếu Cơ, một quý phi lỡ vô lễ với mình, mà đem

quân đánh nước Thái, lại để mặc Hoàn công gần gũi với bọn tiểu nhân Dịch

Nha, Thụ Điêu; nhưng đối với Hoàn công ông có thái độ thân mật, mà

Hoàn công cũng trọng ông như cha chú, cơ hồ như ông tôn quân chỉ vì vua

đại biểu cho quốc gia; lòng trọng vua của ông không có chút màu sắc thần

quyền hay tôn giáo gì cả. Chắc chắn ông không tin rằng vua là "con trời".

Ông không đòi hỏi gì nhiều ở Hoàn công, không mong rằng Hoàn công

phải sáng suốt, có uy, có đức; chỉ cần tin dùng ông, nghe lời ông, yêu dân

một chút, đừng tàn bạo, ngoài ra, có ham tửu sắc mà đừng trụy lạc thì cũng

không sao, vì ông nghĩ còn mình thì bọn Dịch Nha, Thụ Điêu không làm

hại xã tắc được.

Cách dùng người, ông chỉ chú trọng tới tài năng, không cần biết đến giai

cấp của họ, chẳng hạn giới thiệu Ninh Thích, một ẩn sỹ chăn bò, với Hoàn

công, và Hoàn công phong làm đại phu, cho cùng coi việc nước với ông.

Điều đó dễ hiểu, chính ông cũng ở trong giai cấp bình dân mà được Bão

Thúc tiến cử với Hoàn công.

Tuy nhiên, đối với các quý tộc ở Tề, như họ Cao, họ Quốc, ông tỏ ra nhã

nhặn, không nghi kỵ tìm cách triệt hạ quyền lợi của họ như Ngô Khởi và

Thương Ưởng sau này; một phần do ông ôn hoà, khôn khéo, một phần có lẽ

do bọn quý tộc thời đó uy quyền còn mạnh lắm, không suy như cuối đời

Chiến Quốc, ông biết rằng không thể lật họ được.

7/ Quản Trọng biết thuận ý dân, "dân muốn gì thì cấp cho cái đó, không

muốn cái gì thì trừ cho cái đó" (Sử ký). Ông tìm cách giúp đỡ dân, giảm

bớt thuế má, khuếch trương công thương, dùng chính sách kinh tế tự do

https://thuviensach.vn

làm cho dân giàu.

Có người cho rằng ông yêu dân là vì thủ đoạn, nghĩa là yêu dân không vì

dân mà vì vua, vì quốc gia; chúng tôi nghĩ lời chê đó vô căn cứ và cũng vô

lý: ông vừa làm lợi cho nước, mà lại vừa làm lợi cho dân thì là thành công

lớn, còn đòi gì hơn nữa.

8/ Sau cùng ông cũng chú trọng đến đạo đức, bảo lễ, nghĩa, liêm, sỉ là bốn

điều cốt yếu (tứ duy) trong nước, người cầm quyền ráng giữ mà trị dân.

Xét kỹ tám điểm kể trên, hai điểm cuối cùng rất hợp với quan điểm của

Nho gia, điểm 6 cũng hơi giống Nho gia, còn năm điểm đều là nhũng sáng

kiến rất thực tế của Quản Trọng ảnh hưởng lớn đến các Pháp gia sau này.

Cho nên chúng ta có thể coi ông là thuỷ tổ của Pháp gia mà cũng là chiếc

cầu nối Nho gia[6] với Pháp gia, biết dung hoà thực tế với lý tưởng, trọng

kinh tế, võ bị mà cũng biết lễ nghĩa, nhân tín. Công của ông rất lớn chẳng

những đối với Tề, mà đối với cả văn minh Trung Quốc nữa. Cho nên chính

Khổng tử đã hai lần khen ông.

Bài 18 - chương Hiến vấn (Luận ngữ) - "Tử Cống hỏi:

- Quản Trọng không phải là người nhân chăng? Hoàn công giết công tử Củ

(chúa của Quản Trọng), ông ta đã không chết theo mà còn làm tướng quốc

giúp Hoàn công.

Khổng tử đáp:

- Quản Trọng giúp Hoàn công làm bá chủ chư hầu, bình định được thiên hạ.

Dân tới nay còn mang ơn ông. Nếu không có ông thì chúng ta đã thành mọi

rợ, đầu dóc tóc, áo cài nút bên trái hết rồi.

Nghiã là Khổng tử nhớ ơn Quản Trọng đã dẹp rợ hồ phương Bắc, cứu nền

văn minh Trung Quốc.

Lần khác ( bài 17 cũng chương trên), Tử Lộ cũng chê Quản Trọng bất

nhân, không chết theo công tử Củ.

Khổng tử đáp:

Hoàn công chín[7] lần họp chư hầu mà không dùng đến vũ lực (binh xa),

đó là nhờ tài sức Quản Trọng. Như vậy chẳng phải là nhân sao? Chẳng phải

là nhân sao?[8]

Còn Mạnh Tử, sinh sau Quản Trọng ba trăm rưỡi năm, chê Quản Trọng

https://thuviensach.vn

được chuyên dùng bốn chục năm mà chỉ giúp Hoàn công lập được nghiệp

bá, thì tài chưa gọi là cao. Đức độ và kiến thức Mạnh tử quả chưa bằng

Khổng tử; ông ta chưa biết rằng thời Quản Trọng, Trung Quốc chưa loạn

lạc lắm, chế độ phong kiến còn khá vững, chư hầu, ngay cả Tề vẫn còn tôn

trọng nhà Chu, chưa có vấn đề phải thống nhất như sau này.

TỬ SẢN

Tử Sản sinh sau Quản Trọng một trăm năm, cầm quyền nước Trịnh từ -554

đến khi chết -523 (hay -522); vậy có thể lớn hơn Khổng tử ba bốn chục tuổi

(Khổng tử sinh năm -551).

Ông là một công tôn (cháu vua, ngành thứ) của nước Trịnh, tên là Kiều,

nên thường gọi là Công tôn Kiều. Trịnh thời đó là một nước nhỏ, thịnh về

thương mại, có nhiều tân địa chủ, nằm kẹp giữa hai nước mạnh: Tấn ở Bắc,

Sở ở Nam, lại thêm phía Tây có Tần, phía đông có Tống, Tề, Lỗ, thành một

cái đích cho mọi mũi tên nhắm vào, thường bị lân bang xâm phạm, khó mà

tự cường được, cố giữ được cho khỏi bị diệt vong là may.

Đã vậy, triều đình lại hỗn độn, quyền hành ở trong tay bọn công tử, công

tôn, họ hoành hành, tranh dành ngôi vua, chém giết nhau, có kẻ muốn nhờ

cậy Tấn hoặc Sở tiêu diệt kẻ địch của mình để đưa mình lên ngôi nữa.

Tủ Sản có lòng ái quốc cao, hồi trẻ chuyên tâm học hỏi, lớn lên lưu ý tới

việc nước, không chủ trương dùng võ lực mà dùng ngoại giao để cứu nước.

Nhờ học rộng, có tài ngoại giao, mà tư cách lại cao, ông được các chính trị

gia đương thời (như Án Anh ở Tề, Quý Trát ở Ngô, Thúc Hướng ở Tấn...)

quý trọng, các nước khác không gây sự với Trịnh nữa. Trong nước ông

cương quyết và ngay thẳng áp dụng Pháp chế, tỉa lần bọn thế gia hào phiệt

mà an định được xã tắc. Khi đặt ra một luật lệ mới, ông để cho dân tự do

phê bình. Ông lập ra nhiều "hương hiệu" (trường làng), dân thường tới đó

bàn về chính sự. Có người khuyên ông nên dẹp đi, ông bảo: "Tại sao lại

dẹp? Cứ để cho dân tới mà bàn bạc, đưa ý kiến. Dân thích điều gì thì ta theo, không thích thì ta sửa đổi, dân là thầy của chúng ta mà".

Ông tôn trọng dư luận như vậy lại thương dân nữa, có một lần cho người

dân ngồi xe ông để qua sông. Mạnh tử chê rằng làm chính trị sao mà lo ban

những ân huệ nhỏ mọn cho dân như vậy, thì giờ đâu mà lo việc lớn nữa;

https://thuviensach.vn

nhưng Khổng tử lại khen là người nhân.

Trước Tuân Tử mấy trăm năm, ông đã đả đảo dị đoan: có lần Trịnh bị lụt

lớn, dân cho rằng tại các con rồng tranh đấu nhau, xin ông cầu đảo long

thần, ông đáp: "Rồng tranh nhau là việc của rồng, liên quan gì tới việc của

chúng ta? Chúng ta không cầu gì ở rồng, thì rồng cũng không cầu gì ở

chúng ta".

Lần khác sao chổi xuất hiện, có người bảo bốn nước Tống, Vệ, Trần, Trịnh

sắp bị hoả tai, xin ông cầu đảo cho Trịnh tránh được họa, ông không nghe.

Sau quả nhiên bốn nước đều bị hoả tai, người ta lại thúc ông cầu đảo, ông

đáp: "Đạo trời ở xa, đạo người ở gần, không liên quan gì tới nhau". Tư

tưởng đó ảnh hưởng tới Tuân tử và một số Pháp gia đời sau như Hàn Phi.

Những lý do chính chúng tôi đặt ông vào phái Pháp gia, là ông cho đúc

"hình thư", nghĩa là cho đúc những cái đỉnh để ghi lại hình pháp.[9]

Hễ có quốc gia thì tất nhiên phải có pháp luật và Trung Hoa đã có pháp

điển từ lâu. Tương truyền có các bộ Vũ hình (đời vua Vũ), Thang hình (đời

vua Thang) và Cửu hình (đời Chu), cả ba đều thành lập trong khi quốc gia

rối loạn. Lại có thuyết cho rằng đời vua Thuấn (trước đời vua Vũ nữa) ông

Cao Dao đã coi việc hình. Những hình luật đó được chép trong sử mỗi

nước. Chứng cớ là trong lần họp chư hầu ở Ninh Mẫu (Sơn đông) năm

-653. Quản Trọng bảo Tề Hoàn công rằng các quyết định trong cuộc hội

họp đều được ghi vào sử mỗi nước chư hầu, tức khắc trên thẻ tre, cất trong

thư khố của mỗi triều đình.

Tới năm -536, mười tám năm sau khi cầm quyền, Tử Sản mới cho đúc hình

pháp của Trịnh trên những cái đỉnh bằng sắt[10] rồi năm -513, Tuân Dần và

Triệu Ưởng noi gương, cũng cho đúc hình pháp của Tấn trên đỉnh.

Khổng Tử và Thúc Hướng nước Tống đều chỉ trích hành vi đó của Tử Sản,

không phải vì đúc trên đỉnh thì hình pháp sẽ có tính cách cố định, không

thay đổi được, cũng không phải vì như vậy hình pháp sẽ được công bố, dân

chúng ai cũng biết rồi sẽ khó trị (dù khắc trên thẻ tre hay đúc trên đỉnh thi

cũng vẫn là để ở triều đình, dân chúng làm sao vô mà đọc được); mà chỉ vì

lẽ đúc trên đỉnh, hình pháp có tính cách bớt bí mật: các quan coi về hình

không còn được giữ riêng những thẻ tre ghi luật pháp nữa, không thể tự ý

https://thuviensach.vn

giải thích luật pháp nữa, mà hễ giải thích sai thì các quan trong triều so sánh với bản văn trên đỉnh, không ai cất giấu được mà sẽ chỉ trích, bắt giải

thích lại.

Chúng ta nên nhớ thời đó các quan coi về hình cũng như các quan đại thần

ở triều đình đều ở trong giới quý tộc, họ thường giải thích luật pháp theo

quan niệm lễ tục của họ, có lợi cho họ. Việc đúc hình thư làm cho họ mất

quyền giải thích pháp luật theo tự ý, tức là làm giảm quyền uy của họ. Họ

cố giữ các tục "lễ bất hạ thứ nhân, hình bất thượng đại phu" (Lễ ký), nghĩa

là giữa họ với nhau có xảy ra việc gì thì họ theo pháp điển bất thành văn

(lễ) của họ mà dàn xếp; còn đối với dân thường họ mới dùng hình mà chỉ

họ được biết thôi.

Vì vậy Thúc Hướng ngại người ta sẽ tranh nhau giải thích hình thư mỗi

người một ý, rồi nạn hối lộ sẽ nảy nở, nước sẽ loạn, "tới đời con cháu chúng ta, nước Trịnh sẽ nguy mất". Tử Sản đáp: "Kiều tôi bất tài, đâu dám

nghĩ đến đời con đời cháu chúng ta, chỉ mong cứu đời lúc này thôi. Nhưng

mặc dầu tôi không vâng lời ngài, tôi vẫn không dám quên cái đức lớn của

ngài" (tức lòng nhân từ của ngài đối với tôi).

Tử Sản chưa phải chủ trương pháp trị, nhưng cũng đã làm cho pháp luật có

tính cách khách quan hơn trước, nhà cầm quyền không thể tự ý giải thích

theo quyền lợi của mình nữa; vì dân ông đã tước một chút quyền của giai

cấp quý tộc, tức giai cấp của ông. Ông thực sự có lòng yêu dân và ngay

thẳng. Cho nên Khổng Tử dù chê việc đúc hình thư mà vẫn khen ông là

người quân tử: "khiêm cung đối với người, thờ vua thì kính trọng, thường

ban ân huệ cho dân, sai khiến dân một cách hợp lẽ" ( Luận Ngữ - Công Dã

Tràng - 15). Tương truyền khi hay tin Tử Sản chết, ông khóc.

Theo Hàn Phi (thiên XXX) thì trước khi chết, Tử Sản dặn dò Du Cát, người

sẽ nối chức ông:

- Tôi chết rồi, ông sẽ cầm quyền nước Trịnh, ông phải nghiêm khắc trị dân.

Lửa có vẻ dữ dằn, nên ít người bị chết thiêu; nước có vẻ nhu nhược nên

nhiều người chết đuối. Ông nên dùng hình phạt nghiêm khắc, đừng để cho

dân chết đuối vì sự nhu nhược của ông.

Du Cát không nghe, tới khi thanh niên muốn nổi loạn, mới ân hận thẳng tay

https://thuviensach.vn

trừng trị. Nếu truyện đó đúng thì Thương Ưởng và Hàn Phi sau này đều chịu ảnh hưởng của Tử Sản.

LÝ KHÔI

Thế kỷ thứ 4 trước T.L., các pháp gia nối tiếp nhau xuất hiện. Đáng ghi

trước hết là Lý Khôi ở sơ kỳ thời Chiến Quốc. Có sách gọi ông là Lý Khắc

(có lẽ vì âm Khắc và âm Khôi gần nhau), có sách gọi ông là Lý Đoái (vì

chữ Khắc 克 với chữ Đoái 兌 rất giống nhau). Ông làm quan thú đất

Thượng Địa rồi làm tướng quốc cho Ngụy Văn hầu, không rõ năm sinh tử,

chỉ biết sống ở hậu bán thế kỷ thứ 4. Tương truyền ông viết bộ Pháp kinh

gồm 6 thiên và Thương Ưởng sau này dùng bộ đó để biến pháp ở Tần. Bộ

đó đã thất lạc. Ông lại có công đưa ra thuyết "Tận địa lực" tức tăng gia nông sản tới mức tối đa.

Hàn Phi chịu ảnh hưởng ít nhiều của ông và trong thiên XXX - Nội trừ

thuyết thượng (coi phần dịch) có nhắc tới ông như sau:

Khi làm quan thú Thượng Địa, muốn cho dân nơi đó bắn giỏi, ông ra lệnh

rằng hễ trong việc tranh tụng mà còn hồ nghi thì cho hai bên bắn vào đích,

ai bắn trúng sẽ thắng kiện, ai bắn trật sẽ thua. Dân đua nhau tập bắn, hoá ra

bắn giỏi, nhờ vậy mà khi chiến tranh với Tần, ông đại thắng.

NGÔ KHỞI

Ông chính là một Binh gia, nhưng đồng thời cũng là một Pháp gia về thực

hành: Binh gia và Pháp gia tinh thần có nhiều điểm giống nhau. Ông sống

cùng thời với Lý Khôi, mới đầu là tướng quân nước Sở, sau làm quan thú

đất Tây Hà và tướng quốc cho Ngụy Vũ hầu, con Ngụy Văn hầu, sau cũng

làm tướng quốc cho Sở Điệu vương. Theo Hàn Phi thì thời của Hàn, người

ta chứa cất nhiều sách của Thương Quân, Quản tử, Tôn tử, Ngô tử. Ngô tử

tức Ngô Khởi và bộ binh thư của ông gồm 18 thiên.

Khi làm quan thú đất Tây Hà, muốn triệt hạ một cái "đình của Tần ở biên

giới mà không phải trưng binh, chỉ dùng dân trong miền thôi, ông nghĩ ra

một thuật: chống cái càng xe ở cửa bắc, bảo ai dời nó qua cửa nam thì sẽ

được thưởng ruộng và nhà thượng hạng. Mới đầu dân không tin, chỉ cười;

https://thuviensach.vn

sau đó có một người cứ thử dời đi, quả nhiên được thưởng như đã hứa. Một lát sau ông đặt một thạch (10 đấu) ở cửa đông bảo ai dời qua cửa tây thì

cũng sẽ được thưởng như trước; dân tranh nhau dời đi. Rồi ông lại ra lệnh

hôm sau đánh chiếm cái đình, người đầu chiếm được sẽ được phong chức

đại phu, thưởng ruộng và nhà thượng hạng. Dân tranh nhau tấn công, chỉ

trong buổi sáng chiếm được. Có lẽ Thương Ưởng sau này dùng thuật đó để

được lòng tin của dân chúng nước Tần trước khi ông biến pháp.

Làm tướng quốc nước Sở, thấy quyền thế bọn quý tộc quá lớn, ông muốn

tước bớt, khuyên vua ra lệnh rằng con cháu các vị hầu được phong đất, cứ

ba đời thì thu tước lộc lại. Ông có lẽ là người đầu tiên dám tấn công bọn

quý tộc, họ rất oán ông, chặt chân tay ông khi Điệu vương chết, nghĩa là chỉ

một năm sau khi kế hoạch của ông được thực hiện.

Hàn Phi trọng và thương ông muốn cho Sở được phú cường mà phải chết

thảm, nên hai lần nhắc tới ông trong tác phẩm của mình, một lần thiên

XXX, một lần thiên XIII. Trong thiên XIII, Hàn viết: "Sở không dùng Ngô

Khởi bị mất nước và loạn, Tần thi hành pháp của Thương Quân (tức

Thương Ưởng) mà phú cường. Lời hai ông ấy đều đúng mà Ngô Khởi bị

chặt chân tay, Thương quân bị xe xé thây là tại sao? Tại bọn đại thần oán

pháp thuật mà dân chúng ghét sự cai trị."

THÂN BẤT HẠI

Quản Trọng và Tử Sản đều tôn trọng đạo đức, vẫn còn tư cách của Nho gia.

Thân Bất Hại mới cho chính trị ly khai đạo đức, nên có người cho chính

ông mới thực là thuỷ tổ của Pháp gia. Ông thuộc giai cấp địa chủ mới nên

mới chống lễ, đề cao pháp.

Thiên 63 trong Sử ký, Tư Mã Thiên sắp ông chung với Hàn Phi và cho biết

qua loa về đời của ông. Ông gốc gác đất Kinh 京thuộc nước Trịnh, (đừng

lầm Kinh 荊 là nước Sở), mới đầu làm một chức quan nhỏ ở Trịnh. Chuyên

học về hình danh (học thuyết của phái Danh gia), sau được Chiêu Ly hầu

nước Hàn (Trịnh lúc này đã bị Hàn thôn tính) dùng làm tướng quốc.

Trong 15 năm - từ -351 đến – 337,[11] có sách chép là từ - 355 đến -341, xê

https://thuviensach.vn

xích 4 năm - nhờ tài nội trị và ngoại giao của Thân mà Hàn thành một nước mạnh, không bị nước nào xâm lấn cả.

Thân để lại hai thiên, nhan đề là Thân tử.

Về năm sinh năm tử, Sử ký không cho ta biết. Các học giả đời sau đưa ra

hai thuyết:

- Sinh năm -401, mất năm -337 ("-" trước Tây lịch).

- Sinh năm nào chưa quyết, mất năm -341.

Chúng ta còn nhờ năm -376, nước Tấn chia ba thành Ngụy, Hàn, Triệu.

Trong ba nước đó, Hàn nhỏ nhất, đất lại khô cằn, dân chúng nghèo khổ.

Khi Thân Bất Hại làm tướng quốc cho Chiêu Ly hầu, nước Hàn mới thành

lập được độ vài chục năm, chưa tổ chức kịp, luật lệ cũ của Tấn chưa bỏ mà

lại ban thêm luật lệ mới, có khi mâu thuẫn nhau, nội chính rối loạn, quan lại

không biết áp dụng luật lệ nào, kẻ dưới có khi không phục tùng kẻ trên.

Thân Bất Hại phải lập lại trật tự trước hết, theo thuyết hình danh (danh phải

đúng với thực), chủ trương "tôn quân, ti (trái với tôn) thần, sùng thượng ức

hạ". Ông chú trọng nhất đến "thuật", tức phương tiện, mưu mô để đạt được

mục đích: vua chọn và dùng bề tôi cách nào, thử tài họ, điều tra họ ra sao.

Cuốn Thân tử đã không còn, học thuyết của ông, chúng ta chỉ biết được đại

khái nhờ ít đoạn trong thiên Định pháp (coi phần trích dịch ở sau) của Hàn

Phi.

Gần đầu thiên đó, Hàn viết: “Thuật là nhân tài năng mà giao cho chức

quan, theo cái danh mà trách cứ cái thực (tức là nói sao thì phải làm đúng

như vậy, hoặc giữ chức vụ nào thì phải làm đúng nhiệm vụ); nắm quyền

sinh sát (cho sống hay bắt bề tôi chết) trong tay, mà xét khả năng của quần

thần. Đó là cái mà bực vua chúa phải nắm trong tay.”

術者，因任而授官，循名而責實，操殺生之柄，課群臣之能也，此人

主之所執也

(Thuật giả, nhân nhiệm nhi thụ quan, tuần danh nhi trách thực, thao sát sinh

chi bính, khóa quần thần chi năng giả dã, thử nhân chủ chi sở chấp dã).

Gần cuối thiên Hàn Phi lại viết: “Thân tử bảo: "Quan lại không được vượt

chức, dù biết cũng không được nói" (治不踰官，雖知弗言 - Trị bất du

quan, tuy tri bất ngôn).

https://thuviensach.vn

Nghiã là theo thuật hình danh, giữ một chức quan nào đó thì phải làm đúng chức quyền của mình thôi, việc gì ngoài chức quyền thì dù biết cũng không

được nói[12].

Cũng trong thiên đó Hàn Phi chê Thân Bất Hại chỉ chuyên dùng thuật,

không lo về pháp, nên có kẻ lợi dụng sự mâu thuẫn giữa lệnh cũ của Tấn và

luật lệ mới của Hàn mà làm nhiều điều gian trá, thấy luật lệnh nào có lợi

cho họ thì họ theo. Do đó, Hàn có một vạn cỗ chiến xa, Thân cầm quyền

được mười bảy năm mà Hàn không làm bá chủ được. Lời đó có phần

nghiêm khắc quá. Thân không đưa Hàn lên ngôi bá chủ được vì có những

nước mạnh hơn Hàn nhiều như Tần, Sở, Tề, Triệu, nhất là nước Tần lúc đó

đã lớn lại có Thương Ưởng giúp mà hùng cường lên rất mau. Hàn làm sao

bằng được? Về nội trị, ông có lẽ chưa diệt hết bọn tham nhũng như Hàn Phi

trách, nhưng về ngoại giao, ông giúp cho nước Hàn khỏi bị xâm lấn, như

vậy cũng đã khá rồi.

Trong thiên XXXIV - Ngoại trừ thuyết hữu thượng, Hàn còn dẫn một đoạn

của Thân, đại ý khuyên bậc vua chúa phải có cái thuật "bí hiểm” đừng để lộ

ra cho bề dưới biết sự sáng suốt hay không sáng suốt, sự hiểu biết hay

không hiểu biết, sự yêu hay ghét của mình; nếu không kẻ dưới đề phòng,

tìm cách gạt, nhử mình. Cuối cùng Thân bảo "Ta không dựa vào đâu mà

biết người (bề tôi) được, chỉ có vô vi (không làm gì cả) là có thể dò xét được họ mà thôi". Có lẽ vì câu đó mà Tư Mã Thiên bảo học thuyết của Thân gốc ở Hoàng, Lão chăng? Bộ Thân tử đã thất truyền, chúng ta không

biết chắc được Thân đã chịu ảnh hưởng của Lão tử tới mức nào: nhưng xét

chung thì phép vô vi của pháp gia khác xa thuyết vô vi của đạo gia - Điểm

này chúng tôi sẽ xét kỹ trong một phần sau.

Chiến quốc sách (Hàn sách III - 5) chép lại chuyện dưới đây của Thân Bất

Hại: Hàn với Ngụy là hai nước ngang hàng nhau mà Thân Bất Hại với

Chiêu Ly hầu cầm khuê ngọc lại yết kiến vua Lương (tức vua Ngụy), không

phải là thích sự ti tiện mà ghét sự tôn quý, cũng không phải là vụng suy mà

tính lầm. "Thân Bất Hại mưu tính như vầy: "Ta cầm ngọc khuê yết kiến vua

Ngụy, vua Ngụy tất tự đắc rằng Hàn phải thần phục mình, tất sẽ miệt thị

thiên hạ, thế là nguy cho Ngụy vì chư hầu ghét Ngụy tất sẽ thờ Hàn, mà ta

https://thuviensach.vn

chịu khuất thân dưới một người để được duỗi mình trên vạn người. Làm cho binh lực của Ngụy suy nhược đi mà làm cho quyền thế của Hàn mạnh

lên, thì không gi bằng triều phục Ngụy". Rồi khen Thân "Chiêu Ly hầu thi

hành kế đó quả là một vị minh quân; Thân Bất Hại mưu tính việc nước mà

bày kế đó, quả là một trung thần". Chuyện đó có thể tin được mà cho ta biết

một "thuật" nữa của Thân Bất Hại về ngoại giao. Rõ là cái không khí của

thời Chiến Quốc, thời của các biện sỹ áo vải mà Thân Bất Hại là một.

THẬN ĐÁO

Chúng ta được biết rất ít về đời Thận Đáo, mặc dù học thuyết của ông được

nhều người nhắc tới; như Tuân tử, Hàn Phi, và tác giả thiên Thiên hạ[13]

trong Trang tử. Nguyên do có lẽ tại ông khác hẳn các Pháp gia trước và sau

ông, không làm chính trị, nên sử không nhắc tới[14]. Ông thuần túy là một

tư tưởng gia.

Các sách chúng tôi có chỉ nói rằng ông đồng thời với Thân Bất Hại,

Thương Ưởng; duy Trung Quốc triết học đại cương của Vũ Đồng (Thương

vụ ấn thư quán - 1958) là cho biết ông sinh vào khoảng –370, mất vào

khoảng -290 mà không hề dẫn chứng hoặc cho xuất xứ.

Sử ký của Tư Mã Thiên có hai chỗ nhắc qua tới ông:

Thiên 46 về Điền Kính, Trọng Hoàn, bảo Tề Tuyên Vương trọng kẻ sỹ đi

du thuyết, như Trâu Diễn, Thuần Vu Khôn, Điền Biền, Tiếp Dư, Thận Đáo,

Hoàn Uyên, phong họ chức đại phu và cho họ nhà ở tại Tắc Hạ. Có tới 76

người như vậy, người ta gọi họ là Tắc Hạ tiên sinh. Rồi sau số đó tăng lên

tới cả trăm, cả ngàn. Họ tự do tranh luận nhưng không dự vào việc trị nước

của Tề.

- Thiên 74 về Mạnh Kha, Thuần Vu Khôn, Thận Đáo, Trân Thích, Tuân

Khanh, cho ta biết thêm rằng Thận Đáo là người nuớc Triệu, Điền Biền,

Tiếp Dư là người nước Tề, Hoàn Uyên là người nước Sở, hết thẩy đều theo

đạo Hoàng Lão.

Ông viết 12 bài luận, có sách nói là 42 thiên sách, nhưng thất truyền[15]

Thiên Thiên hạ trong Trang tử bảo ông chủ trương "bỏ trí tuệ, quên mình

đi, cứ theo thế bất đắc dĩ mà hành động, thản nhiên thuận theo sự vật, như

vậy hợp với đạo lý (...) Ông tròn trịa theo sự biến hoá, bỏ quan niệm thị phi

https://thuviensach.vn

để khỏi bị lụy về vật, ông không tin tri thức cùng sự suy nghĩ của mình, không biết trước sau, đứng một mình một cõi..." Vậy là ông cùng một chủ

trương với Lão, Trang.

Tuân tử trong thiên Phi thập nhị tử sắp ông vào phái Pháp gia, chê ông quá

trọng "pháp" và "thế".

"Nói rằng trọng pháp mà chính mình lại không giữ pháp luật, cho việc tu

thân để trị quốc là thấp mà ưa bày đặt sinh sự, trên khiến được vua nghe

theo, dưới làm cho bọn thế tục vừa lòng, suốt ngày nói cùng dẫn văn trưng

điển, nhưng xét kỹ thì thấy bông lông xa vời, không đưa tới đâu, không

kiến thiết được quốc gia, chuẩn định được chế độ, vậy mà biện luận vẫn có

chứng cớ, bàn luận vẫn mạch lạc, đủ để gạt gẫm bọn ngu, đó là trường hợp

Thận Đáo và Điền Biền".

Nét chính trong tư tưởng ông là trọng "thế", mà hễ trọng thế thì tự nhiên

trọng pháp luật.

Theo Hàn Phi trong thiên Nạn thế, thì Thận Đáo bàn về "thế" như sau:

"Con phi long cưỡi mây (mà bay lên trời), con đằng xà (một loài rắn như

rồng, không có chân) chế ngự sương mù mà lượn trong đó. Mây tan, sương

tạnh rồi thì hai con đó cũng chỉ như con giun, con kiến vì mất chỗ dựa.

Người hiền mà chịu khuất kẻ bất tiếu là vì quyền (thế) nhẹ, (địa) vị thấp; kẻ

bất tiếu mà phục được người hiền là vì quyền trọng, vị cao. Nghiêu hồi còn

là dân thường thì không trị được ba người, mà Kiệt khi làm thiên tử thì có

thể làm loạn cả thiên hạ. Do đó tôi biết rằng quyền thế và địa vị đủ để nhờ

cậy được, mà bậc hiền, trí không đủ cho ta hâm mộ.

Cây ná yếu mà bắn được mũi tên lên cao là nhờ sức gió đưa đi, kẻ bất tiếu

mà lệnh ban ra được thi hành là nhờ sức giúp đỡ của quần chúng. Nghiêu

khi còn là kẻ lệ thuộc, đi giảng dạy thì dân không nghe; đến khi ngồi quay

mặt về phương Nam, làm vua thiên hạ, ban lệnh là người ta thi hành liền,

cấm đoán là người ta phải ngừng ngay. Do đó mà xét thì hiền và trí không

đủ cho đám đông phục tùng; mà quyền thế, địa vị đủ khuất phục được

người hiền.”

慎子曰：“飛龍乘雲，騰蛇遊霧，雲罷霧霽，而龍蛇與螾螘同矣，則

失其所乘也。賢人而詘於不肖者，則權輕位卑也；不肖而能服於賢

https://thuviensach.vn

者，則權重位尊也。堯為匹夫不能治三人，而桀為天子能亂天下，吾

以此知勢位之足恃，而賢智之不足慕也。夫弩弱而矢高者，激於風

也；身不肖而令行者，得助於眾也。堯教於隸屬而民不聽，至於南面

而王天下，令則行，禁則止。由此觀之，賢智未足以服眾，而勢位足

以詘賢者也。”

Thận tử viết: Phi long thừa vân, đằng xà du vụ, Vân bãi vụ tễ, nhi long xà

dữ dẫn nghĩ đồng hĩ, tắc thất kì sở thừa dã. Cố hiền nhân nhi khuất ư bất

tiếu giả, tắc quyền trọng vị tôn dã. Nghiêu vi thất phụ bất năng trị tam

nhân, nhi Kiệt vi thiên tử năng loạn thiên hạ. Ngô dĩ thử tri thế vị chi túc

thị, nhi hiền trí chi bất túc mộ dã.

Phù nỗ nhược nhi thỉ cao giả, kích ư phong dã. Thân bất tiếu nhi lệnh hành

giả, đắc trợ ư chúng dã. Nghiêu giáo ư lệ thuộc nhi dân bất thính, chí ư nam

diện nhi vương thiên hạ, lệnh tắc hành, cấm tắc chỉ. Do thử quan chi, hiền

trí vị túc dĩ phục chúng, nhi thế vị túc dĩ khuất hiền giả dã.

Thận Đáo đề cao sức mạnh và tác dụng của quyền thế, địa vị; điều đó đúng.

Nhưng không đủ. Không rõ trong 42 thiên đã thất truyền, ông có bàn gì

thêm không, có xét quyền thế, địa vị do đâu mà có, khi nào thì chính đáng,

khi nào không, và một khi đã có được rồi thì làm sao giữ được... Vì trọng

"thế" nên Thận Đáo chủ trương tập quyền, cấm không được lập bè đảng,

địa vị và quyền lợi của vợ lớn bé, con cả con thứ phải rõ ràng, đại thần không được lấn vua, phải bỏ ý riêng mà chỉ theo luật.

THƯƠNG ƯỞNG

Pháp gia có ba phái chính, phái trọng thuật là Thân Bất Hại, phái trọng thế

là Thận Đáo, phái thứ ba trọng pháp là Thương Ưởng. Về đời của Thương

Ưởng chúng ta được biết khá đầy đủ. Sử ký dành riêng một thiên về ông:

Thiên 68 Thương Quân Ưởng.

Ưởng, không rõ sinh năm nào, có thể vào khoảng -388, sống cùng thời với

Thân Bất Hại và Thận Đáo, nhỏ tuổi hơn Thân và lớn tuổi hơn Thận. Ông

là người nước Vệ (vì vậy còn gọi là Vệ Ưởng), một nước nhỏ phụ dung của

nước Ngụy, tên họ là Công tôn (vậy là giòng dõi quý tộc sa sút, khác hẳn

Ngô Khởi và Thân Bất Hại) cho nên còn gọi là Công tôn Ưởng.

https://thuviensach.vn

Ông thích môn học hình danh, làm chức Trung thứ tử, tức như bí thư, cho

quan tướng quốc nước Ngụy là Công Thúc Tọa (có sách nói là dạy con cho

Tọa); Công Thúc Tọa khen là có kỳ tài, khi đau nặng, tiến cử ông với Ngụy

Huệ vương và dặn: " Nếu đại vương không dùng hắn thì giết hắn đi, đừng

cho hắn ra khỏi nước Ngụy". Lúc Huệ vương ra về rồi, Công Thúc Tọa lại

bảo nhỏ Vệ Ưởng; "Ta tiến cử thầy với nhà vua và dặn nhà vua nếu không

dùng thầy thì nên giết thầy đi. Ta coi ý nhà vua không muốn dùng thầy đâu,

vậy nên mau mau trốn đi". Ưởng điềm nhiên đáp: "Nhà vua đã không nghe

lời ngài mà dùng tôi thì lẽ nào lại nghe lời ngài mà giết tôi", rồi cứ ở lại

nước Ngụy. Nếu chuyện đó có thực thì Vệ Ưởng quả là biết người, gan dạ

mà có bản lĩnh cao. Trong thời giúp việc cho Công Thúc Tọa, chắc Ưởng

được biết tư tưởng của Ngô Khởi.

Sau nhận dịp qua vua Tần Hiếu công cầu hiền, Vệ Ưởng qua Tần năm

-361, nhờ một viên quan thân tín của Hiếu công là Cảnh Giám tiến cử,

được Hiếu Công cho yết kiến. Mới đầu ông bàn về đạo làm "đế" (tức đạo

trị nước của các bậc thánh như Nghiêu, Thuấn), Hiếu công chán không

buồn nghe. Lần sau, ông hạ thấp xuống, bàn về đạo làm "vương” (vương

đạo), dùng nhân nghĩa để trị dân, Hiếu công cũng không thích. Sau cùng,

bàn về bá đạo thì Hiếu công lộ nét vui, nghe Vệ Ưởng thuyết mấy ngày mà

không chán. Truyện đó chưa chắc có thật, nhưng cho ta biết rằng thời đó

đạo Nho đã suy, các vua chư hầu chỉ thích dùng bá đạo thôi, cho vương đạo

là vu khoát.

Vệ Ưởng được trọng dụng ngay, hai năm sau (-359) đưa ra một cải cách về

pháp luật. Một vị đại thần tên Cam Long phản đối, bảo:

- Thánh nhân tùy theo dân mà dậy, theo pháp luật cũ mà trị, như vậy không

mệt sức mà thành công.

Vệ Ưởng đáp:

- Đó là lời thế tục, bọn người thường thích giữ tục cũ, không biết rằng tam

đại (Hạ, Thương, Chu), lễ không giống nhau mà đều làm được vương

nghiệp, các ông bá, pháp luật không giống nhau mà đều lập được bá

nghiệp. Bậc trí nhân lập ra luật pháp mới, bậc hiền nhân đặt ra các điều lệ

mới. Không phải chỉ có mỗi một cách trị nước. Vua Thang, vua Vũ không

https://thuviensach.vn

theo cổ mà làm bậc vương, Hạ và Ân có thời theo cổ mà mất nước. Vậy

làm khác thời trước chưa hẳn là đáng chê, mà cổ chưa hẳn là đáng khen.

Hiếu công cho Vệ Ưởng là có lý, và theo đề nghị của Ưởng mà ra lệnh:

- Tổ chức liên gia 5 nhà và 10 nhà, bắt phải tố cáo lẫn nhau[16], thấy kẻ có

tội mà không tố cáo thì bị chém ngang lưng, tố cáo thì được thưởng như

chém được một đầu giặc; chứa chấp kẻ gian thì bị xử như tội hàng quân

địch.

- Có hai người con trai trưởng thành trở lên mà ở chung nhà thì người trong

nhà phải đóng thuế gấp đôi.

- Ai có chiến công thì được phong chức, ai gây lộn nhau thì bị trừng trị.

- Ai cầy cấy, nuôi tằm, dệt lụa năng suất trên mức đã định thì khỏi phải làm

khổ dịch; ai làm giàu bằng thương mại hoặc làm biếng không sản xuất thì

phải làm nô lệ.

- Quý tộc mà không có chiến công thì sẽ hạ xuống thường dân.

Trước khi ban bố sắc lệnh, sợ dân không tin, Thương Ưởng dùng thuật dưới

đây:

Ông cho dựng một khúc cây dài ba trượng ở cửa Nam chợ Kinh đô, bảo hễ

có người nào dời được khúc cây ấy qua cửa Bắc thì được thưởng mười nén

vàng[17]. Dân lấy làm lạ; việc dễ như vậy sao mà thưởng hậu như vậy, ngờ

triều đình có ẩn ý gì nên do dự. Hôm sau ông lại ra lệnh dời được thì

thưởng năm chục nén vàng. Một người thử dời khúc cây xem sao, quả

nhiên được thưởng năm mươi nén. Từ đó dân Tần tin rằng lệnh của triều

đình ban ra thì thi hành đúng. Cố sự này rất giống cố sự về Ngô Khởi ở Tây

Hà mà chúng tôi đã dẫn ở trên; Thương Ưởng chắc đã chịu ảnh hưởng của

Ngô Khởi.

Lệnh ban ra, trong triều nhiều người chống đối, mà dân chúng cũng kéo

nhau cả hàng ngàn người tới kinh đô để phản kháng. Chính Thái tử cũng

bất bình, có lần phạm pháp. Thương Ưởng bảo mọi người chẳng kể sang

hèn, đều bình đẳng về pháp luật. Nhưng thái tử sẽ nối ngôi vua, vậy hai sư

phó của thái tử phải chịu tội thay. Từ đó dân đều sợ lệnh của ông, trong mười năm của rơi ngoài đường không ai dám lượm, tại rừng núi cũng

không còn trộm cướp, chẳng bao lâu Tần đã hơi mạnh, thắng được Ngụy

https://thuviensach.vn

một trận

Từ năm -350 đến -348, Thương Ưởng lại biến pháp lần nữa, lần này vê

hành chánh và tài chánh:

- Cấm cha con anh em đồng cư để cho công việc khẩn hoang mau phát

triển.

- Chia nước thành quận huyện.

- Mở mang đất đai, ai vỡ thêm được đất thì làm chủ đất, đặt một thứ thuế

công bằng, ai cũng như ai.

Hai việc lập quận huyện và mở mang đất đai này đã có từ thời Xuân Thu,

Thương Ưởng chỉ có công đưa ra thành quốc sách, và áp dụng một cách đại

quy mô thôi.

- Thống nhất đồ đo lường.

Ít năm sau, Tần mạnh lên, thắng Ngụy một trận lớn ở Mã Lục, giết được

tướng Ngụy và cầm tù thái tử Ngụy. Từ đó Ngụy không ngóc đầu lên được

nữa, vua Ngụy chắc ân hận đã không nghe lời Công Thúc Tọa, không dùng

mà cũng không giết Thương Ưởng.

Danh vọng, chức tước của Thương Ưởng bây giờ lên đến tột bực. Tần Hiếu

công phong cho ông một khu gồm 15 ấp ở đất Thương, với tước Thương

quân, vì vậy ông có tên là Thương Ưởng. Tất cả triều đình, nhất là giới quý

tộc, cha anh của vua đều ghét ông. Sở dĩ ông còn đứng vững được chỉ nhờ

Hiếu công che chở. Chiến Quốc sách (Tần sách -I.1) chép rằng khi Hiếu

công đau nặng, muốn truyền ngôi cho ông, ông không nhận vì giữ đúng chủ

trương của Pháp gia: bề tôi giữ phận bề tôi.

Hiếu công mất rồi, Huệ vương lên thay. Huệ vương chính là thái tử hồi

trước đã bị Thương Ưởng làm nhục. Có người bảo Huệ vương:

- Đại thần mà quyền lớn quá thì nước nguy; kẻ tả hữu thân cận quá thì bản

thân nguy. Nay ở Tần, đàn bà trẻ con đều nói: pháp lệnh của Thương quân,

chứ không nói pháp lệnh của đại vương, thế là chính Thương quân mới làm

vua, mà đại vương hoá thành bề tôi. Vả chăng Thương quân chính là kẻ thù

của đại vương, xin đại vương xét kỹ.

Huệ vương sai bắt Thương Ưởng, ông trốn ra biên giới, tới một lữ điếm,

chủ lữ điếm không dám chứa, bảo: "theo lệnh của Thương quân, khách tới

https://thuviensach.vn

trọ phải có "thân phận chứng", tức như thẻ căn cước. Ông không có, chứa ông tôi sẽ bị tội."

Thương quân đành phải trốn sang Ngụy, người Ngụy đuổi ông về Tần.

Cùng quá, ông liều trở về đất Thương, dùng binh đất Thương chống lại

triều đình, thất bại bị giết ở Thằng Trì (thuộc đất Trịnh). Thây ông bị "xa

liệt": cột đầu và tay chân vào 5 con ngựa, rồi đánh cho ngựa chạy về 5 phía.

Năm đó là năm -338; ông sống khoảng 50 tuổi. Người ghét ông, cho rằng

ông bị quả báo, nhưng người phục ông như Hàn Phi thương ông chết vì bổn

phận, vì lý tưởng.

Sách Hán chí chép rằng ông có soạn một bộ nhan đề Thương tử nay còn 24

thiên, nhưng theo các học giả gần đây thì bộ đó hoàn toàn của người sau

viết.

Chủ trương của ông là:

- Pháp luật phải rất nghiêm, ban bố khắp trong nước, và từ trên xuống dưới

ai cũng phải thi hành, không phân biệt giai cấp; pháp đã định rồi thì không

ai được bàn ra bàn vào nữa, không được "dùng lời khéo mà làm hại pháp",

nghĩa là làm sai ý nghĩa của pháp để tìm lợi cho mình.

- Tội dù nhẹ cũng phạt rất nặng, để cho dân sợ, mà sau khỏi phải dùng hình

phạt. Đó là cách "dùng hình phạt để trừ bỏ hình phạt" (Dĩ hình khử hình).

Tử Sản cũng đã chủ trương như vậy trước khi dặn Du Cát phải dùng hình

phạt cho thật nghiêm. Về việc thưởng, ông cho rằng làm điều thiện là bổn

phận của dân, không đáng thưởng; nhưng ông lại trọng thưởng bọn cáo

gian, đó là điểm mâu thuẫn. Hàn Phi rộng rãi hơn, bảo làm điều thiện cũng

đáng khuyến khích.

Ông bảo: "Nước sở dĩ được trọng, vua sở dĩ được tôn là nhờ sức mạnh" -

Mà muốn cho nước mạnh thì phải trọng nông và chiến, nông để nuôi chiến:

học thuật và cả công nghệ, thương mại ông cho là vô dụng, có hại cho

nước: "Có ngàn người dân làm việc nông, chiến, mà có một người đọc thi

thư, tranh biện nhau về trí tuệ, thì ngàn người kia đều hóa ra làm biếng về

nông chiến. Có trăm người dân làm việc nông, chiến mà có một người lo về

kỹ nghệ thì trăm người kia đều hoá ra làm biếng về việc nông chiến. Nước

nhờ nông, chiến mà yên, vua nhờ nông chiến mà được tôn".

https://thuviensach.vn

Vì vậy ông khuyến khích, gần như bắt buộc nông dân phải khẩn hoang, cho

họ làm chủ đất họ khai thác được; mặt khác bắt toàn dân phải là lính (chúng

ta thấy ông đã chịu ảnh hưởng của Quản Trọng): "tráng nam họp lại thành

một quân, tráng nữ họp lại thành một quân, còn các ông già bà cả hoặc đàn

ông đàn bà ốm yếu hợp thành một quân gọi là tam quân. Quân tráng nam

thì cho ăn nhiều và luyện tập việc binh, sắp hàng đợi địch, quân tráng nữ

cũng cho ăn nhiều và đắp thành, sắp hàng đợi lệnh; (...) Quân già yếu thì

chăn bò, dê heo, trồng trọt, kiếm cây cỏ, thức ăn nào ăn được thì thu thập

để nuôi bọn tráng nam, tráng nữ"

Theo Hậu Hán thư, chính sách đó có rất hiệu quả; qua đời Hán, nghĩa là

trên một trăm năm sau khi Thương Ưởng mất, ở Quan Tây, nghĩa là ở đất

Tần, ở phía Tây cửa ải Hàm cốc, phụ nữ còn biết dùng khí giới ra trận.

Hơn nữa, Thương Ưởng còn muốn tạo một giai cấp quý tộc gồm các quân

nhân - như giai cấp noblesse d épée thời Trung cổ châu Âu; ông đề nghị:

"Chỉ bọn đánh giặc mới được giàu sang[18], như vậy dân nghe thấy ra trận

là chúc mừng nhau, đứng ngồi ăn uống lúc nào cũng ca hát chiến tranh".

富貴之門，必出於兵。是故民聞戰而相賀也；起居飲食所歌謠者，戰

也

- Phú quý chi môn tất xuất ư binh, thị cố dân văn chiến nhi tương hạ dã,

khởi cư ẩm thực sở ca dao giả chiến dã - "Ai chặt được đầu giặc thì tước

được thăng một cấp, muốn làm quan thì được một chức quan lương bổng là

50 thạch (100 thúng là một thạch); chặt được hai đầu giặc, tước được thăng

hai cấp, muốn làm quan thì được một chức quan lương bổng là 100 thạch;

quan tước thăng đều xứng đáng với công chém đầu giặc".

Như vậy là Thương Ưởng đánh một đòn mạnh vào giai cấp quý tộc đương

thời không có công lao gì với quốc gia mà cũng được hưởng tước lộc ông

cha truyền lại. Có lẽ về điểm đó ông cũng đã chịu ảnh hưởng của Ngô Khởi

vì Ngô Khởi đề nghị với Sở Điệu vương: đối với con cháu những người

được phong thì cứ ba đời sẽ thâu tước lại. Nhưng thời đó giai cấp quý tộc

còn mạnh, họ quật lại: Ngô Khởi và Thương Ưởng đều bị họ giết một cách

tàn nhẫn. Phải đợi tới đời Hán, giai cấp tân địa chủ mới thắng được giai cấp

quý tộc và có một địa vị vững vàng.

https://thuviensach.vn

Như vậy là giai cấp tân địa chủ với một số quý tộc tiến bộ như Tử Sản và tiện dân như Mặc Tử đã can đảm tranh đấu khoảng năm thế kỷ - có kẻ bị

bọn quý tộc quật lại tới chỗ chết không toàn thây - mới xoá bỏ được một số

đặc quyền của quý tộc, bỏ được lệ "hình bất thướng đại phu, lễ bất há thứ

dân" ở đầu đời Chu; và lần lần tạo được một xã hội tương đối công bằng

(thứ dân được tuyển dụng và xử theo luật pháp cũng như quý tộc), một xã

hội tạm ổn định trong non 2000 năm, được tiếng là dân chủ sớm hơn Tây

phương mươi thế kỷ

Mãi tới gần thế kỷ chúng ta, sau hai cuộc cách mạnh liên tiếp của tiểu tư

sản và vô sản, tình trạng xã hội đầu đời Chu mới lật ngược lại; giai cấp vô

sản dành được quyền lợi và địa vị của giai cấp quý tộc ba ngàn năm trước.

Một chu kỳ chấm dứt. Rồi bắt đầu một vòng trôn ốc khác chăng?

Tới đây học thuyết của Pháp gia có đủ ba phái: Thế của Thận Đáo, Thuật

của Thân Bất Hại, và Pháp của Thương Ưởng; kể như đã hoàn bị. Chỉ cần

một người tập đại thành, sửa chữa, thêm bớt. Người đó là Hàn Phi mà

chúng tôi sẽ xét trong các phần sau. Nhưng Hàn Phi muốn làm chính trị mà

không được dùng; người áp dụng học thuyết của ông làm cho Tần thống

nhất được Trung Quốc là Lý Tư, một bạn học của ông.

Xét lại, trong thời Xuân Thu và Chiến Quốc, những người có công thúc đẩy

sự biến chuyển của xã hội Trung Hoa từ chế độ phong kiến qua chế độ

quân chủ chuyên chế, không phải Nho gia, Mạc gia hay Đạo gia mà chính

là Pháp gia. Những nước Tề, Trịnh, Hàn, Ngụy, Tấn nhờ Quản Trọng, Tử

Sản, Thân Bất Hại, Ngô Khởi, Thương Ưởng, Lý Tư đã thay nhau nổi bật

lên nhiều hay ít trong số các nước chư hầu, đánh dấu những giai đoạn quan

trọng, vì vậy mà có nhà như Vandermeersch[19] đã nghĩ nên chia lại thời

Xuân Thu và Chiến Quốc theo những giai đoạn đó, mà bỏ lối phân chia từ

trước tới nay chỉ căn cứ vào sử của nhà Chu. Ý kiến đó mới mẻ và có lý

một phần.

Chú thích:

[1] La formation du Légisme - École française d Extrême Orient - Paris-

https://thuviensach.vn

1965.

[2] Hàn Phi cũng dùng tiếng "vô vi", nhưng theo một nghĩa khác. Khi xét

học thuyết Hàn Phi chúng tôi sẽ giảng rõ.

[3] Thuyết Mặc tử từng làm quan ở Tống đã bị các học giả có tiếng bác.

[4] Xét chung thì các triết gia theo phái trên hầu hết ở trong giai cấp quý

tộc suy vi, còn muốn duy trì quyền lợi của giai cấp mình nên có tinh thần

bảo thủ hoặc phục cổ (Khổng tử, Lão tử, Mạnh tử, Tuân tử); còn phái dưới

ở trong giai cấp địa chủ mới, nên chống lại giai cấp quý tộc cũ (Lý Khôi,

Ngô Khởi, Thận Đáo, Thân Bất Hại). Nhưng cũng có nhiều lệ ngoại; Mặc

tử ở trong giai binh đầu chống cả quý tộc lẫn địa chủ mới; Trang tử ở trong

giai cấp quý tộc suy vi mà quá yếm thế, hoài nghi; Thương Ưởng, Hàn Phi

đều ở trong giai cấp quý tộc mà chống lại giai cấp đó, bênh vực giai cấp

địa chủ mới

[5] Theo Cương giám di tri lục của Ngô Thừa Quyền ( đời Thanh) thì nước

Tề chia làm 21 hương, 6 dành cho công nghệ và thương mại, 15 dành cho

sỹ và nông - 21 hương tức 2000 x 21 = 42.000 người. Sao mà ít vậy?

420.000 người thì đúng hơn.

[6] Chúng ta nên nhớ đạo Nho có trước Khổng tử. Từ Nghiêu, Thuấn, hoặc

trễ nhất là từ Chu công, cho nên Khổng tử bảo ông chỉ thuật đạo người xưa

chớ không sáng tác.

[7] Thực ra là 11 lần

[8] Nguyên văn: "như kỳ nhân?" Có thể hiểu là: Hãy làm nhân như ông ấy.

[9] Theo Lã Thị Xuân Thu thì Đặng Tích là người đầu tiên ở nước Trịnh

nêu việc phải đặt ra hình pháp. Đặng về phe các tân địa chủ, thường chỉ

trích các lệnh của giai cấp quý tộc, Tử Sản cấm không được. Ông có óc

"thầy cãi", xúi người ta kiện nhau. Tương truyền có người vớt được xác một người nhà giàu, gia đình người này xin chuộc. Người vớt xác đòi nhiều

tiền quá, người nhà giàu nói với Đặng Tích. Đặng bảo: "cứ yên, mặc họ,

họ còn bán được cho ai đâu?". Người vớt được xác đâm lo, lại hỏi ông, ông

bảo: "cứ yên, mặc họ, họ còn mua ở đâu được nữa". Đặng có cái tài lấy

trái làm phải, lấy phải làm trái; lại dám đặt ra pháp luật riêng chép lên thẻ

tre, treo ở trước cửa khiến cho dư luận xôn xao. Tử Sản phải giết ông, https://thuviensach.vn

nhưng vẫn dùng chính sách cải lương pháp luật của ông.

Sách Tả Truyện bảo Từ Thuyên giết Đặng Tích rồi dùng Trúc hình của

Đặng, như vậy Đặng với Tử Sản không sống cùng một thời.

Có học giả lại cho rằng họ sống cùng thời, nhưng Đặng Tích chết sau Tử

Sản hai chục năm.

Chưa biết thuyết nào đùng

[10] Có học giả ngờ là bằng đồng đỏ vì thời đó Trịnh hoặc Tấn chưa có sắt

hoặc mới có mà chỉ làm những đồ thường dùng thôi.

[11] Chúng tôi bỏ dấu – trước những năm này, vì không thể lầm được là

năm Tây lịch

[12] Hàn Phi chê chủ trương đó, coi một chương sau

[13] Trong bộ Trang tử đã đưa ra những lý lẽ tại sao tác giả không tin thiên này là do Trang tử viết (N.X.B Văn Hoá, 1991) (B.T.)

[14] Mạnh tử, Cáo tử hạ, bài 8, có chép truyện Mạnh tử thuyết Thận tử

đừng nghe lời vua Lỗ, đem quân đánh Tề. Thận tử đó là người khác, không

phải Thận đáo.

[15] (Chiến Quốc sách - Sở II.7- có một truyện lý thú về Thận Đáo, nhưng

không đáng tin nên không chép vào đây ).

[16] Chính sách cáo gian này, Mặc tử đã đề nghị khoảng 100 năm trước -

coi các thiên Thượng đồng- bộ Mặc tử

[17] Nguyên văn là "kim". Chữ này có thể trỏ một đồng tiền vàng, một nén,

một dật, một cân vàng; lại có thể trỏ một kim loại khác, như đồng.

[18] Mặc tử cũng đã đề nghị chỉ người hiền mới được giàu sang, còn quý

tộc bất tài thì cũng phải nghèo hèn - coi các thiên Thượng hiền, bộ Mặc tử

[19] Sđd, trang 275

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

PHẦN II - Chương 1

HÀN PHI: ĐỜI SỐNG VÀ TÁC PHẨM

ĐỜI SỐNG

Về tiểu sử Hàn Phi chúng ta chỉ có ba nguồn tài liệu: Chiến Quốc sách, Hàn

Phi Tử và Sử ký của Tư Mã Thiên; nhưng những tài liệu ấy đa số đều mập

mờ hoặc không đáng tin, có khi mâu thuẫn nhau nữa.

Trước hết chúng ta có thể gạt bỏ tài liệu trong Chiến Quốc sách, tức bài

Diệu Cổ đáp vua Tần (Tần - V.8- bản dịch của chúng tôi, nhà Lá Bối 1973)

vì Chiến Quốc sách không đáng coi là một tác phẩm về sử, (nhiều bài chỉ

có giá trị về văn học, về luận thuyết thôi, điều này chúng tôi đã trình bày

trong phần giới thiệu Chiến Quốc sách trang 40, nhất là bài Diệu Cổ đáp

vua Tần có giọng tiểu thuyết quá, không thể tin được). Đại khái truyện như

sau:

Hàn Phi thấy Diệu Cổ là người nước Ngụy, giúp vua Tần (Thủy Hoàng)

đắc lực được phong chức thượng khanh, mà ghen ghét, dèm pha, tấu với

vua Tần: "Cổ đem châu báu, phía Nam đi sứ Kinh (tức nước Sở), Ngô, phía

Bắc đi sứ Yên, Đại. Ba năm sau, tình giao thiệp với các nước vị tất dùng

quyền của đại vương, bảo vật của quốc gia mà tự kết giao với chư hầu xin

đại vương xét lại. Vả lại tên lính giữ cửa của nước Lương đó đã ăn cướp ở

Lương, lại có lần làm bề tôi ở Triệu mà bị đuổi (...) mà đem bàn việc xã tắc

với hắn thì còn đâu cái nghiêm khắc đối với quần thần"

Vua Tần bèn vời Diệu Cổ vô hỏi. Cổ nhận hết, nhưng bảo Thái Công Vọng,

Quản Trọng, Bách Lý Hề đều xấu xa đê tiện vì Thái Công Vọng có lúc làm

tên đồ tể, Quản Trọng vốn là một con buôn tham bỉ, Bách Lý Hề là một tên

ăn xin ở đất Ngu, vậy mà vua Văn vương, vua Tề Hoàn công, vua Tần Mục

công vẫn dùng họ mà nhờ họ lập được nghiệp vương, nghiệp bá, còn hạng

cao khìết như các ẩn sỹ Biện Thùy, Vụ Quang, Thân Đồ Địch thì không vua

nào dùng được, nên họ chẳng giúp gì cho xã tắc. Vậy là khi dùng người,

https://thuviensach.vn

nhà vua chỉ nên xem xét kẻ đó giúp được việc cho mình không, chớ đừng

câu nệ họ dơ bẩn, xấu xa; nhất là đừng nghe lời gièm pha mà sẽ không có

bề tôi trung với mình đâu

Rốt cuộc, "vua Tần khen là phải, lại dùng Diệu Cổ mà giết Hàn Phi".

Nhân vật Hàn Phi trong bài đó bị bôi nhọ quá thành một biện sỹ hạ đẳng,

vô tư cách mà Tần Thủy Hoàng cũng không đáng là một ông vua dựng

được nghiệp lớn nhất thời Chiến Quốc: Đã hồ đồ nghe lời Hàn Phi, rồi lại

dễ dàng bị Diệu Cổ thuyết phục, giết Hàn Phi một cách vô lý. Sự thực, Hàn

có thể bị Lý Tư (và có lẽ cả Diệu Cổ nữa) gièm pha, nhưng chết vì một lý

do khác hẳn.

Chiến Quốc sách chỉ chép mỗi truyện đó về Hàn Phi. Bộ Hàn Phi Tử cho ta

được nhiều tài liệu hơn: năm thiên hết thảy.

Thiên I - Sơ kiến Tần, mà nhiều tác giả chú giải là bài biểu Hàn Phi dâng

vua Tần trong lần hội kiến đầu tiên, nhưng họ không cho ta biết việc xảy ra

năm nào. Đại ý bài đó bảo Tần đừng sợ lục quốc (Triệu, Yên, Ngụy, Kinh

"Sở", Tề, Hàn) hợp tung đánh Tần vì kho lẫm của họ trống rỗng mà sỹ tốt

của họ sợ chết, nên họ sẽ thua. Còn Tần có điều kiện để làm bá chủ, sở dĩ

chưa thôn tính được thiên hạ vì mưu thần bất tài, bất trung (Hàn dẫn chứng

Tần vì lầm lẫn mà ba lần để lỡ cơ hội làm bá).

Cuối cùng, Hàn kết: “Thần không sợ chết, xin yết kiến đại vương để bàn về

cách phá thế hợp tung của các nước trong thiên hạ, thắng Triệu, diệt Hàn[1]

bắt Kinh, Ngụy phải thần phục, bắt Tề, Yên phải kết thân với mình, để

thành cái danh bá vương. Xin đại vương thử nghe thuyết của thần, một lần

ra quân mà quân trong thiên hạ không bị phá (…) danh bá vương không

thành, chư hầu bốn phương không thần phục thì xin đại vương chém đầu

thần đi để mọi người trong nước biết rằng thần mưu tính mà không trung

thành với chúa”.

Có ba lí do để nghi ngờ bài đó không phải của Hàn Phi:

- Không có một sách nào khác chép truyện đó cả, trước sau Hàn Phi chỉ đi

sứ Tần có một lần để dâng vua Tần bài biểu Tồn Hàn (coi phần dưới) thôi.

- Giọng bài đó cũng là giọng bọn biện sĩ như Tô Tần, Trương Nghi, chứ

không phải giọng một tư tưởng gia về chính trị như Hàn. Có người ngờ là

https://thuviensach.vn

của Thái Trạch (người nước Thái, lấy tên nước làm tên họ, làm tể tướng Tần Chiêu vương sau khi Phạm Tuy từ chức); nhưng Chiến Quốc sách cho

là của Trương Nghi thuyết Tần Huệ Vương. Bài trong Chiến Quốc sách

(Tần sách I.5) y hệt bài trong Hàn Phi tử, chưa rõ bộ chép bộ nào.

- Tư tưởng của Hàn Phi trong bài đó, tức thiên 1- Sơ kiến Tần trái ngược

hẳn với thiên 2 – Tồn Hàn. Trong Sơ kiến Tần Hàn Phi nguyện giúp Tần

diệt lục quốc, trong đó có nước Hàn, tổ quốc của Hàn Phi. Trong Tồn Hàn,

trái lại Hàn Phi cố thuyết phục Tần Thủy Hoàng duy trì nước Hàn:

Lúc đó Triệu và Tần xích mích với nhau, Tần muốn chiếm Hàn trước vì

Hàn nằm giữa Tần và Triệu. Hàn Phi khuyên đừng đánh Hàn vì Hàn từ

trước vẫn cống nộp và thi hành mệnh lệnh của Tần, chưa chắc đã diệt ngay

được, Hàn sẽ cố thủ; trong khi đó Ngụy, Triệu sẽ hướng về Tề, khối hợp

tung sẽ mạnh mà Tần sẽ nguy:

“Hàn vốn là một nước nhỏ, phải chống cự sự công kích ở bốn phía, chúa

nhục, tôi khổ, trên dưới cùng lo lắng với nhau từ lâu rồi, cho nên phòng bị

kỹ, đề phòng kẻ địch mạnh, tích trữ lương thực, xây đắp hào lũy để cố thủ.

(Như vậy) Tần mà đánh Hàn thì một năm chưa chắc đã diệt được, còn nếu

như chỉ chiếm được một thành rồi rút lui thì quyền uy của Tần sẽ bị thiên

hạ coi thường, mà thiên hạ sẽ bẻ gẫy binh của ta, (vì) Hàn mà phản (chống)

Tần thì Ngụy sẽ hưởng ứng, Triệu sẽ dựa vào Tề, được Tề hậu viện. Như

vậy Hàn, Ngụy thêm sẽ cho Triệu, mượn cái phúc của Triệu, cái họa của

Tần”

Vì vậy tốt hơn, Tần nên giao hảo với Kinh (Sở), Ngụy, rồi đánh Triệu,

thắng được Triệu, Tề rồi thì tự nhiên Hàn, Ngụy, Kinh đều qui phục Tần:

“Theo kế ngu của thần thì nên (một mặt) sai người đi sứ Kinh, dùng lễ hậu

mua chuộc các bề tôi có trọng trách, trình bày cho họ thấy Triệu đã khinh

nhau (hay gạt) Tần ra sao; mặt khác trao đổi con tin với Ngụy cho Ngụy an

tâm, rồi đốc suất quân của Hàn để đánh Triệu[2], dù Triệu có liên kết với

Tề cũng không đáng lo. Dẹp xong hai nước đó (Triệu, Tề) rồi, chỉ cần gởi

một bức thư là định được nước Hàn. Như vậy là nhất cử mà hai nước bị suy

vong, lại thêm Kinh, Ngụy cũng tự qui phục ta”

Đoạn trên, Hàn Phi giữ được tư cách một sứ giả, đề cao tinh thần đoàn kết

https://thuviensach.vn

quyết tâm cố thủ của vua tôi Hàn; đoạn dưới lí luận vững nên Tần thủy Hoàng có vẻ xiêu, nhưng còn do dự.

Thiên Tồn Hàn đó có học giả cũng ngờ không phải của Hàn Phi, vì giọng

cũng hơi có giọng biện sĩ nhưng sự việc kể trong thiên thì chắc đúng, vì

hợp với Sử kí của Tư mã Thiên (coi đoạn sau)

- Thiên 3 – Nan ngôn, nhiều nhà chú giải cũng cho là một bài biểu của Hàn

Phi vì mở đầu “Thần là Phi, không phải là khó nói…..” mà tư tưởng cũng

hợp với Hàn Phi (so sánh thiên đó với thiên XII Thuế Nan), nhưng không

học giả nào biết được bài biểu đó dâng vua nào, nên chúng tôi không thể

dùng để viết tiểu sử của Hàn được.

- Thiên 19 Sức tà - Bài này cũng có giọng một bài biểu, các nhà chú giải

cho là Hàn Phi viết để dâng vua Hàn, khuyên đừng nên tin dị đoan, đừng

nên trông cậy vào nước lớn, chỉ nên tin ở chính mình thôi, và muốn nước

mạnh thì vua phải sáng suốt trong việc thưởng, nghiêm khắc trong việc

phạt, thưởng và phạt không được quá đáng mà cũng không được bất cập.

Những tư tưởng đó đúng là của Hàn Phi, nên chúng ta có thể tạm tin được.

Sau cùng Thiên XLII Vấn điền có chép một đoạn Hàn Phi trả lời Đường

Khê công, một mưu thần của nước Hàn.

Đường Khê công cảnh cáo Hàn Phi rằng lập ra pháp luật và thuật thì sẽ

nguy cho thân như Ngô Khởi và Thương Ưởng. Hàn đáp rằng mình vẫn

biết vậy nhưng đặt ra pháp luật là việc lợi cho dân, cho nên mình cứ làm,

dù có gặp bề trên hôn ám, không hiểu mình mà bị tai họa ra sao thì cũng

chịu, như vậy mới đáng là bậc nhân, trí.

Đoạn đó rõ ràng là của người sau viết và không đáng tin, vì theo một học

giả Trung Hoa hiện đại, Trần Thiên Quân, thì Đường Khê Công lớn hơn

Hàn Phi khoảng bảy chục tuổi, khó có thể nói chuyện với Hàn Phi như vậy

được. (Coi Léon Vadermeersch – sách đã dẫn trang 58-59) Tóm lại những

tài liệu trong Hàn Phi tử chỉ có hai điểm này là có thể tin được:

- Hàn Phi muốn cho nước Hàn mạnh, khuyên vua Hàn nên trọng pháp luật,

đừng tin dị đoan, đừng trông cậy nước lớn.

- Hàn Phi ráng thuyết phục Tần Thủy Hoàng bảo tồn nước Hàn.

Chung qui, tài liệu giúp chúng ta được nhiều nhất vẫn là Sử kí của Tư mã

https://thuviensach.vn

Thiên. Trong Sử kí có ba thiên nhắc tới Hàn Phi:

- Thiên 63: Lão tử, Trang tử, Thân Bất Hại, Hàn Phi trong phần Liệt truyện.

- Thiên 6: Tần Thủy Hoàng trong phần Bản kỉ.

- Thiên 45: Hàn trong phần Thế gia.

Thiên 63, Tư mã Thiên viết:

“Hàn Phi là một công tử[3] của nước Hàn, thích cái học về hình danh,

pháp, thuật, nhưng gốc là cái học của Hoàng đế, Lão tử.

Ông vốn cà lăm, nói không hay nhưng viết hay. Ông cùng với Lý Tư theo

học Tuân Khanh; Lý Tư tự xét không bằng ông. Ông thấy nước Hàn mất

đất, suy nhược, mấy lần dâng thư can gián vua Hàn[4], nhưng vua Hàn

không biết dùng ông, nên ông bực mình rằng nhà vua trị nước không lo sửa

chữa, làm sáng tỏ pháp chế, không nắm lấy cái thế để chế ngự bề tôi, làm

cho nước nước giàu binh mạnh, không tìm hiền tài giao cho chức vụ mà trái

lại, cất nhắc bọn sâu mọt bậy bạ, trọng dụng chúng hơn hạng người thật có

lòng. Ông cho rằng bọn Nho sĩ dùng văn làm loạn pháp luật, còn bọn hiệp

sĩ dùng võ mà phạm cấm lệnh. Thời thong thả (bình an), nhà vua quí hạng

người có danh tiếng (hão), đến khi cấp bách thì lại dùng kẻ sĩ mang áo giáp,

đội mũ trụ (nón trận), như vậy kẻ dùng được không nuôi mà kẻ được nuôi

lại không dùng được. Ông buồn vì nỗi kẻ liêm khiết ngay thẳng là nạn nhân

của bọn bề tôi gian tà, cong queo, xét các biến cố nên hay hỏng trong thời

trước, mà viết các thiên Cô phẫn, Ngũ đố, Nội, ngoại trừ, Thuế nan….gồm

trên mười vạn chữ.

“Có người đem sách của ông đến nước Tần, vua Tần[5] đọc các thiên Cô

phẫn và Ngũ đố, bảo: “A, nếu quả nhân được gặp người này, giao du với

ông ta thì chết cũng không hận!” Lý Tư tâu rằng tác giả những thiên đó là

Hàn Phi.

Lúc đó Tần đương đánh nước Hàn. Vua Hàn trước kia không dùng Hàn

Phi, bây giờ lâm nguy mới sai Hàn Phi đi sứ Tần. Vua Tần thích ông nhưng

chưa tin dùng thì Lý Tư và có lẽ Diêu Cổ muốn hại ông, gièm pha ông với

vua Tần rằng: “Phi là công tử nước Hàn. Nay nhà vua muốn kiêm tính chư

hầu; rốt cuộc Phi tất vị Hàn chứ không vị Tần đâu, nhân tình như vậy. Nhà

vua không dùng hắn, giữ hắn lâu ở đây rồi cho về Hàn thì là tự chuốc lấy

https://thuviensach.vn

họa vào mình. Sao bằng buộc tội hắn rồi giết đi.” Vua Tần cho là phải, xử

tội Hàn Phi. Lý Tư sai người đem thuốc độc cho Hàn Phi, bảo nên sớm tự

xử, Hàn Phi muốn trần tình, xin yết kiến vua Tần mà không được. Sau vua

Tần ăn năn, sai người tha cho Hàn Phi thì Hàn Phi đã chết.

“Nguyên nhân cái chết của Hàn Phi ở đây đáng tin hơn trong Chiến Quốc

sách, hợp với thiên Tồn Hàn trong Hàn Phi Tử. Hàn Phi được nhà vua Hàn

Vương An phái qua thuyết phục Tần Thủy Hoàng nên tồn Hàn, nhưng Hàn

Phi thất bại, bị vua Tần nghi ngờ mà chết oan.

Thiên 6: Trong phần Bản kỉ cho ta biết thêm: năm thứ 10 đời Tần Thủy

Hoàng, Lí Tư bàn với vua Tần chiếm Hàn trước cho các nước khác sợ. Vua

Tần bèn phái Lí Tư qua Hàn để thuyết phục vua Hàn thần phục Tần. Vua

Hàn cảm thấy Tần muốn thôn tính mình, bàn với Hàn Phi về cách làm cho

Tần yếu đi. Bốn năm sau, tức năm 14, Hàn Phi được phái qua Tần thuyết

phục vua Tần tồn Hàn, nhưng vua Tần nghe lời Lí Tư[6], muốn chiếm Hàn,

nên giữ Hàn Phi lại và Hàn Phi chết ở Vân Dương. Năm 17, Tần chiếm

Hàn, đổi thành quận Dĩnh Xuyên.

Sau cùng, thiên 45, phần thế gia Tư Mã Thiên chép:

Năm thứ 5 đời (Hàn) Vương An: Tần đánh Hàn, Hàn lâm nguy, phái Hàn

Phi qua Tần, nhưng Tần giữ Hàn Phi lại xử tử.

Năm thứ 9 đời Vương An, Tần bắt sống được Vương An, chiếm hết nước

Hàn, đổi thành quận Dĩnh Xuyên. Hàn bị diệt.

Vậy Tư Mã Thiên ghi rõ Hàn Phi chết năm thứ 14 đời Tần Thủy Hoàng tức

năm thứ 5 đời Hàn Vương An, Tây lịch là -234 và bốn năm sau, tức năm

-230 Hàn bị diệt.

Tất cả các tài liệu chúng tôi kiếm được đời Hàn Phi chỉ có bấy nhiêu. Tóm

lại, chúng ta có thể tin được những điều dưới đây:

Hàn Phi là một công tử nước Hàn, học rộng, biết cả đạo Nho (vì là môn đệ

của Tuân Tử), đạo Lão, nhưng thích nhất học thuyết của các Pháp gia, có

nhiều tư tưởng mới về chính trị, được Lí Tư phục là giỏi. Ông ở trong giai

cấp quí tộc nhưng có tinh thần tiến bộ, trọng kẻ sĩ giỏi pháp thuật (tức bọn

tân địa chủ), chê bọn “trọng nhân” (quí tộc) là cổ hủ, vô dụng.

Ông có tinh thần ái quốc cao. Nước Hàn nhờ Thân Bất Hại mà được yên ổn

https://thuviensach.vn

mười lăm năm. Từ khi Thân chết, nước Hàn lại rất suy nhược. Đất hẹp, không được ngàn dặm mà ở vào một vị trí nguy hiểm, tại ngay cửa ngõ của

Tần. Khi Tần mạnh lên, muốn thôn tính chư hầu, Hàn thành ra cái đích của

các chư hầu nhắm vào. Thờ Tần không được, sẽ bị Tần nuốt; mà chống Tần

thì không đủ sức. Hợp tung hay liên doanh thì Hàn ở địa đầu, bao giờ cũng

bị tai họa trước nhất. Cho nên trong thiên Ngũ đố (coi phần trích dịch), Hàn

Phi rất ghét bọn du thuyết dùng miệng lưỡi ngoại giao nay liên kết với

nước này, mai liên kết với nước khác, chỉ nghĩ đến lợi của họ mà không

nghĩ đến cái lợi nước. Theo ông muốn cho nước mạnh, thì phải dùng thuật

và pháp, cải tổ lại nội chính, đừng trông cậy vào ngoại giao. Chắc ông đã

nhiều lần đề nghị với vua Hàn như vậy mà vua không nghe, nên ông buồn

rầu. Thiên Cô phẫn (coi phần dịch) của ông có lẽ viết vào lúc ông không

được dùng ở Hàn, chứ không phải trong khi bị giam ở Tần.

Mãi tới khi Hàn lâm nguy, sắp bị Tần thôn tính, Vương An mới phái ông đi

sứ qua Tần để thuyết phục Tần Thủy Hoàng bảo tồn Hàn, nhưng Tần Thủy

Hoàng không nghe lời ông mà nghe lời Lí Tư, ngờ ông không thực tình mà

chỉ làm lợi cho Hàn thôi nên giết ông năm –234. Có sách chép là đầu năm

-233. Chúng tôi dùng năm này. Ba năm sau Vương An bị bắt sống, tổ quốc

ông bị diệt.

Năm tử của ông không còn gì nghi ngờ cả. Còn năm sinh thì Tư Mã Thiên

không cho ta biết, nhưng các học giả gần đây, chẳng hạn Tiền Mục dựa vào

các giả thuyết này: Hàn Phi và Lí Tư cùng học chung một thầy là Tuân tử,

tuổi chắc xấp xỉ nhau; rồi đoán rằng Lí Tư khi tới Tần, ít nhất cũng khoảng

ba chục tuổi, ở Tần khoảng bốn chục năm rồi mới bị Nhị thế Hoàng đế (Hồ

Hợi) giết năm -208; như vậy Lí Tư phải sinh vào khoảng bảy chục năm

trước, tức khoảng -280, mà Hàn Phi cũng vậy.

Các sách chúng tôi có đều theo thuyết đó, nhưng chúng ta nên nhớ rằng

niên đại -280 chỉ là phỏng chừng, có thể là sai mười năm.

Có người đọc tiểu sử Hàn Phi trong Sử kí đưa ra nghi vấn này: Lí Tư vốn là

con người thủ đoạn, biết Hàn Phi giỏi hơn mình, tất ghen tài Hàn Phi, tại

sao lại giới thiệu Hàn với vua Tần khi mà vua Tần khen các thiên Cô phẫn

và Ngũ đố của Hàn? Mà đã giới thiệu rồi, tại sao sau lại gièm pha bạn bị xử

https://thuviensach.vn

tử? Rốt cuộc là Hàn chết vì yêu nước hay vì bị gièm pha? Chúng tôi nghĩ

rằng có thể vì cả hai: Lí Tư có thể vô tình, buột miệng ra mà bảo tác giả là

Hàn Phi, không ngờ rằng sau Hàn Phi đi sứ qua Tần, mà vua Tần được gặp

rồi thích; rồi tới khi Hàn Phi thuyết phục vua Tần duy trì Hàn, trái với chủ

trương của Lí Tư thì tất nhiên phải bác, gièm pha Hàn là tô điểm lời nói để

che đậy mưu gian, vì nếu vua Tần nghe mà Tần và Hàn thân thiết với nhau

thì lợi cho Hàn, nhất là cho Phi vì Phi sẽ được trọng dụng.

Nhưng truyện vua Tần thích văn của Hàn Phi tới nỗi than rằng được gặp thì

chết cũng không hận, có đáng tin không đã? Chúng tôi ngờ rằng chỉ là một

giai thoại cho vui thôi, vì Tư Mã Thiên đã mâu thuẫn với chính ông. Trong

tiểu sử Hàn Phi đó, ông bảo vua Tần đọc hai thiên Cô phẫn và Ngũ đố

trước khi gặp Hàn Phi; rồi cuối bộ Sử kí, trong thiên 130 Thái sử công, tự

ông lại bảo “Hàn Phi bị giam ở Tần nên mới viết hai thiên Thuế Nan và Cô

Phẫn”. Vậy thì thiên Cô Phẫn viết lúc nào? Trước khi Hàn Phi qua Tần hay

khi Hàn Phi (chỗ này chắc sắp chữ thiếu) chỉ là một giai thoại, như vậy cái

chết của Hàn Phi rất dễ hiểu: Lí Tư sợ thuyết của Hàn Phi làm trở ngại chủ

trương của mình nên mới tìm cách hại Hàn Phi, và Hàn Phi chết vì có tài

bênh vực cho tổ quốc.

Tinh thần ái quốc của Hàn Phi thật đáng khen, chúng tôi đã có lần nói

(trong Chiến Quốc sách) rằng quan niệm quốc gia của người Trung Hoa

thời Xuân thu và Chiến quốc không như quan niệm của chúng ta ngày nay.

Thời đó tuy Trung Hoa chia làm nhiều nước, phong tục, ngôn ngữ, y phục

một số nước ở phương Bắc (như Yên, Triệu) rất khác một số nước ở

phương Nam (như Sở, Việt), một số nước ở phương Đông (như Tề, Lỗ)

cũng rất khác một nước ở phương Tây (như Tần) nhưng hết thẩy đều tôn

nhà Chu là thiên tử, tự mình cùng là chư hầu cả - ít nhất trên danh nghĩa và

cho tới giữa đời Chiến quốc –vì vậy một triết gia hay một kẻ sĩ ở này,

không được vua mình trọng dụng vẫn thường đi nước khác tìm một “minh

quân” để thờ, coi mọi người trong “thiên hạ” là dân của nhà Chu[7] đều là

anh em với nhau cả; Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử…..đều như vậy hết, nói

gì tới Tô Tần, Trương Nghi, Thái Trạch…….

Đọc Hàn Phi Tử, chúng ta thấy Hàn có một lí tưởng rõ rệt: giúp các ông

https://thuviensach.vn

vua làm cho nước phú cường lên mà hết loạn. Suốt đời ông hoài bão lí tưởng đó, nhiệt tâm với nó tới nỗi biết rằng mình nói ra không ai nghe, sẽ

bị cô lập vì mình phải “chọi lại ý của chúa”, chống lại bọn “bề tôi gian tà”,

“chỉ có một miệng mà muốn tranh với cả nước (Cô Phẫn); hơn nữa, có thể

nguy tới tính mạng vì người ta có thể vu oan cho tội lỗi rồi dùng phép công

để giết, nếu không thì sẽ tìm cách ám sát, nghĩa là có thể chịu cảnh của Ngô

Khởi, tướng quốc của Sở Điệu vương – bị giết và chặt tay chân, hoặc cảnh

Thương Ưởng – tướng quốc của Tần Hiếu công – bị xé xác, nhưng ông vẫn

giữ lí tưởng, không sợ chết mà chỉ hận rằng không gặp được một bực vua

chúa biết nghe như Sở Điệu vương, như Tần Hiếu công để ông được chết

như Ngô khởi và Thương Ưởng sau khi làm sáng tỏ pháp luật và thuật của

ông (Hòa Thị). Tác giả thiên Vấn điền hiểu tâm sự đó của ông, nên đã cho

ông trả lởi Điền Khê công như trên chúng tôi đã tóm tắt.

Bây giờ xét lại đời ông, chúng ta thấy ông sinh vào khoảng -280 thì

- Năm đó tướng Tần là Bạch Khởi đánh Triệu,

- Năm -260 (Hàn Phi mới vào khoảng hai chục tuổi), Bạch Khởi lại thắng

Triệu, chôn sống bốn chục vạn quân Triệu đã đầu hàng.

- Bốn năm sau, năm -256, Tần vô Chu, Chu phải dâng hết đất cho Tần.

Vậy khi Hàn Phi dựng được học thuyết của ông về chính trị rồi (trên dưới

ba chục tuổi) thì ông tất thấy rõ rằng trong thất hùng, Tần mạnh nhất, chỉ có

Tần mới thống nhất được Trung Quốc và thời cơ gấp lắm rồi, muốn thực

hiện lí tưởng của ông thì phải về với Tần. Thời đó, như chúng tôi đã dẫn

chứng, bỏ tổ quốc mà thờ nước khác là chuyện bình thường. Chính Lí Tư

bạn học của ông, người nước Sở mà cũng thờ Tần, và chẳng ai trách cả.

Vậy mà ông không bỏ Hàn qua Tần, mặc dầu ông không được trọng dụng ở

Hàn, lại biết Hàn rất suy nhược – tới Triệu và Sở kia, lớn gấp mấy Hàn mà

không chống nổi Tần – thì sớm muộn gì cũng bị Tần thôn tính. Ông trung

với Hàn tới phút chót, tới khi vua Hàn phái ông qua Tần thuyết phục Tần

đừng diệt Hàn, ông vẫn làm tròn sứ mạng của ông, khiến Lí Tư phải nhận

rằng lời văn, giọng biện thuyết của ông thật tài, có sức mê hoặc mạnh mẽ.

Và chính vì vậy mà ông bị giết! Cho nên Vương Sung đời Hán tiếc rằng

vua Hàn đã không nghe lời ông nên mới mất nước và gần đây Trần Khải

https://thuviensach.vn

Thiên bảo ông bị Lí Tư hại mà thực ra là ông hi sinh cho tổ quốc.

Thật chua xót cho ông. Thà gặp được một ông vua biết nghe mình, thực

hiện một phần lý tưởng của mình rồi bị giết như Ngô Khởi, Thương Ưởng

thì ông cũng cam tâm, đằng này, chỉ vì một ông vua tầm thường, không

chịu nghe lời ông, ông phải chết oan uổng mà không ích gì cho tổ quốc cả:

ba năm sau khi ông mất, nước Hàn bị Tần tiêu diệt.

Lòng ái quốc của ông ngang với Khuất Nguyên mà còn có kẻ còn căn cứ

vào bài biểu Sơ kiến Tần không một chút gì đáng tin để trách ông là rước

voi về giày mồ nữa! Nhưng thốn tâm của ông đã được lưu lại thiên cổ trong

hai thiên Cô Phẫn và Thuế nan mà từ Tư Mã Thiên đến nay ai cũng nhận là

bất hủ.

Lời này của ông ở cuối thiên Nan ngôn: “Dù là hiền thánh cũng không

tránh được chết chóc và lăng nhục (...) chỉ vì bọn ngu khó thuyết phục

được” là một lời chua xót hơn là một lời tự phụ.

Chú thích:

[1] Chúng tôi nhấn mạnh

[2] Vì Hàn đã tự coi là một quận huyện của Tần

[3] Tức con trai thứ của một vua chư hầu: con trưởng là thái tử hay thế tử.

4] Hàn Vương An

[5] Tần Thủy Hoàng

[6] Trong thiên II Hàn Phi tử sau bài Tồn Hàn của Hàn Phi, cá nhân bài

biểu của Lí Tư khuyên vua Tần đừng nghe lời Hàn Phi vì Hàn Phi chỉ muốn

mưu lợi cho nước Hàn thôi, mà nên tấn công ngay Hàn đi.

[7] Cho nên dân khi muốn ở trong nước mình nữa vì vua tàn bạo hay vì

chiến tranh liên miên thì chạy qua một nước khác mà ông vua nào cũng

muốn dân các nước khác về với mình: dân có đông nước mới mạnh.

NIÊN BIỂU HÀN PHI

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 2

TÁC PHẨM

1. Các bản từ trước tới nay.

Theo niên biểu ở chương trên thì Hàn Phi bắt đầu viết sách vào khoảng

năm thứ 8 đời Tần Thủy Hoàng và theo Sử kí thì năm, sáu năm sau khi Hàn

Phi đi sứ Tần, cả Lí Tư và Tần Thủy Hoàng đều đã được đọc một phần tác

phẩm của Hàn. Thời đó người làm sách và kẻ sao lại đều phải khắc chữ lên

thẻ tre hoặc dùng que nhúng vào sơn rồi viết lên lụa. Vậy mà chỉ trong có

mấy năm, tác phẩm của Hàn Phi đã vượt biên giới Hàn và qua Tần, đủ biết

nó nổi danh và phổ biến rất mau.

Sau khi Hàn Phi mất, Lí Tư và Tần Nhị thế Hoàng đế đều có dẫn lời trong

sách của Hàn (coi thiên Truyện Lí Tư trong Sử kí).

Hơn một trăm năm sau Tư Mã Thiên bảo tác phẩm của Hàn Phi gồm trên

một vạn chữ và có những thiên Cô phẫn, Ngũ đố, Nội, ngoại trừ, Thuyết Lâm, Thuế nan, mà không cho biết trọn bộ có bao nhiêu thiên. Tới khoảng

đầu kỉ nguyên tây lịch, Lưu Hướng là con của Lưu Hâm mới thu thập lại

được 55 thiên, nhưng không chia thành quyển. Bản ngày nay chúng ta dùng

có lẽ là bản đời Hán hay đời Lương đó.

Gần đây, nghe nói ở Trung Quốc, người ta khai quật được một bản trong

ngôi mộ đời Hán, không rõ bản này có khác nhiều không.

Tứ đời Hán đến đời Tống, các bản sao hay khắc lại đều mang nhan đề là

Hàn Tử. Bắt đầu từ đời Tống, mới có nhà gọi là Hàn Phi tử để phân biệt

với bộ Hàn tử ghi chép tư tưởng của Hàn Dũ, được Nho gia tôn trọng gần

ngang với Mạnh tử.

Tuy nhiên đời Tống và đời Minh vẫn có nhà dùng nhan đề cũ, qua đời

Thanh, nhan đề Hàn Phi tử mới thật thông dụng.

Theo Trần Khải Thiên trong Hàn Phi tử hiệu thích (Trung Hoa tùng thư –

1958) thì từ thời Bắc Ngụy tới nay có ít nhất là 30 tác phẩm hiệu đính và

https://thuviensach.vn

chú thích Hàn Phi tử; mỗi thời tiến bộ hơn một chút, nhưng hiện nay vẫn còn ít chỗ sai hoặc thiếu.

Họ Trần khen bản Hàn Phi tử tập giải của Vương Tiên Thận (đời Thanh) là

tập đại thành những bản hiệu thích của người trước, nhưng có chỗ còn sai

sót.

Ông cũng có nhắc tới bản Hàn Phi tử bổ tiên của Cao Hanh, nhà này cũng

có tiếng, cải chính được nhiều chỗ, phát minh được nghĩa mới, giúp cho

ông nhiều, nhưng ông chỉ được đọc trên tạp chí Văn Triết quí san, quyển II,

số 3 và 4 (1933) của trường Đại học Vũ Hán, không biết tới nay đã xuất

bản chưa.

Ngoài ra hai bản:

- Hàn Phi tập giải các (giác) chứng của Vương Thúc Mãn (Dân)

- Hàn Phi tử tập giải bổ chính của Long Vũ Thuần cũng có chỗ dùng

được, nhưng cả hai cũng chỉ mới đăng trên tạp chí.

Chúng tôi chỉ kiếm được 3 bản chữ Hán:

- Hàn Phi tử tập giải của họ Vương: bản này khắc từ năm Quang Tự

thứ 22 (1896), không chấm câu, chú thích sơ sài, rất khó đọc.

- Hàn Phi tử bạch thoại chú giải của Diệp Ngọc Lân (Hoa Liên xuất

bản xã – không đề in năm nào), chỉ tuyển 33 trong số 55 thiên. Chú thích sơ

sài, chỉ được cái lợi là dịch ra bạch thoại, nhưng có nhiều chỗ dịch không

chắc đã đúng.

- Hàn Phi tử hiệu thích của Trần Khải Thiên. Bản này quí nhất. Họ

Trần đã bỏ ra hàng chục năm nghiên cứu Hàn Phi tử, thu thập được nhiều

bản cũ, tham khảo nhiều nhà, hiệu đính và chú thích lại rất kĩ, đưa ý kiến về

vấn đề chân, ngụy của mỗi thiên, cuối bộ lại có phần tiểu sử Hàn Phi, tổng

hợp tư tưởng Hàn Phi, sau cùng chép thêm cả những lời phê bình Hàn Phi

từ đời Hán tới nay. Toàn bộ gồm trên một ngàn trang khổ lớn. Thật là một

tác phẩm rất công phu (tuy hơi rườm) đã giúp chúng tôi được nhiều. Không

nhờ một ông bạn – ông Tạ Trọng Hiệp – kiếm giùm cho bộ đó thì chưa

chắc chúng tôi đã quyết tâm viết về Hàn Phi.

- Và một bản Việt dịch của Nguyễn Ngọc Huy (Lửa thiêng xuất bản –

1974) gồm hai cuốn. Bản dịch này khá công phu, dùng được[1] , căn cứ vào https://thuviensach.vn

bản Vương Tiên Thận và có lẽ một phần vào bản Trần Khải Thiên nữa.

Ông Nguyễn chú thích kĩ, gồm các chú thích vào cuối mỗi cuốn và cuối bộ

lại thêm một bản Mục lục các nhân danh và địa danh, với một bản Mục các

đề tài.

Ngoài ra chúng tôi tham khảo thêm ba bộ dưới đây:

- La Formation du Légisme của Léon Vandermeersch (Ecole Française

d’Extrême Orient – Paris 1965);

- Trung Quốc chính trị tư tưởng sử của Tiêu Công Quyền - (Trung

Hoa Văn hóa xuất bản xã - Đài Bắc 1961);

- Trung Quốc cổ đại chính trị gia của Tần Cảnh Dương (Hoa Quốc

xuất bản xã Hương Cảng – 1950)

- Lịch sử tư tưởng chính trị Trung Quốc của Lã Thiên Vũ – bản Việt

dịch của Trần Văn Tân, xuất bản năm 1963 ở Hà Nội, không biết do nhà

nào vì mất bìa

2. Nội dung tác phẩm:

Các bản Hàn Phi tử ngày nay đều theo đúng cách trình bày của người xưa,

chia ra làm 20 quyển, 55 thiên. Sự xắp đặt các thiên khá tạp loạn, không

hợp lí, không theo một qui tắc nào cả. Trần Khải Thiên có sáng kiến sắp đặt

lại, chia thành mười quyển theo qui tắc này: những thiên nào quan trọng

nhất như Hiển học, Ngũ đố, Nạn thế… đưa lên trên, những thiên kém quan trọng hoặc còn nghi là không phải của Hàn Phi viết thì đưa xuống dưới.

Ngay trong từng thiên, đôi khi nội dung cũng không được nhất trí, chẳng

hạn thiên 42 Vấn Điền gồm hai đoạn không liên quan gì với nhau: đoạn trên bàn về lẽ nên đề cử các quan văn cũng như võ từ chức thấp lần lần lên

chức cao; đoạn dưới là lời Hán Phi đáp Đường Khê công, đại ý rằng mình

đặt ra pháp luật độ số để làm lợi cho dân, dù có bị hôn quân hãm hại cũng

can tâm. Thiên 18 Nam diện cũng vậy: phần đầu nói về thuật dùng bề tôi,

phần cuối bàn về lẽ không ngại sửa đổi pháp chế thời cổ.

https://thuviensach.vn

Về nhan đề của mỗi thiên, đa số tóm tắt được nội dung của thiên, như Cô phẫn, Thuế nan, Nhị bính, Bát gian, Bát kinh, Giải lão, Dụ lão, Hiển học, Ngũ đố… , nhưng cũng có nhiều thiên chỉ dùng hai chữ trong câu đầu làm

nhan đề, như thiên Vấn Điền đã ghi ở trên. Thiên 52 Nhân chủ cũng vậy:

đoạn trên nói về thế, ý nghĩa giống thiên Nhị bính, đoạn dưới nói về sự thù

ghét nhau giữa các kẻ sĩ giỏi pháp thuật và bọn quí tộc cầm quyền, ý nghĩa

giống thiên Cô phẫn. Nhưng nhan đề là Nhân chủ tức hai chữ ở đầu thiên

không liên quan một chút gì với nội dung cả. Những nhan đề như vậy có

thể do người sau đặt, chứ không phải của Hàn.

Khuyết điểm thứ nhì là trong một thiên, sự trình bày có khi lỏng lẻo: trên

hô mà dưới không ứng như thế là thiếu, hoặc trên không hô mà dưới lại

ứng, như vậy là thừa. Chẳng hạn trong thiên 33 Ngoại trừ thuyết tả hạ, có

cố sự nêu ra trong phần Kinh mà không thấy giải thích trong phần Truyện;

ngược lại trong phần Truyện có những cố sự không liên quan gì tới phần

Kinh.

Khuyết điểm thứ ba: có nhiều ý lập đi lập lại một cách vô ích, chứng tỏ

rằng Hàn Phi khi viết không bố cục trước, cứ thuận tay nghĩ tới đâu viết tới

đó, hoặc có thể do nhiều người chứ không phải một mình Hàn Phi viết.

Như thiên 52 Nhân chủ lập lại những ý trong hai thiên 7 Nhị bính và 11 Cô phẫn nên bị nghi ngờ là của người đời sau ngụy tác. Hai thiên 12 Thuế nan

và 3 Nan ngôn đều diễn tả nỗi khó khăn, nguy hiểm của bọn biện sĩ muốn

thuyết phục các vua chúa. Cách dùng người và nhất là cách thưởng phạt

được nhắc đi nhắc lại trong cả chục thiên;

Khuyết điểm thứ tư là tư tưởng có nhiều chỗ mâu thuẫn: chẳng hạn các

thiên 49 Ngũ đố, 46 Lục phản, 47 Bát thuyết, 30 Nội, trừ thuyết thượng chê nhân nghĩa; mà thiên 27 Dụng nhân lại có câu đề cao liêm sỉ, nhân nghĩa;

thiên 51 Trung hiếu chê Nghiêu Thuấn không biết lễ vua tôi, mà thiên 25

An nguy, 26 Thủ đạo lại đề cao Nghiêu Thuấn; thiên 3 Nan ngôn, thiên 10

Thập quá khen Quan Long Phùng là người hiền, mà thiên 44 Thuyết nghi

lại chê Quan là can gián mạnh bạo, muốn thắng vua, hăm chúa, chết là

đáng; Ngũ Tử Tư cũng vậy, thiên 3 Nan ngôn, thiên 25 An nguy, thiên 26

Thủ đạo khen, mà thiên 44 Thuyết nghi lại chê.

https://thuviensach.vn

Do bốn lẽ kể trên: nội dung tạp loạn trình bày không kĩ, cách đặt nhan đề

không nhất trí, nhiều ý lập lại, một số tư tưởng mâu thuẫn; và cũng do lẽ lời

văn có thiên già dặn như Thuế nan, Cô phẫn, có thiên rất tầm thường như

thiên Nhân chủ; đa số hoàn toàn là văn xuôi, một số ít lại dùng văn vần, số

chữ mỗi vế cân nhau (thiên Chủ đạo và thiên Dương giác) nên học giả nào

cũng nhận rằng Hàn Phi tử không phải hoàn toàn của Hàn Phi, mà có nhiều

thiên do người sau ngụy tác thêm vào. Vì vậy trước khi nghiên cứu tư

tưởng Hàn Phi, chúng ta cần xét thiên nào là chân, thiên nào là ngụy đã.

Công việc này rất khó. Chúng tôi đã tham khảo ý kiến của Trần Khải Thiên

và Léon Vandermeersch và theo qui tắc, thiên nào nội dung trái với thuyết

Hàn Phi thì có thể tin là ngụy mà gạt bỏ đi, thiên nào mà mọi nhà đều bảo

là của Hàn Phi thì giữ lại; có những thiên nào tư tưởng hoặc giọng văn còn

có điều đáng ngờ thì tồn nghi.

Chúng ta đã có một bản dịch đầy đủ rồi – bản của ông Nguyễn Ngọc Huy –

nên trong cuốn này, chúng ta chỉ dịch tất cả những thiên chắc chắn của Hàn

và một số thiên nữa, tuy khả nghi nhưng chúng tôi cho là quan trọng thôi.

Để cho những độc giả nào không có bản dịch của ông Nguyễn Ngọc Huy

cũng có được một khái niệm về nội dung toàn bộ, chúng tôi tóm tắt trong

bản dưới đây ý chính của mỗi thiên và đưa thêm ít nhận xét về sự chân

ngụy của từng thiên. Về số thứ tự các thiên, chúng tôi vẫn theo các bản cũ

để độc giả dễ kiếm trong các bản chữ Hán.

( Chú thích của người hiệu đính: chỗ này Nguyễn Hiến Lê làm thành 1 bảng

kê cứu, mỗi hàng là một thiên, có 4 cột là: Số, Nhan đề, Nội dung, Nhận

xét. Vì diễn đàn vnthuquan không hiển thị dạng bảng này được, nên chúng

tôi phải chép lại thành hàng dọc. Vậy người đọc cứ nhớ, mỗi thiên như vậy

có 4 phần, mỗi phần là 1 lần cách hàng.)

Số: 1

Nhan đề : Sơ kiến Tần

Nội dung: Bài biểu Hàn Phi dâng vua Tần bảo có thể thôn tính thiên hạ,

phá thế hợp tung của lục quốc (trong số đó có Hàn) mà thành bá, vì lục

https://thuviensach.vn

quốc kho lẫm rỗng mà quân lính sợ chết.

Tần đã mấy lần mất cơ hội làm bá vì thiếu bề tôi trung. Hàn Phi nguyện

làm tôi trung của vua Tần.

Nhận xét: Chắc chắn không phải của Hàn Phi vì nội dung trái với thiên 2.

Dung Triệu Tổ và Trần Khải Thiên bảo là của Thái Trạch. Chiến Quốc sách

chép là của Phạm Tuy (Tần 1.5)

2

Tồn Hàn

Bài biểu Hàn Phi dâng Tần Thủy Hoàng khi vâng lệnh vua Hàn qua thuyết

phục vua Tần đừng đánh chiếm nước Hàn

Có phần chắc chắn là của Hàn Phi, mặc dầu có người ngờ là của người sau

chép.

3

Nan ngôn

Bài biểu của Hàn Phi dâng một ông vua (có người bảo là vua Hàn, có người

bảo là vua Tần) vạch ra 12 lí do tại sao thuyết phục vua chúa là việc đã khó

lại nguy hiểm, và dẫn chứng trong sử đã có hơn 10 người bị cái họa vì nói

thẳng.

Chắc chắn của Hàn Phi vì nội dung hợp với thiên Thuế nan mà ai cũng

nhận là của Hàn.

4

Ái thần

Cái nguy của vua là bề tôi giàu quá, chư hầu lớn quá. Muốn chế ngự họ,

vua phải nhất thiết theo đúng pháp luật, phòng bị trước mà giữ cho họ ngay

thẳng.

Tư tưởng rất hợp với Hàn Phi, nhưng lời văn hơi khác cho nên còn ngờ.

https://thuviensach.vn

5

Chủ đạo

Dùng thuyết vô vi của Lão, thuyết hình danh của Danh và thuyết thưởng

phạt của Pháp. Vua phải hư tỉnh, giữ cho hình và danh hợp nhau, thưởng

phạt cho đúng

Không phải của Hàn Phi, mà có lẽ của một Đạo gia. Văn có vần, giống văn

Hoài Nam tử (theo Lương Khải Siêu)

6

Hữu độ

Đại ý là vua phải dùng phép nước, chứ đừng theo ý mình. Dùng phép thì bề

tôi không lấn mình được.

Trong thiên có đoạn nhì và đoạn cuối hơn giống Quản tử mà Quản tử do

người đời Chiến Quốc viết, đầu thời Hán thêm thắt. Nên chưa quyết được

là của Hàn hay không mặc dầu tư tưởng đều hợp với Hàn Phi.

7

Nhị bính

Nhị bính là hai quyền bính của vua, tức thưởng và phạt. Thưởng phạt thì

danh phải hợp với hình, vua phải bỏ ham, ghét đi, đừng có tự ý.

Vì lời văn có chỗ khác với thiên chắc chắn của Hàn, nên còn phải tồn nghi,

mặc dầu tư tưởng hợp với Hàn.

8

Dương giác (nhiều bản chép là Dương quyền, hai chữ quyền giác hơi giống

nhau)

Dương giác có nghĩa là đưa ra những cốt yếu (của việc trị nước). Đại ý như

thiên Chủ đạo. Bàn về thuật vua chế ngự bề tôi. Cũng theo Lão (vô vi), theo

Danh (hình danh), theo Pháp (thưởng phạt). Đặc biệt có một đoạn về sự

https://thuviensach.vn

mâu thuẫn quyền lợi giữa vua tôi.

Văn cũng có vần, cứ bốn chữ là một vế như thiên Chủ đạo, nên chắc chắn

không phải của Hàn Phi.

9

Bát gian

Xét tám lẽ bề tôi hoá gian; muốn đề phòng thì vua phải dùng thuật nào.

Có lẽ của Hàn Phi, chỉ hơi ngờ ngợ có đoạn nói về việc tiến cử kẻ hiền tài,

không hợp với tư tưởng của Hàn Phi.

10

Thập quá

Dùng cố sự để chứng minh mười cái lỗi của vua. Những cố sự đó cũng thấy

chép trong nhiều khác như Quốc sách, Hoài Nam tử, Lữ giám… Tư tưởng

có vẻ hợp với Hàn Phi.

Bút pháp kém, lời rườm, nên rất đáng ngờ.

11

Cô phẫn

Kẻ sĩ giỏi pháp thuật và bọn quý tộc cầm quyền không thể cùng sống với

nhau được. Tranh nhau với bọn quý tộc thì kẻ sĩ sẽ chết. Bọn quý tộc

chuyên quyền che lấp nhà vua mà nước sẽ nguy. Cái lợi của chúng với của

vua trái ngược nhau.

Chắc chắn của Hàn Phi, viết hồi không được trọng dụng ở Hàn.

12

Thuế nan

Du thuyết là việc khó và nguy hiểm. Những trường hợp nguy vào thân.

Chứng cớ trong lịch sử. Cần nhất là phải biết vua chúa thích cái gì, ghét cái

https://thuviensach.vn

gì mà đừng làm cho họ giận.

Chắc chắn của Hàn.

13

Hoà thị

Nội dung giống thiên Cô phẫn. Bọn sĩ đề cao pháp thuật cũng không được

mà còn nguy vào thân như người họ Hoà có ngọc bích dâng vua mà bị chặt

chân, vì không ai biết là ngọc quí. Dẫn chứng Ngô Khởi và Thương Ưởng

bị giết

Chắc của Hàn

14

Gian kiếp thí thần

Bọn gian thần dùng thuật nào để lừa vua? Muốn ngừa họ thì phải giữ

“quyền thế” và làm sáng tỏ pháp luật. Phải dùng nghiêm hình, đừng dùng

nhân nghĩa.

Tư tưởng hợp với Hàn Phi. Nhưng có một đoạn ở giữa nói về Xuân Thân

Quân, Thương Ưởng, Ngô Khởi không có chút liên lạc gì với đoạn trên và

đoạn dưới, nên ngờ là của thiên Hoà thị đặt lầm vô đây.

15

Vong trưng

Kể 47 điềm suy vong. Nhưng nếu biết dùng thuật và pháp thì vẫn có thể

cứu được.

Tư tưởng hợp với Hàn, trừ điều 43, nói đến cái hiếu của vua chúa với cái

hiếu của kẻ thất phu, thì giọng lại không phải của Hàn, nên còn tồn nghi.

16

Tam thủ

Vua phải giữ ba điều: đừng tiết lậu, đừng nghe lời khen chê kẻ khác, đừng

giao quyền cho ai, để bề tôi khỏi cướp mất cái danh, công việc và quyền

hình phạt của mình.

https://thuviensach.vn

Không chắc của Hàn nhưng cũng không có xác chứng rằng không phải của

Hàn.

17

Bị nội

Bậc vua chúa mà tin người thì sẽ bị áp chế. Ngay vợ con cũng không nên

tin. Đừng tin bề tôi mà cho họ có quyền thế.

Có phần tin được là của Hàn.

18

Nam diện

Thuật chế ngự bề tôi: làm rõ pháp luật và xét xem lời nói của bề tôi có đúng

với việc làm không.

Đoạn cuối không liên lạc với hai đoạn trên, vì xét về lẽ có thể thay đổi phép

cổ.

Có phần tin được của Hàn.

19

Sức tà

Giữ pháp thì mạnh; đừng tin dị đoan cứ thưởng phạt cho đúng, khuyến

khích bề tôi bỏ tư tâm mà lo cho nghĩa công.

Đáng ngờ vì có đoạn khen tiên vương, không hợp với tư tưởng Hàn Phi; lại

thêm đoạn nói về Tư Mã Tử Phản y hệt một đoạn ở thiên Thập quá. Không

phải của Hàn Phi.

20

Giải Lão

Trích một số đoạn Đạo Đức kinh rồi giải thích. Tư tưởng hợp với Lão, trái

hẳn với pháp.

Không phải của Hàn.

21

https://thuviensach.vn

Dụ Lão

Lấy việc cũ để dẫn dụ cho dễ hiểu học thuyết Lão Tử. Xét chung thì tư

tưởng hợp với Lão Tử, trừ một vài chỗ hơi hợp với Pháp gia.

Cũng không phải của Hàn.

22

Thuyết lâm thượng

Hàn Phi đọc nhiều sách, gồm trong thiên này và thiên sau một số cố sự cho

biết thuật của người xưa; nhiều cố sự chép trong Chiến Quốc sách.

Lương Khải Siêu bảo “hai thiên Thuyết Lâm” cơ hồ như là tài liệu Hàn Phi

dự bị để viết các thiên Nội ngoại trừ thuyết ở sau.

Chắc chắn của Hàn

23

Thuyết Lâm hạ

(như trên)

(như trên)

24

Quan hành

Thiên này diễn hai ý: bậc vua chúa phải dùng đạo mà sửa thân mình cho

ngay; nhân cái thế mình có được mà tìm cái đạo dễ thi hành, như vậy ít tốn

sức mà nhiều kết quả.

Tư tưởng của Đạo gia, không phải của Hàn Phi.

25

An nguy

Có bảy thuật làm cho nước yên ổn và sáu con đường khiến cho nước nguy.

Phải nghe can gián của bề tôi trung mặc dầu nó chối tai; phải sửa mình như

vua Nghiêu.

Đề cao Nghiêu, Thuấn, trái với tư tưởng Hàn Phi. Không phải của Hàn.

https://thuviensach.vn

26

Thủ đạo

Phép giữ nước là thường cho hậu và phạt cho thật nghiêm.

Hợp với tư tưởng Hàn Phi, nhưng có câu khen vua Nghiêu sáng suốt,

không để lọt kẻ gian, nên chắc của người sau bắt chước Hàn, không phải

của Hàn.

27

Dụng nhân

Đại ý: phép dùng người phải theo trời, thuận người và làm rõ việc thưởng

phạt. Phải khuyến khích sự liêm sỉ, vời bậc nhân nghĩa tới giúp. Đừng đặt

ra việc khó làm, thưởng kẻ dở, phạt kẻ không đáng phạt.

Đề cao liêm sỉ, nhân nghĩa, không phải tư tưởng của Hàn.

28

Công danh

Xét về đạo lập công và thành danh; phải theo thiên thời, nhân tâm, dùng tài

năng, dùng quyền thế, địa vị.

Thuyết theo thiên thời và nhân tâm (như thiên trên) không hợp với Pháp gia

mà hợp với Đạo gia. Không phải của Hàn.

29

Đại thể

Nhân mệnh trời mà nắm cốt yếu của việc trị nước, khiến cho dân không

mắc cái tội rồi (không theo) pháp luật, như cá mắc cái hoạ rời khỏi nước.

Mệnh trời đây là lẽ tự nhiên. Chủ trương theo tự nhiên này của Đạo gia, trái

hẳn chủ trương của Pháp gia. Không phải của Hàn.

30

https://thuviensach.vn

Nội trừ thuyết thượng

Thiên này và năm thiên sau đều gom góp các qui tắc, các cố sự về việc trị

nước, để cho vua chúa dùng. Cả sáu thiên cùng theo một lối trình bày: mới

đầu đưa ra cái cương yếu làm quy tắc, gọi là phần kinh, sau dẫn những cố

sự để giải thích phần kinh, gọi là phần truyện. Thiên này đưa ra bảy thuật

về việc xem xét cho đủ, thưởng phạt cho nghiêm và minh, nghe hết lời bề

tôi trình bày giả vờ ra lệnh, tập hợp các nguồn tin, đổi lời, tráo việc để biết

tình gian của bề tôi.

Có học giả cho phần kinh là của Hàn, phần truyện là của người sau; nhưng

cũng có học giả cho rằng cả hai phần kinh và truyện đều của Hàn, chỉ

những chỗ: “nhất viết”: (có thuyết khác bảo) mới là của người sau. Vậy ta

có thể coi 6 thiên đại khái là của Hàn. Thiên nào cũng kết cấu chặt chẽ, có

giá trị về luận thuyết, trừ vài chỗ chép thiếu có trong truyện mà không có

trong Kinh hoặc ngược lại.

31

Nội trừ thuyết hạ

Nhận định chung như trên. Thiên này nói về sáu điều bậc vua chúa phải dò

xét: quyền giao cho kẻ dưới, lợi của vua tôi khác nhau, kẻ dưới dựa vào sự

dối trá, lợi hại đều có bề trái, địa vị không rõ ngoại quốc can thiệp vào việc

nước mình.

Nhận định chung như trên.

32

Ngoại trừ thuyết tả, thượng

Đưa ra 6 thuật trị nước dùng người; xét xem hành động của bề tôi có hợp

với lời nói hay không, xem lời có thực dụng không, đừng khen tiên vương,

không tự làm thì dân không tin, đừng dùng kẻ sĩ bàn suông, phải giữ chữ

tín, rồi mới hành pháp.

nt

https://thuviensach.vn

33

Ngoại trừ thuyết tả, hạ

Lại đưa ra 6 thuật nữa: thưởng phạt cho đúng, trông cậy vào thế và thuật

của mình, cứ theo khả năng mà dùng người, đừng cho bề tôi quá xa xỉ hoặc

quá biển lặn…

nt

34

Ngoại trừ thuyết hữu thượng

Lại đưa ra 3 thuật nữa: bề tôi nào không cải hoá được thì giết đi, đừng để lộ

sự thích và ghét của mình, người thân cũng theo pháp mà trị.

nt

35

Ngoại trừ thuyết hữu hạ

Lại đưa ra 5 thuật nữa: về sự thưởng phạt, đừng tin bọn biện sĩ, trị quan lại

chứ không trị dân, tuỳ theo việc mà làm

nt

36

Nạn nhất

Thiên này và ba thiên sau đều chỉ trích hành động của một số nhà cầm

quyền và học giả thời xưa, như Khổng Tử, Quản Trọng, Tề Hoàn công, Án

tử, Tử Sản.v.v. Để làm rõ chủ trương của Pháp gia.

Chẳng hạn thiên này chủ trương: ra trận thì cần phải gian trá, trị dân thì cứ

giữ cái “thế” mà ra lệnh, không cần phải cải hoá dân, không công thì không

nên thưởng, vua phải giữ đạo vua, bề tôi phải giữ đạo bề tôi, có tội thì phải

trị không tha.

Chắc chắn của Hàn Phi.

https://thuviensach.vn

37

Nạn nhị

Nhận định chung như thiên trên. Đại ý: hình phạt mà xứng với tội thì không

ngại nhiều, không xứng đáng với tội thì mới là nhiều; đừng nên nhân từ,

phải dùng hình danh thống nhất, sự đo lường để làm tiêu chuẩn; thu được

nhiều hoá vật vị tất đã là tốt.

Duy có đoạn 3 có câu “theo đạo thì nên vô vi, đừng cho thấy" cơ hồ hợp

với đạo gia hơn là pháp gia.

38

Nạn tam

Nhận định chung như thiên 36. Đại ý: phải phạt kẻ giấu cái ác, thưởng kẻ tố

cáo bọn gian tà, đừng nghe lời giả dối của bề tôi, đừng cho bề tôi lấn vua,

phi tần lấn Hoàng hậu, con thứ lấn con cả, pháp phải ban bố rõ ràng, thuật

thì đừng nên cho người ta biết…

Chắc chắn của Hàn Phi.

39

Nạn tứ

Nhận định chung như thiên 36. Đại ý: vua giữa phận vua, bề tôi giữ phận

bề tôi; vua nên nghiêm khắc mà sáng suốt; giận và ghét phải đúng lúc…

nt

40

Nạn thế

Phê bình và bổ túc thuyết giữ “thế” (tức chủ quyền) của Thận Đáo.

nt

41

Vấn biện

https://thuviensach.vn

Thiên này dùng để vấn đáp, khác hẳn các thiên trên. Hàn Phi ghét không

khí tranh biện thời Chiến Quốc. Hàn tìm cách ngăn sự tranh biện: vua cứ

coi hành vi của bề tôi xem có công dụng không, ngôn hành phải có ích mới

được; hễ bàn bạc mà không hợp với pháp lệnh thì trị tội.

Chắc chắn của Hàn Phi.

42

Vấn Điền

Thiên này gồm hai đoạn không liên lạc gì với nhau. Đoạn trên diễn ý: dùng

người thì đừng đề cử ngay lên một chức cao, để cho người đó tiến lần lần

từng cấp. - Đoạn dưới bảo Hàn Phi định pháp thuật để làm lợi cho dân, dù

có bị tội cũng không ân hận.

Đoạn dưới nhất định không phải của Hàn Phi, mà do người sau viết. Do đó

đoạn trên cũng đáng ngờ.

43

Định pháp

Hàn Phi phê bình Thân Bất Hại về “thuật” và Thương Ưởng về “pháp”, bảo

phải dùng cả hai thuyết đó, thiếu một không được.

Có phần chắc chắn là của Hàn Phi.

44

Thuyết nghĩ

Xét về thuật dùng bề tôi. Phải cấm bề tôi có lòng gian, có lời gian, có hành

vi gian. Năm hạng người không dùng được.

Nên cấm 5 cái gian, phá 4 cái tương tự như nhau so sánh với nhau, chống

đối nhau (con vợ lẽ với con đích, thiếp với thê, bề tôi với tướng quốc, bề tôi

được vua yêu với vua), đừng để sinh loạn.

Thế văn có vẻ như luận thuyết lại có vẻ như một bài biểu, nên còn tồn nghi.

https://thuviensach.vn

45

Ngụy sử

Ba đạo trị nước là lợi, uy và danh. Vậy mà người đương thời lại trọng

những kẻ trái với đạo trị nước như cao, hiền, trung, liệt, dũng mà khinh

hạng người làm lợi cho nước.

Cho nên cách thưởng phạt cũng ngược đời hết. Nguyên tắc là phải đặt ra

pháp lệnh, để bỏ cái riêng tư.

Chắc chắn của Hàn Phi.

46

Lục phản

Sáu hạng người đáng phạt mà dân lại khen (là môn đồ Lão, Nho, Âm

dương gia, Danh, Mặc…) ngược lại sáu hạng người đáng thưởng thì bị chê.

Ai cũng tham lợi, cha con cũng chỉ nghĩ tới tư lợi. Cho nên phải dùng hình

pháp cho nghiêm, phải xét hành vi và lời nói phù hợp nhau không.

Chắc chắn của Hàn Phi.

47

Bát thuyết

Tám hạng người không nên dùng. Dùng người phải có thuật nghe bề tôi tố

cáo lẫn nhau. Lập pháp phải theo thời theo việc. Thời đó không dùng nhân

ái được. Đừng cho sủng thần ra lệnh.

Cũng có phần chắc là của Hàn Phi., nhưng nội dung thiên này hỗn tạp.

48

Bát kinh

Tám thuật trị nước: thưởng phạt, nghe ý của mọi người, phòng gian, cách

xét bề tôi, phải bí mật…

Nội dung hợp với thuyết của Hàn Phi, nhưng hình như nguyên văn thiếu sót

người sau thêm vào, nên khó hiểu.

https://thuviensach.vn

49

Ngũ đố

Năm hạng mọt dân: nho gia, biện sĩ, hiệp sĩ, bọn thị thần, bọn công và

thương. Quan trọng nhất là lịch sử quan của Hàn Phi: thời dị tắc sự dị, sự dị

tắc biến, và chủ trương: đĩ pháp vi giáo, dĩ lại vi sư.

Chắc chắn của Hàn Phi. Lý Tư từng dùng ý trong thiên này.

50

Hiển học

Đả đảo các thuyết nổi danh, có thế lực đương thời: Khổng và Mặc, Nho và

hiệp sĩ (Mặc gia) không cày ruộng, không đánh giặc, vô dụng. Đạo Nho vu

khoát, không cần dùng nhân nghĩa, chỉ cần sức mạnh.

nt

51

Trung hiếu

Ý chính là trọng pháp chứ không trọng hiền. Đả Nghiêu, Thuấn, Thang, Vũ

là bất trung bất hiếu (trung, hiếu theo quan niệm Pháp gia).

Nội dung tạp: đoạn cuối đả bọn Tung hoành gia, không liên lạc với các

đoạn trên. Chắc chắn là của Hàn.

52

Nhân chủ

Ý như hai thiên Nhị bính và Cô phẫn: bề tôi mà có thế mạnh hơn vua thì

nguy cho vua; bọn sĩ đề cao pháp luật là kẻ thù của bọn quý tộc cầm quyền

thời đó.

Lời văn kém. Chắc là người sau viết thêm.

53

https://thuviensach.vn

Sức lệnh (Chỉnh lý hiệu lệnh cho nghiêm chỉnh)

Cũng lại xét về cách thưởng phạt: hình phải nghiêm, thưởng nên ít; có

chiến công mới cho quan tước.

Ý và lời nhiều chỗ giống Thương quân thư (tương truyền của Thương

Ưởng nhưng không chắc Thương Ưởng viết); vì vậy còn ngờ, không biết

của ai, sách nào chép của sách nào.

54

Tâm độ

Tâm đây là lòng dân. Lòng dân thích loạn; ghét khó nhọc nên thưởng phải

sáng suốt, hình phải nghiêm. Vua phải ngăn kẻ địch bên ngoài, chặn tư tâm

tư ý của bề tôi bên trong, chỉ trông cậy nơi mình thôi.

Ý thì giống Hàn Phi mà lời thì khác. Nên còn tồn nghi.

55

Chế phân

Bàn về pháp chế định thưởng phạt, và phân biệt công với tội. Hình, thưởng

nên nặng và phân minh. Bắt dân phải cáo gian, liên đới chịu trách nhiệm.

Không được bỏ pháp luật mà dùng trí tuệ.

nt

Chú thích:

[1] Chúng tôi có nhiều điểm không đồng ý với ông Nguyễn, nhưng ngay các nhà hiệu chú Trung Hoa tới nay vẫn chưa có ai hoàn toàn đồng ý với ai

thì bản dịch của ông và của chúng tôi sẽ phải có những điểm khác nhau,

không thể tránh được.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

P3 - Chương 1

HỌC THUYẾT HÀN PHI

LỊCH SỬ QUAN

Từ Khổng Tử, không triết gia nào không bất mãn về xã hội thời Đông Chu,

nhà nào cũng đưa ra một biện pháp để cứu thế. Đại khái có hai phái: phái

quý tộc suy vi không muốn đổi mới, phái tân địa chủ muốn đổi mới.

Trong phái trên, Lão tử chủ trương hoàn toàn thoái hóa, trở về chế độ bộ

lạc thời nguyên thủy. Nòng cốt tư tưởng về chính trị (mà cũng về nhân sinh

nữa) của ông ở trong câu: “phản giả đạo chi động” ( Đạo đức kinh- chương

40).

Chữ “phản” đó có thể hiểu theo hai nghĩa:

- Nghĩa thứ nhất là tuần hoàn, hết một vòng rồi lại trở về, như trăng tròn rồi

lại khuyết, mặt trời lên tới đỉnh rồi lại xuống, triều dâng rồi rút, hết đông

rồi sang xuân, tóm lại là “vật cùng tắc biến, vật cực tắc phản”

_- Nghĩa thứ nhì là trở về cái gốc, tức cái tự nhiên như “vô”. Vì theo ông,

vạn vật từ cái hữu mà ra, cái “hữu” lại từ cái “vô” mà ra.

Vì vây, ông cho rằng trị nước tốt nhất là “vô vi”, mà lí tưởng là một nước

nhỏ, dân ít mà không đi đâu xa. Có xe thuyền mà không ngồi, có gươm

giáo mà không bày. Bỏ hết văn tự, dùng lối thắt dây (kết thằng) đời thượng

cổ; ai nấy chỉ ăn no, mặc ấm, ở yên ổn; đến chết cũng không qua lại các

nước láng giềng. Nhà cầm quyền không can thiệp đến đời sống của nhân

dân để dân sống theo tự nhiên. (Xem Đại cương triết học Trung Quốc của

chúng tôi, quyển hạ, trang 690, 691- Cảo thơm- Sài Gòn, 1996).

https://thuviensach.vn

Khổng Tử muốn duy trì chế độ phong kiến, nhưng nghĩ rằng phải tùy thời

biến dịch, cho nên tuy ông “tổ thuật Nghiêu Thuấn, hiến chương Văn

Võ”[1]  (bắt chước vua Văn, vua Võ nhà Chu), khen tổ chức nhà Chu là rực rỡ, đáng theo (Chu giám ư nhị đại, úc hồ văn tai! Ngô tòng Chu: Nhà Chu

noi theo hai nhà Thương và Hạ mà định lễ tiết, rực rỡ, đẹp đẽ thay, cho nên

ta theo lễ tiết nhà Chu- Bát dật-14) mà cũng có tinh thần cải cách cho hợp

thời:

1/ Đưa ra chủ trương chính danh- phải có tư cách ông vua thì mới đáng gọi

là vua- viết sách Xuân Thu để “chính danh tự, định danh phận, ngu bao

biếm”.

2/ Bảo vua phải vậy mới gọi là cha mẹ dân được (dân chi sở hiếu, hiếu chi,

dân chi sở ố, ố chi, thử chi vị dân chi phụ mẫu- Đại học), và kẻ cai trị dân

mà dùng chính hà khắc thì còn gớm hơn cọp ( Lễ Kí).

Trên một thế kỷ sau, xã hội loạn hơn, bọn quý tộc suy hơn, bọn tân địa chủ

lớn mạnh, Mạnh tử đứng về phía bọn tân địa chủ, có tư tưởng tiến bộ hơn,

cơ hồ không tin cậy gì ở nhà Chu nữa, muốn ủng hộ bất kì một ông vua

Chư hầu nào chịu thi hành nhân chính để thay thế nhà Chu. Ông quí dân

hơn Khổng tử, bảo: “dân vi quí, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”, lớn tiếng

mạt sát những ông vua tàn bạo ham giết người, xa xỉ, để cho dân đói, bảo

Trụ là tên thất phu, giết Trụ là giết một tên thất phu chứ không phải thí quân, mắng Lương Huệ vương là “cho loài thú ăn thịt dân”; có lần còn dọa

Tề Tuyên vương là coi chừng kẻo bị truất ngôi, khiến cho Tuyên vương

biến sắc (Vạn Chương hạ-9). Ông cho bề tôi có quyền coi vua là giặc: “Vua

xem bề tôi như chó như ngựa thì bề tôi xem vua như người lạ trong nước,

vua xem bề tôi như đất như cỏ thì bề tôi xem vua như giặc như thú” (Quân

chỉ thị thần như khuyển như mã, tắc thần thị quân như khấu như thù – Li

Lâu hạ).

Mạnh còn sáng kiến đưa ra thuyết “nhất trị nhất loạn” trong lịch sử: Thiên

Đằng Văn công hạ, bài 9, ông bảo một môn đệ là “đương thời vua Nghiêu,

https://thuviensach.vn

các dòng bị ngăn nên chảy nghịch, nước ngập tràn cõi Trung Quốc. Các giống rắn rồng ở lẫn lộn với người trên mặt đất, dân không có nơi ở yên.

Kẻ ở dưới thấp phải làm chòi mà ở, kẻ trên hang phải đào hang mà trú.

Kinh thư chép: “Nước tràn ta nên phòng bị. Nước tràn bờ là nạn lụt (hồng

thủy) đấy”.

Đó là một thời loạn.

“Vua Thuấn sai ông Vũ trị thủy. Ông Vũ đào vét những chỗ bế tắc cho

nước chảy ra biển. Ông đuổi rắn rồng ra nơi đồng xa cỏ rậm. Các dòng

nước mới theo chiều đất mùa (mà?) chảy, đó là mấy sông Giang, Hoài, Hà,

Hán. Những cái ngăn trở sông rạch đã dẹp xong, loài chim loài thú hại

người đều bị tiêu diệt, từ đó nhân dân mới được đất bằng mà ở”. Đó là thời

trị.

“Vua Nghiêu vua Thuấn đã mất, đạo trị quốc của hai ông thánh đó mỗi

ngày một suy. Những ông vua bạo ngược nối nhau mà ngất ngưởng trên

ngai; họ phá cung tường, nhà cửa bách tính để đào ao xây hồ, dân chúng

chẳng có chỗ an nghỉ. Họ lấy ruộng đất của bách tính làm vườn bách thảo,

bách thú, khiến cho dân thiếu ăn thiếu mặc. Lại thêm những tà thuyết bạo

hạnh nổi lên. Vườn bách thảo bách thú, ao hồ, bái (hồ trồng hoa), đầm ngày

càng nhiều thì các chim và thú quí tụ càng đông. Tới đời vua Trụ loạn cực

điểm”. Đó lại là một thời loạn nữa.

“Bấy giờ, ông Chu công giúp ông Võ vương, giết vua Trụ, phạt nước Yên,

ba năm mới giết được vua nước Yên, đuổi Phi Liêm (kẻ sủng ái của vua

Trụ) ra tận góc biển mà giết. Năm chục vua chư hầu (theo nhà Thương, tức

theo vua Trụ) bị Võ vương tiêu diệt hết. Những đoàn thú như cọp, beo, tê,

voi (vua Trụ nuôi), ông thả ra và đuổi đi xa. Thiên hạ rất mừng rỡ”. Đó là

một thời trị nữa.

https://thuviensach.vn

“Rồi đời càng suy, đạo càng kém, những tà thuyết, bạo hạnh lại nổi lên, có kẻ bề tôi giết vua, có kẻ làm con giết cha”. Đó lại là một thời loạn nữa.

Khổng tử sợ, mới soạn bộ Xuân Thu, chép hành vi các vua để răn đời”

(…).

“ Ngày nay bậc thánh vương không ra đời, các vua chư hầu thì luông tuồng,

mà hạng xử sĩ thì bàn ngang luận càn, học thuyết của Dương Chu và Mặc

Địch lan tràn thiên hạ, khi bàn bạc người nào không theo Dương thì theo

Mặc. Dương chỉ biết có mình, như vậy là không có vua; Mặc thương tất cả

mọi người (như nhau), như vậy là không có cha. Không vua, không cha,

tức là cầm thú”. Loạn cực rồi. Mạnh tử còn bảo cứ năm trăm năm lại một

thời thịnh, rồi lấy sử ra để chứng thực:

_Từ vua Nghiêu, vua Thuấn đến vua Thang là trên 500 năm (1);

_ Từ vua Thang đến Văn vương là trên 500 năm (2)

_Từ Văn vương đến Khổng tử là trên 500 năm nữa. (3)[2]

(Tận tâm hạ-38)

Ông biết rằng từ Khổng tử đến ông mới được trên trăm năm, nhưng lại

không tính theo từ Khổng tử, mà từ vua Thang đến ông được non 1500 năm

(sự thực cũng gần đúng), nên ông hi vọng đã đến một thời thịnh, ông có thể

nối nghiệp của Khổng tử được. Ông đã thất vọng: thuyết nhất thịnh nhất

suy đúng (có bao giờ một triều đại, một dân tộc thịnh hoài được đâu) nhưng

cái luật 500 năm của ông sai (từ Văn vương đến Khổng tử là 634 năm) mà

ông chết rồi ( năm -289), Trung Quốc còn tiếp tục loạn thêm 68 năm nữa,

đến năm –221, Tần Thủy Hoàng mới diệt hết lục quốc, thống nhất được

toàn cõi. Thực ra suốt triều Tần, Trung Hoa cũng không thể coi là trị được,

phải đợi đến năm -206, Hán Cao Tổ lên ngôi, mới bắt đầu một thời bình trị,

vậy là từ khi Võ vương chết phải đợi 909 năm sau mới có một thời trị

(-1115 đến -206) chứ không phải 500 năm.

Đưa ra thuyết nhất trị nhất loạn đó là Mạnh tử đã trình bày một lịch sử quan

rồi. Trước thế kỉ thứ 4 trước T.L, ở Trung Quốc chưa xuất hiện một lịch sử

quan nào cả; từ thế kỉ đó nối tiếp nhau, chúng ta có tới ba lịch sử quan: của

Mạnh tử, của Trâu Diễn và của Thương Ưởng.

https://thuviensach.vn

Trâu Diễn (-340 _ -260) sinh sau Mạnh tử, thuộc phái Âm dương, cũng chủ

trương thịnh suy hữu thời, nhưng thuyết của ông rất kì cục, dùng ngũ hành

– ông gọi là ngũ đức- để giảng lịch sử. Theo ông thì “ngũ đức chuyển di, trị

các hữu nghi”. Ngũ hành thay phiên nhau: thổ rồi tới mộc, mộc rồi tới kim,

kim rồi tới hỏa, hỏa rồi tới thủy, hết thủy rồi lại trở về thổ; cứ mỗi hành

thịnh cực rồi lại suy và cái hành khắc nó lên thay nó (mộc khắc thổ, kim lại

khắc mộc, hỏa lại khắc kim, thủy lại khắc hỏa, thổ lại khắc thủy), như vậy

là “ngũ đức chuyển di”, và người trị dân, cầm quyền trong nước phải hành

động hợp với hành nào đang thịnh ở thời mình, như vậy là “trị các hữu

nghi”. Khi một thời đại nào suy đến cùng cực, thời đại khác sắp dấy lên thì

trời có điềm báo cho dân biết.

Thời Hoàng đế, hiện ra điềm ở các loài côn trùng vàng. Màu vàng là màu

của thổ. Hoàng đế biết là khi thổ mạnh, cho nên ông chuộng màu vàng, và

công việc chú trọng vào đất. Tới thời vua Vũ (nhà Hạ) có điềm cây cỏ mùa

đông, mùa thu không tàn lụi, ông biết là khi mộc mạnh, nên chuộng màu

xanh (màu của mộc) và công việc chú trọng vào cây cối. Qua đời vua

Thang (nhà Thương) có điềm các loài kim thuộc sinh ra ở chất nước (?),

ông biết là khí kim mạnh, nên chuộng màu trắng (màu của kim), và công

việc làm theo tính chất của kim(?). Đến đời Văn vương (nhà Chu), có điềm

con quạ đỏ ngậm sách vàng trên nền thờ nhà Chu, ông biết là khi hỏa thịnh

nên chuộng màu đỏ và công việc làm theo tính chất hành hỏa. Thay thế

hành hỏa tất sức là hành thủy, tất cũng sẽ có điềm khi thủy mạnh, và ông

vua thời sau sẽ chuộng màu đen (màu của thủy), công việc là sẽ theo tình

chất hành thủy. Tới khi hành thủy suy cực rồi, sẽ trở về hành thổ. Các thời

đại trong lịch sử cứ nối tiếp nhau, thay nhau theo luật ngũ hành đó, hết một

vòng rồi trở về thổ là nguyên thủy, hơi giống thuyết “phản giả đạo chi

động”của Lão tử.

Nhưng thuyết của Lão tử hợp với thiên nhiên, còn thuyết của Trâu Diễn có

tính cách thần bí, phản khoa học mà cũng không thể chứng minh bằng lịch

được. Thời vua Thang có thật chuộng màu trắng không, mà công việc làm

tính chất hành kim là như thế nào? Và kim thuộc sinh ra ở chất nước là kim

thuộc nào? Truyện con quạ đỏ ngậm sách vàng đậu trên nền thờ nhà Chu là

https://thuviensach.vn

truyện hoang đường, và chúng ta cũng không hiểu công việc làm tính chất

hành hỏa là làm sao?

Tuy nhiên tư tưởng của Trâu Diễn cũng có điểm đúng: ông nhận ra rằng

lịch sử luôn luôn biến động, theo những mâu thuẫn bên ngoài (mâu thuẫn

đó ông gọi là sự xung khắc của ngũ hành); và mỗi thời có một chế độ, văn

hóa riêng (ông gọi là công việc làm theo tính chất của mỗi hành); cái gì

không hợp thời đều phải bỏ, đời sau không nên theo chính sách của đời

trước. Ông bảo:

“Chính trị, giáo dục, văn hóa, nghi thức cụ thể là những cái để bổ cứu cho

thời đạo. Hợp thời thì dùng, lỗi thời thì bỏ, (thời thế) có thay đổi thì thay

đổi. Cho nên người cố chấp mà không biến đổi thì chưa thấy việc chính trị

được đạt đến hết mức vậy” (Theo sách Hán thư, chương Nghiêm An

truyện-do Lã Chấn Vũ trích trong sách đã dẫn-trang 190).

*

Lịch sử quan thứ ba của Thương Ưởng. Thương lớn tuổi hơn Mạnh. Theo

Hàn Phi thì ở thời ông nhiều người còn giữ bộ “Thương Quân thư”. Bộ đó

có thể không phải của Thương Ưởng viết, và cũng như bộ Quản tử, do

người đời sau ngụy tạo, vậy không đáng tin hẳn. Nhưng các học giả gần

đây như Phùng Hữu Lan, Tần Khải Thiên, Lã Chấn Vũ… đều cho rằng

Thương Ưởng có thuyết “tam thế”, nên dưới đây chúng tôi cũng dẫn một

đoạn trong chương Khai tắc về thuyết đó:

“Có trời đất lập ra rồi mới có dân, thời bấy giờ dân biết mẹ mà không biết

cha; đạo lí của họ là thân cận với người thân thuộc và yêu cái riêng tư (…).

Người thì đông mà ai cũng lo cho cái riêng tư, không biết đến ai thì sẽ gây

ra loạn. Ở thời ấy dân chỉ nhằm lợi cho mình và dùng sức mà đè nén nhau.

Muốn có lợi cho mình thì phải đè nén nhau; tranh giành nhau thì phải kiện

tụng nhau; kiện và mất lòng ngay thẳng thì sẽ không còn là bản tính của

mình. Cho nên khi người hiền đặt ra lẽ công bằng và đạo vô tư thì dân lại

dần dần yêu thích đạo nhân. Và lúc bấy giờ người ta đã bỏ việc thân yêu

người thân thuộc, mà tôn quý người hiền và lập họ lên (…). Đông người

mà không có chế độ nhất định (…) thì sẽ có loạn, cho nên bậc thánh nhân

nhận thấy điều đó mới có sự phân biệt ruộng đất, tài sản và nam nữ. Phân

https://thuviensach.vn

biệt như vậy mà không có chế độ để giữ gìn thì không được, cho nên đặt ra pháp lệnh cấm. Đặt ra pháp lệnh mà không có người thi hành bảo vệ thì

không được, cho nên phải đặt ra quan. Có các quan rồi mà không có người

thống nhất lại một khối thì không được, cho nên lập ra vua. Đã lập ra vua

thì phải bỏ lệ tôn quý và lập người hiền, mà lại quý trọng người sang mà

lập họ lên. Như vậy là thời thượng cổ thì thân yêu người thân thuộc và quý

chuộng cái riêng tư, thời trung thế thì yêu quý người hiền và yêu thích đạo

nhân, thời hạ thế thì quý người sang và tôn trọng các quan. Tôn quý người

hiền là lấy việc giúp đỡ nhau làm đạo; mà lập ra vua là khiến cho người

hiền thành vô dụng; thân yêu người thân thuộc là lấy cái riêng tư làm đạo

lí; mà lập ra đạo công thì làm cho cái riêng tư không thực hành được. Ba

điều đó không phải là trái ngược nhau nhưng khi đạo trong dân xấu nát thì

phải đổi đi” (Lã Chấn Vũ trích trong sách đã dẫn, trang 193-194).

Thời mà Thương Ưởng gọi là “thượng thế” tức là thời nguyên thủy, thời xã

hội gồm những bộ lạc mà gia đình theo chế độ mẫu hệ. “Trung thế” là thời

theo chủ nghĩa nhân trị, tức như nhà Nho gọi là thời Nghiêu, Thuấn. Còn

“hạ thế” là thời “quan trị”, tức “pháp trị”, thời của Thương Ưởng. Thuyết

đó chưa phát hiện được quy luật của lịch sử; mà quan niệm thành lập vua,

quan của ông cũng không đúng: các nhà xã hội học ngày nay cho rằng

chiến tranh giữa các bộ lạc tạo nên quốc vương và quốc gia. (Xem Nguồn

gốc văn minh – Chương III, tiết I, Nguồn gốc quốc gia của Will Durant-bản dịch của tôi, nhà Phục Hưng 1974). Tuy nhiên lịch sử quan đó với hai

lịch sử quan trên của Mạnh tử và Trâu Diễn tiến bộ hơn cả: không có chút

gì thần bí, mà có tính chất tất nhiên; không có thời nào tốt đẹp hơn thời nào, không có một hoàng kim thời đại trong dĩ vãng như Lão, Khổng tin

tưởng vì theo ông, thân yêu người thân, theo cái riêng tư, hay tôn quí người

hiền mà giúp đỡ lẫn nhau, hoặc lập ra vua quan, theo đạo công, ba cái đó,

“không trái ngược nhau” – ông muốn nói là đều theo luật tự nhiên cả, đều

là hợp với mỗi thời cả, không thể gọi là tốt hay xấu được, hễ việc đời biến

đổi thì việc hành đạo cũng phải khác.

Cho nên ông bảo: “Phải tùy thời đại mà định chế độ, mỗi cái đều phải thuận

theo hoàn cảnh của nó”.

https://thuviensach.vn

Trong phần I chúng tôi đã dẫn lời ông đáp Tần Hiếu công: “Thời tam đại

(Hạ, Thương, Chu) lễ không giống nhau mà đều làm được vương nghiệp;

các ông bá pháp luật không giống mà đều lập được bá nghiệp (…). Vua

Thang, vua Vũ không theo cổ mà làm bậc vương, Hạ và Ân có thời theo cổ

mà mất nước. Vậy làm khác thời trước chưa hẳn là đáng chê mà theo thời

cổ cũng chưa hẳn là đáng khen”. Qui tắc là phải theo thời và hợp lí.

“ Lễ độ và pháp luật phải theo thời mà qui định; chế độ và pháp luật phải

thuận theo lẽ phải mà thích nghi với hoàn cảnh; quân đội, võ khí, các đồ

dùng đều phải thuận tiện cho việc sử dụng”.

*

Nếu những đoạn chúng tôi mới dẫn đó thực là tư tưởng của Thương Ưởng

(do người đời sau chép lại) thì Hàn Phi đã chịu ảnh hưởng rất lớn của ông.

Hàn cũng đưa ra thuyết “tam thế”. Thiên Bát thuyết ông viết: “Người đời

(thượng) cổ gấp lo về đức hạnh, người đời Trung cổ ganh nhau về trí, người

đời nay tranh nhau về sức mạnh. (Cổ nhân cứu đức, trung thệ trục ư trí,

đương kim tranh ư lực). Thời thượng cổ ít việc mà dùng thiết bị đơn giản,

chất phác, thô lậu mà không tinh, cho nên mài vỏ trai lớn để dẫy cỏ, dùng

xe bánh không có tay hoa. Thời thượng cổ ít người mà thân nhau, tài vật

nhiều nên người ta khinh cái lợi và dễ nhường nhau, do đó mới có việc vái

nhau mà nhường thiên hạ (ám chỉ việc Nghiêu, Thuấn nhường ngôi).

Thời thượng cổ theo Hàn là thời Nghiêu, Thuấn, Thang, Vũ, thời trung cổ

là thời Xuân Thu, còn thời “đương kim” là thời Chiến Quốc. Chúng ta nhận

thấy Thương Ưởng bảo “thời thượng cổ thì thân yêu người thân”, mà Hàn

Phi cũng nói “thời thượng cổ ít người mà thân nhau”. Nhưng thuyết tam thế

của Hàn Phi không tinh vi bằng thuyết của Thương Ưởng.

Lại thêm sự phân chia ra thượng cổ, trung cổ, hiện kim của Hàn cũng

không nhất trí. Đầu thiên Ngũ đố, ông cho thời thượng cổ là thời Hữu Sào,

Toại Nhân, tức thời loài người còn ăn lông ở lỗ; thời trung cổ là thời ông

Vũ trị thủy (tức thời mà trong thiên Bát thuyết ông gọi là thời thượng cổ);

thời cận cổ là thời ông Thang nhà Thương và ông Võ Vương nhà Chu:

“Đời thượng cổ nhân dân ít mà cầm thú nhiều, nhân dân không thắng nổi

cầm thú, trùng rắn. Sau đó thánh nhân ra đời, kết cành làm ổ (trên cây) để

https://thuviensach.vn

các loài đó khỏi xâm hại, nhân dân mừng, tôn làm vua thiên hạ - (quan niệm về sự lập vua này cũng khác của Thương Ưởng) - gọi là họ Hữu Sào

(có ổ). Nhân dân ăn trái cây, rau cỏ, trai hến, tanh tao hôi hám hại ruột, bao

tử, nhiều người đau ốm. Sau các thánh nhân ra đời, dùng cái “toại” dùi cây

khô để lấy lửa, nướng các thức ăn cho hết tanh tao, nhân dân mừng, tôn làm

vua thiên hạ, gọi là họ “Toại nhân”. Thời trung cổ, thiên hạ bị lụt lớn, ông

Côn và ông Vũ (người sáng lập ra nhà Hạ), khơi ngòi (cho nước rút). Đời

cận cổ, Kiệt Trụ bạo loạn, ông Thang, ông Võ Vương chinh phạt họ” ( Ngũ

đố).

Chắc hai thiên Bát thuyết và Ngũ đố viết các nhau khá xa và Hàn Phi

không coi lại, nhưng điểm đó không quan trọng. Chúng tôi chỉ nhấn vào

chỗ ông chủ trương phải biến cổ và dùng sức mạnh, ở đây chúng tôi xem

xét điểm thứ nhất: biến cổ, trong một chương sau chúng tôi sẽ xét triết lí

sức mạnh (làm cho quốc gia phú cường) của ông.

Cũng như Thương Ưởng, ông bảo thời đại đã khác thì việc cũng phải khác

(thế dị tắc sự dị). Cho nên sau đoạn trong thiên Ngũ đố chúng tôi mới dẫn ở

trên, ông viết tiếp: “Nếu có người ở đời Hạ dạy dân kết cành làm ổ hoặc

dùng cái “toại” để lấy lửa, tất bị ông Côn, ông Vũ chê cười; có người ở đời

Ân (Thương), Chu khơi ngòi, tất bị ông Thang ông Võ chê cười. Hiện nay

nếu có người lại ca tụng đạo cái ông Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Võ tất bị

các ông thánh đời nay chê cười. Vậy thì thánh nhân không nhất định phải

theo cổ, giữ cựu lệ mà phải xét việc đương thời rồi tùy nghi tìm biện pháp”.

聖人不期循古，不法常行，論世之事，因為之備

(Thánh nhân bất kì tuần cổ, bất pháp thường hành, luận thế chi sự, nhân vi

chi bị).

Thiên Bát thuyết, ông cũng bảo : “Sống ở thời nhiều việc – tức thời ông –

mà dùng những khí cụ của thời ít việc, không phải là cách xử sự của người

có trí. Giữa thời tranh đấu gay gắt mà theo lối vái nhường, không phải là

phép trị nước của thánh nhân”.

Lời đó rất đúng. Chúng ta còn nhớ giai thoại vua Yên tên là Khoái ở thế kỷ

thứ 4 trước TL, khi về già, vì muốn được người ta khen như vua Nghiêu,

nên nhường ngôi cho Tử Chi, chỉ trong vài năm nước Yên đại loạn, bị Tề

https://thuviensach.vn

đánh, cả vua Yên lẫn Tử Chi đều bị giết.

“Người không biết cách trị nước tất bảo: “Không biến cổ, không đổi tập

tục”. Thánh nhân không nhất định phải biến đổi hay không biến đổi, miễn

việc trị nước được thích nghi mà thôi”

不知治者，必曰：“毋變古，毋易常”。變与不變，聖人不聽，正治而

已

(Bất tri trị giả tất viết: Vô biến cổ, vô dịch thường. Biến dữ bất biến, thánh

nhân bất thính, chính trị nhất dĩ). Y Doãn không biến đổi nhà Ân, Thái

công không biến đổi nhà Chu thì vua Thang vua Võ đâu lập được nghiệp

vương. Quản Trọng không biến đổi nước Tề, Quách Yển không biến đổi

nước Tấn thì Tề Hoàn công và Tấn Văn công đâu lập được nghiệp bá”

(Nam diện).

Thời Hàn Phi, sau những cuộc tấn công mạnh bạo của Lí Khôi, Ngô Khởi,

Thân Bất Hại, Thương Ưởng vào giai cấp quí tộc cũ, trong cái khí thế

đương lên của bọn biện sĩ Tô Tần, Trương Nghi, chắc có ít vua chúa và

chính khách nào chủ trương phục cổ. Ngay đến Nho gia cuối cùng của thời

đại là Tuân Tử cũng không “pháp tiên vương” mà “pháp hậu vương” –

nghĩa là không theo pháp độ của các vua thời xa xăm về trước mà theo

pháp độ của các vua gần Tuân hơn như từ các vua đầu đời Chu trở đi –

cũng đả đảo chế độ thế tập; dù là con cháu các Vương công mà không có

tài có đức, không thuộc lễ nghĩa, thì cũng phải làm thường dân, con thường

dân có tài có đức thì cũng được làm khanh tướng, đại phu. Nhưng cũng còn

một bọn quân sư và nhiều xử sĩ không lãnh trách nhiệm gì ở triều đình vẫn

đề cao thời Nghiêu Thuấn, viện dẫn lời Nghiêu Thuấn để mạt sát thời hiện

tại, làm ngăn trở một phần công việc cải cách của các kẻ sĩ chủ trương dùng

pháp thuật chứ không dùng nhân nghĩa, nên Hàn Phi rất ghét bọn đó. Trong

Hàn Phi tử có trên chục lần ông lớn tiếng mắng mỏ họ, mỉa mai họ và ngọn

bút của ông luôn luôn sắc bén.

Trong thiên Hiển Học, ông bảo các việc viện dẫn Nghiêu Thuấn là vô căn

cứ, nếu không phải là ngu thì là lừa gạt:

“Khổng tử và Mặc tử đều xưng tụng Nghiêu Thuấn mà chủ trương khác

nhau và đều tự cho là chân truyền của Nghiêu Thuấn. Nghiêu Thuấn đã

https://thuviensach.vn

không thể sống lại thì ai là người quyết định được học thuyết nào mới thực là của Nghiêu Thuấn? Đời Ngu và đời Hạ dài trên 700 năm, đời Ân và Chu

dài trên 2000 năm[3] mà còn không quyết định được Nho hay Mặc là chân chính; nay muốn khảo sát đạo cách đây 3000 năm của Nghiêu Thuấn thì cơ

hồ không sao xác định được! Không tham nghiệm mà cứ xác định thì là

ngu; không xác định được mà dùng làm chứng cứ thì là lường gạt người ta.

Vậy căn cứ vào các tiên vương mà theo đạo Nghiêu Thuấn thì nếu không

phải là ngu, cũng là lừa gạt thiên hạ. Cái học ngu và gạt người ấy, hỗ tạp và

mâu thuẫn ấy, bậc minh chủ không thể chấp nhận được”.

Ý Hàn Phi muốn nói Khổng Tử và Mặc Tử sống tương đối gần đời Nghiêu

Thuấn mà còn không biết chắc thời Nghiêu Thuấn ra sao (nên mỗi nhà hiểu

Nghiêu Thuấn một khác); thế thì những người thời ông, sống sau Khổng tử

và Mặc tử, còn cách xa Nghiêu Thuấn hơn nữa, làm sao biết được thời đó

mà dám viện ra làm chứng cớ.

Việc “thác cổ” (viện dẫn thời cổ) đó rất dễ, ai làm cũng được, muốn nói sao

thì nói, hiểu cách nào thì hiểu, vì có ai biết thời cổ ra sao đâu bắt bẻ. Y như

các chuyện vẽ quỉ Hàn chép trong Ngoại trừ thuyết tả thượng vậy:

“Có người vẽ cho vua nước Tề. Vua Tề hỏi:

- Vẽ cái gì khó nhất?

Người đó đáp:

- Vẽ chó, ngựa khó nhất.

- Vẽ gì dễ nhất?

- Ma quỉ dễ nhất.

(Vì) chó với ngựa ai cũng biết, cũng thấy trước mặt từ sáng tới chiều,

không thể vẽ bậy được, cho nên khó vẽ. Còn ma quỉ không có hình trạng,

không thấy trước mắt nên dễ vẽ”.

Không kể trường hợp người “thác cổ” thiếu chính trực về tinh thần, cố ý

hiểu sai, bẻ cong tư tưởng cổ nhân cho phù hợp với chủ trương của mình;

ngay giữa người thành thực mà thiếu thông minh không chịu suy xét, tham

khảo, cũng gán cho cổ nhân những ý không phải của cổ nhân, mà hạng

người ngu đó thời nào cũng rất nhiều. Hàn Phi cũng trong thiên kể trên đưa

ra ba ví dụ, chúng tôi xin phép chép lại hai:

https://thuviensach.vn

“(Chu) thư có câu “thí nó, buộc nó”. Một người nước Tống đọc tới đấy lấy hai cái dây lưng tự thắt buộc bụng. Người ta hỏi:

- Làm gì (kì) vậy? Đáp:

“Vì sách dạy vậy”.

Sách dậy việc tu thân, phải giữ gìn, làm chủ dục vọng của mình, đừng

phóng túng, chứ đâu phải bảo cột bụng cho chắc.

“Một người khác ở đất Dĩnh (kinh đô nước Sở) viết thư cho vị tướng quốc

nước Yên. Viết ban đêm, lửa không đủ sáng, bèn bảo người cầm đuốc:

“Đưa cây đuốc lên”

(Miệng nói vậy) tay chép ngay vào thư “đưa đuốc lên”. Mấy chữ đó không

phải là ý trong thư. Tướng quốc nước Yên đọc tới đó mừng lắm, bảo: “Đưa

cây đuốc lên là trọng sự sáng, trọng sự sáng tức là tiến cử, bổ dụng người

hiền”. Rồi ông ta tâu với vua, vua hoan hỉ (theo lời) và nhờ vậy nước Yên

thịnh trị. Tuy thịnh trị đấy nhưng đâu phải là ý trong thư. Đa số các học giả

ngày nay giống như vậy.” Hai trường hợp đó, gọi là nệ cổ, tin từng chữ của

cổ nhân, không có phán đoán, thành thử cổ nhân nói một cách, ta hiểu một

cách, hoặc cổ nhân lầm lẫn mà mình cứ tin là đúng.

Thời khác thì sự việc phải khác. Dù chính sách của tiên vương có hay mà

không hợp thời thì cũng phải bỏ. Thời của Hàn người ta tranh nhau về sức

mạnh thì đem nhân nghĩa ra dậy đời, ca tụng tiên vương là vô ích. Thiên

Hiển học, ông viết:

“Khen Mao Tường, Tây Thi (hai mỹ nhân đời cổ) có ích gì cho mặt mình

đâu; dùng son, phấn, dấu, than (thuốc màu đen) mà tô điểm thì mặt mới đẹp

gấp bội. Khen tiên vương là nhân nghĩa, có ích lợi gì cho việc trị nước đâu;

làm sáng pháp độ, thưởng phạt cho đúng và nghiêm, đó mới là thứ son

phấn, dấu, than của quốc gia. Cho nên bậc minh chủ gấp lo việc có kết quả

(tức pháp độ, thưởng phạt) mà hoãn cái việc ca tụng “tiên vương” lại”.

Bọn ca tụng tiên vương, khoe khoang rằng cứ nghe theo lời họ, theo phép

người xưa mà trị nước thì sẽ lập được nghiệp vương là bọn nói láo đáng

khinh như bọn cô đồng thầy cúng:

Bọn cô đồng thầy cúng bảo một người: “tôi sẽ cầu cho ông sống ngàn vạn

năm tuổi”. Những tiếng ngàn vạn năm tuổi loạn cả tai người đó mà không

https://thuviensach.vn

có gì chứng tỏ rằng người đó thọ thêm được một ngày, vì vậy mà người ta

khinh bọn thầy cúng cô đồng. Ngày nay bọn Nho sĩ thuyết các vua thì

không chỉ cách thời nay phải trị nước ra sao mà cứ kể cái kết quả trị nước

thời xưa, không xét đến cách trị dân của quan lại cùng lòng kẻ gian tà, mà

chỉ kể những lời khen đời thượng cổ truyền lại, dùng sự nghiệp của tiên

vương. Họ khoe khoang: “Cứ nghe lời tôi thì sẽ lập được nghiệp bá

vương”; họ chính là bọn thầy cúng cô đồng trong giới du thuyết đấy; bậc

vua chúa có pháp độ không dùng họ. Bậc minh chủ vụ cái thiết thực, bỏ cái

vô dụng, không giảng thuyết nhân nghĩa, không nghe lời của bọn học giả”

(Hiển học).

Hàn chê chính sách nhân nghĩa của cổ nhân là không hợp thời, vô dụng, chỉ

như những trò chơi của trẻ con. Thiên Ngoại trừ thuyết tả thượng của ông

viết:

“Trẻ con chơi với nhau, lấy đất làm cơm, bùn làm canh, dăm bào làm thịt,

nhưng chiều thì về nhà ăn cơm, vì cơm bằng đất, canh bằng bùn, chơi thì

được chứ ăn không được. Khen những điều thời thượng cổ truyền lại, nghe

thì hay mà thực tế thì vô dụng; giảng thuyết nhân nghĩa của tiên vương mà

không biết cách chỉnh lí quốc gia, đó cũng là những việc để chơi chứ không

để đem trị nước được”

夫嬰兒相與戲也，以塵為飯，以塗為羹，以木為胾，然至日晚，必歸

饟者，塵飯、塗羹可以.戲而不可以食也。夫稱上古之傳頌，辯而不

愨，道先王仁義而不能正國者，此亦可以戲而不. 可以為治也

(Phù anh nhi tương dữ hí dã, dĩ trần vi phạm, dĩ đồ vi canh, dĩ mộc vi chi,

nhiên chí nhật vãn, tất qui hướng giả, trần phan đồ canh khả dĩ hí nhi bất

khả dĩ thực dã. Phù xưng thượng cổ chi truyền tụng, biện nhi bất khác, đạo

tiên vương nhân nghĩa nhi bất năng chính quốc gia, thử diệc khả dĩ hí nhi

bất khả dĩ vi trị dã)

Thiên Gian kiếp thí thần, giọng ông còn gay gắt hơn nữa:

“Các học giả ngu trên đời, đều không hiểu tình hình trị loạn, cứ lảm nhảm

tụng hoài sách cổ, làm loạn sự cai trị hiện thời; trí lự của họ không đủ để

tránh cái hố bẫy mà lại chế bậy các thuật sĩ (kẻ sĩ dùng pháp thuật). Nghe

lời họ thì nguy, dùng kế họ thì loạn, ngu tới như vậy là cùng cực mà hại

https://thuviensach.vn

cũng là tột bực”.

且夫世之愚學，皆不知治亂之情，讘䛟多誦先古之書，以亂當世之

治；智慮不足以避阱井之陷，又妄非有術之士。聽其言者危，用其計

者亂，此亦愚之至大，而患之至甚者也

(Thả phù thế chi ngu học giai bất tri trị loạn chi tình, chiếp giáp đa dụng

tiên cổ chi thư, dĩ loạn đương thế chi trị; trí lự bất túc dĩ tỉnh tỉnh chi hãm,

hựu vọng phi hữu thuật chi sĩ. Thính kì ngôn giả nguy, dụng kì kế giả loạn,

thử diệc ngu chi chí đại, nhi loạn chi chí thậm giả dã).

Trong Ngoại trừ thuyết tả thượng Hàn dẫn chứng:

“Trọng nhân nghĩa (tức theo đạo của tiên vương) thì nước yếu loạn, đó là

ba nước Tấn (tức Hàn Ngụy Triệu từ Tấn tách ra); không trọng nhân nghĩa

mà mạnh là nước Tần”.

Ông nhận thấy thời ông nước nào loạn cũng có cái thói: “bọn học giả thì

khen đạo tiên vương, tạ khẩu là trọng nhân nghĩa, trau chuốt dung mạo, y

phục và lời ăn tiếng nói để làm loạn pháp độ đương thời, làm mê hoặc lòng

vua chúa”

亂國之俗： 其學者、 則稱先王之道、 以籍仁義、 盛客服而飾辯說、

以疑當世之法、 而貳人主之心

(Loạn quốc chi tục kì học giả tắc xưng tiên vương chi đạo, dĩ tạ nhân nghĩa,

thịnh dung phục nhi sức biện thuyết dĩ nghi đương thế chi pháp nhi nhị

nhân chủ chi tâm – Ngũ đố)

Và ông gọi bọn học giả đó là một loại sâu mọt của quốc gia. Họ ngu xuẩn

cũng như anh chàng nước Tống ôm cây đợi thỏ:

“Nước Tống có người đi cày, trong ruộng có một gốc cây khô, một con thỏ

đâm bổ vào, gãy cổ, chết. Anh ta thấy vậy, bỏ cày mà ôm gốc cây khô, hy

vọng lại bắt được con thỏ nữa. Thỏ không được thêm mà bị cả nước cười

chê” (Ngũ đố).

Và anh chàng nước Trịnh tin cái ni mà không tin mình:

“Một người nước Trịnh muốn mua giày, đo bàn chân mình rồi đặt cái ni ở

chỗ ngồi. Anh ta ra chợ mà quên đem cái ni theo. Tìm được đôi giày muốn

mua rồi, anh ta (sực nhớ lại), bảo: “Tôi quên đem cái ni theo, để tôi trở về

lấy”. Rồi quay về nhà, khi trở lại thì chợ đã tan, không mua được giày.

https://thuviensach.vn

Người ta hỏi: “Sao anh không lấy chân để thử giày?” Anh ta đáp “Nên tin

cái ni chứ không nên tin mình”.

*

Tuy nhiên chúng ta cũng nên nhận rằng Hàn Phi vì bị bọn học giả quá tin

cổ làm cản trở việc thuyết phục vua Hàn theo chính sách dùng pháp thuật

của ông, nên thường nặng lời với họ, chứ ông không phản cổ đến triệt để,

cái gì của thời xưa cũng là phải bỏ hết. Rốt cuộc chủ trương của ông cũng

như của Thương Ưởng: không nhất định bỏ cổ hay chạy theo cổ, cứ cái gì

hợp thời thì làm, “miễn việc trị nước được thích nghi mà thôi”. Chẳng hạn

ông cũng tôn quân như Nho gia, còn hơn Nho gia nữa, vẫn trọng nông như

Nho gia, trọng lợi như Mặc gia có điều về quan niệm về “quân" (vua), về

“lợi” của ông có khác quan niệm của Nho và Mặc, như trong một chương

sau chúng ta sẽ thấy.

Chú thích:

[1] Vì trong thiên nhiên thì dân tộc Trung Hoa đã biết luật thịnh suy hữu thời từ hồi mới có nông nghiệp, mà Lão tử, Khổng tử đã cho nó là một luật

tự nhiên

[2] Sự thực thì (1)= -1783-(12357) = 574 năm; (2)= -1185-(-1783) = 598

năm; (3)= -551- (-1185) = 635 năm

[3] Coi chú thích chương 5 trang 138 – Phần V thiên Hiển học https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 2

XÃ HỘI QUAN

A – DÂN

Trong chương này và hai chương sau chúng tôi xét quan niệm của Hàn Phi

về:

- Bản tính con người.

- Vua

- Và Quốc gia.

Về lịch sử quan, Hàn chịu ảnh hưởng trực tiếp của Thương Ưởng, chỉ khai

thác tư tưởng của Thương Ưởng, mà không phát huy thêm được gì. Về xã

hội quan, Hàn cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp của thầy, tức Tuân tử nhưng

có nhiều sáng kiến và đưa tới những kết luận ngược hẳn với Tuân: Tuân

chủ trương tính ác để khuyên nhà cầm quyền dùng lễ giáo uốn nắn lại cái

tính cho dân, còn Hàn chủ trương dùng hình phạt để ngăn ngừa những hành

động của dân có hại cho nước. Có phải vì đi ngược lại đường lối của Tuân

mà Hàn muốn tránh không nhắc Tuân trong khi thường nhắc tới Quản

Trọng, Thương Ưởng, Thân Bất Hại, Ngô Khởi… Đọc bộ Hàn Phi Tử

chúng tôi chỉ thấy Tuân xuất hiện hai lần: một lần ở đầu thiên Hiển học:

“có Nho phái của họ Tôn” [1] và một lần ở thiên Nạn tam trong câu: “Tử

Khoái nước Yên cho Tử Chi là hiền mà không chịu Tôn Khanh cho nên

thân chết mà bị chê cười”. Nhưng sự kiện Tử Khoái “không chịu Tôn

Khanh” ra sao thì từ trước tới nay không ai tra ra được, vì vậy có người ngờ

Tôn Khanh đó không phải là triết gia Tuân Hướng, người đưa ra thuyết tính

ác.

Chuyện đó không quan trọng, chúng tôi sở dĩ ghi lại để cho độc giả thấy

Hàn Phi là môn đệ của Tuân tử mà đã sớm tách biệt với Nho gia, đứng hẳn

về phía Pháp gia.

Hàn Phi chịu ảnh hưởng của Tuân tử ít nhất là về hai điểm: tính ác và

https://thuviensach.vn

không tin trời, quỉ thần (thiên nhiên bất tương quan). Chúng tôi xin xét điểm tính ác trước đã.

Tuân tử là triết gia lớn nhất ở cuối thời Tiên Tần, tư tưởng rất có hệ thống,

đã viết riêng một thiên – thiên Tính ác - để đả thuyết tính thiện của Mạnh

tử. Trong bộ Tuân tử chúng tôi đã phân tích thuyết đó và trọn thiên Tính ác,

ở đây chỉ xin trích dẫn vài đoạn quan trọng nhất.  [2]

Tuân: định nghĩa chữ tính là cái tự nhiên trời sinh ra, cái sinh ra đã có sẵn

không đợi làm (học tập) rồi mới có (Sinh chi sở dĩ nhiên giả, vị chi tính -

Bất sự nhi tự nhiên giả, vị chi tính)

Và ông bảo rằng: “Cái tính của con người là đói thì muốn ăn, mệt thì muốn

nghỉ. (Kim nhân chi tính, cơ nhi dục bão, lao nhi dục hưu, thử nhân chi tình

tính dã)

Ba đặc điểm nữa của con người là hiếu lợi, đố kỵ, thích thanh sắc: “Tính

con người sinh ra là hiếu lợi, thuận theo tính đó thì thành ra tranh đoạt lẫn

nhau mà sự từ nhượng không có; sinh ra là đố kỵ, thuận theo tính đó thì

thành ra tàn tặc, mà lòng trung tín không có; sinh ra là có lòng muốn của tai

mắt, có lòng thích về thanh sắc, thuận theo tính đó thì thành dâm loạn mà lễ

nghĩa, văn lí không có. Như thế thì theo cái tính của người ta, thuận cái tình

của người ta, tất sinh ra tranh đoạt, phạm vào cái phận (tức quyền lợi của

nhau), làm loạn cái lí mà mắc cái lỗi tàn bạo. Cho nên phải có thầy, có phép

để cải hoá cái tính đi, có lễ nghĩa để dắt dẫn nó, rồi sau mới có từ nhượng

hợp văn lí mà thành ra trị. (Kim nhân chi tính sinh nhi hiếu lợi yên, thuận

thị cố tranh đoạt sinh, nhi từ nhượng vong yên; sinh nhi hữu tật ố yên,

thuận thị cố tàn tặc sinh, nhi trung tín vong yên. Sinh nhi hữu nhi mục chi

dụng hữu hiếu sắc yên, thuận thị cố dâm loạn sinh, nhi lễ nghĩa văn lí vong

yên. Nhiên tắc tòng nhân chi tính, thuận nhân chi tình, tất xuất vụ tranh

đoạt, hợp vu phạm phận loạn lí, nhi qui vu bạo. Cố tất tương hữu sư pháp

chi hoá, lễ nghĩa chi đạo, nhiên hậu xuất từ nhượng, hợp vụ văn lí nhi qui

vu trị – Tính ác).

Vậy theo Tuân tử, tính của con người là tính thỏa mãn ba nhu cầu chính:

ăn, ngủ, truyền chủng; ngoài ra lại còn hiếu lợi, đố kị.

Hàn Phi không phải là một triết gia, chỉ là một lí thuyết gia về chính trị, có

https://thuviensach.vn

óc thực tế, không bàn về tính như Mạnh tử, Tuân tử. Chúng ta chỉ biết theo ông thì con người thời thượng cổ chất phác, thân với nhau, trọng đức hơn

thời trung cổ, và người thời trung cổ lại hơn người thời ông. Vậy có thực

ông chủ trương rằng bản tính con người thời nguyên thuỷ vốn tốt rồi sau vì

hoàn cảnh xã hội mà hoá xấu không? Ông không hề giảng rõ điều đó cho

ta. Mặt khác, ông lại bảo trừ một số ít thánh nhân, còn thì hạng thường

nhân

- tranh nhau vì lợi

- làm biếng, khi có dư ăn rồi thì không muốn làm gì nữa.

- chỉ phục tòng quyền lực

Vậy thì cơ hồ ông cho rằng con người có một số rất ít tính vốn thiện, còn

đại đa số tính vốn ác, ông thiên về Tuân, nhưng cũng nhận Mạnh có lí phần

nào chăng?

Về tính ham lợi, ông bi quan thái quá, cho rằng ngay giữa cha con vợ

chồng chớ đừng nói giữa vua tôi, bạn bè, người ta hành động, cư xử với

nhau cũng chỉ vì tư lợi.

“Cha mẹ không săn sóc con kĩ khi nó còn nhỏ thì lớn lên nó oán mình. Con

được nuôi cho thành người rồi mà cung dưỡng cha mẹ không được hậu thì

cha mẹ giận oán trách nó. Cha con là tình chí thân mà có khi còn trách

nhau, oán nhau là do ai nấy đều muốn cho người khác phải vì mình (cha

muốn con phải vì cha, con muốn cho cha phải vì con), chứ không muốn cho

mỗi người phải vì bản thân người đó thôi”

人爲嬰兒也、父母養之簡, 子長而怨; 子盛壯成人, 其供養薄, 父母怒而

誚之. 子·父, 至親也, 而或譙或怨者, 皆挾相爲而不周於爲己也

(Nhân vi anh nhi dã, phụ mẫu dưỡng chi giản, tử trưởng nhi oán. Tử thịnh

tráng thành nhân, kì cung dưỡng bạc, phụ mẫu bộ nhi tiếu chi. Phụ tử chí

thân dã nhi hoặc tiếu hoặc oán giả, giai hiệp tương vị nhi bất chu ư vị kỉ dã

– Ngoại trừ thuyết tả thượng).

Rồi Hàn so sánh với việc chủ nuôi thợ:

“Mướn người gieo mạ, cày ruộng cho mình thì người chủ không ngại phí

tổn mà cho họ ăn ngon, lại còn lựa tiền, vải tốt mà trả công cho họ, như vậy

không phải vì yêu thương họ đâu mà vì nghĩ: “Có vậy họ cày mới sâu, cào

https://thuviensach.vn

cỏ mới kĩ cho mình”. Người làm công đó hết sức cày và cào cỏ, sửa sang

lại bờ ruộng, không phải vì yêu chủ mà vì nghĩ: “Có vậy chủ mới cho ăn

ngon, mà tiền, vải mới tốt.” Như vậy một bên cung dưỡng hậu hĩ, một bên

gắng sức làm việc, có cái ân trạch giữa cha con, hai bên đều hết nghĩa vụ

(vì) đều mưu cái lợi cho chính mình cả. Bởi vậy con người làm việc với

nhau, cho, tặng nhau, nếu thấy có lợi cho mình thì dù là người nước Việt

(thời đó người Trung Hoa ở miền bắc coi người nước Việt ở miền Đông

Nam là ngoại nhân) cũng dễ hòa, nếu lòng thấy có hại thì dù là cha con

cũng xa nhau, oán nhau.”

故人行事施予，以利之心，越人易和；以害之心，父子离且怨。

(Cố nhân hành sự thi dữ, dĩ lợi vi chi tâm, tắc Việt nhân dị hòa, dĩ hại chi vi

tâm, tắc phụ tử li thả oán – Như trên)

Đoạn dưới đây trong thiên Lục phản còn tàn nhẫn hơn nữa:

“Cha mẹ đối với con, sanh con trai thì mừng, sanh con gái thì giết, trai gái

đều trong lòng cha mẹ mà ra, mà con trai thì mừng, con gái thì giết, là do

nghĩ đến sau này, đứa nào có lợi lâu dài cho mình hơn. Vậy cha mẹ đối với

con mà còn đem lòng tính toán lợi hại, huống hồ là những người không có

tình cha con với nhau”

父母之於子也，產男則相賀，產女則殺之。此俱出父母之懷衽，然男

子受賀，女子殺之者，慮其後便、計之長利也。故父母之於子也，猶

用計算之心以相待也，而況無父子之澤乎。

(Phụ mẫu chi ư tử dã, sản nam tắc tương tự, sản nữ tắc sát chi. Thử câu xuất phụ mẫu chi hoài nhậm nhiên nam tử thụ hạ, nữ tử sát chi giả, lự kì

hậu tiện, kế chi trường lợi dã. Cố phụ mẫu chi ư tử dã, do dựng kế toán chi

tâm dĩ tương đãi dã, nhi huống vô phụ tử chi trạch hồ!)

Tình giữa cha con như vậy thì tình giữa vợ chồng cũng không hơn gì:

“Chúa có vạn cỗ xe, vua có ngàn cỗ xe thì hoàng hậu, thứ phi, phu nhân,

đích tử (thế nào cũng) có người muốn cho vua chết sớm. Làm sao biết được

như vậy? Là vì vợ không có tình cốt nhục với chồng, hễ yêu thì thân, không

yêu thì sợ. Tục ngữ có câu: “Mẹ được yêu thì con được chiều”. Ngược lại

hễ mẹ bị ghét thì con bị bỏ. Đàn ông năm chục tuổi vẫn còn hiếu sắc mà

đàn bà ba chục tuổi sắc đã tàn. Vợ sắc đã tàn mà thờ ông chồng hiếu sắc thì

https://thuviensach.vn

tất ngại mình bị hắt hủi, con tất ngờ sẽ không được nối ngôi. Đó là lẽ tại sao hoàng hậu, thứ phi, phu nhân mong cho vua chết sớm. (…) Do đó mà

có những vụ đầu độc bằng rượu và thắt cổ lén. Vì vậy mà sách Đào Ngột

Xuân Thu bảo: “Bậc vua chúa chết vì bệnh chưa được phân nửa”. Làm vua

mà không hiểu điều đó thì loạn sẽ sinh ra nhiều. Cho nên có câu: “Số người

có lợi thấy vua chết mà nhiều thì tính mạng của vua sẽ nguy”.

利君死者眾則人主危。

(Lợi quân tử giả chúng, tắc nhân chủ nguy – Bị nội)

“Giữa vua và tôi, đã không có tình cốt nhục mà cái lợi hại còn khác nhau,

nếu không muốn nói là ngược nhau: bề tôi muốn không có công mà được

thưởng, còn vua thì muốn bề tôi phải hi sinh cho mình mà đừng kể công.

Đã ở cái thế muốn không có công mà được thưởng, còn vua thì muốn bề tôi

bó buộc không thể không thờ vua thì bề tôi tất luôn luôn dò xét lòng vua,

không một lúc nào ngưng”

人臣之於其君，非有骨肉之親也，縛於勢而不得不事也。故為人臣

者，窺覘其君心也無須臾之休

(… Nhân thần chi ư kì quân, phi hữu cốt nhục chi thân dã, phọc ư thế nhi

bất đắc bất sự dã, cố vi nhân thần giả, khuy siêm kì quan tâm dã, vô tu du

chi hưu… Bị nội) (Vì vậy mà có vụ Lí Đoái làm quan thái phó nước Triệu,

theo phe Huệ vương, bao vây cung của Triệu Chủ Phụ để Chủ Phụ chết đói;

vụ Tề Hoàn công chết mấy chục ngày không được chôn tới nỗi giòi bò ra

cửa phòng và biết bao vụ bề tôi giết vua.)

Hành động nào của con người cũng vì lợi cả:

“Thầy lang khéo mút vết thương, ngậm máu bệnh nhân đâu phải là vì tình

cốt nhục mà chỉ vì lợi. Thợ đóng xe mong cho nhiều người giàu sang, còn

thợ đóng quan tài thì mong cho nhiều người chết yểu, không phải là thợ

đóng xe có lòng nhân mà thợ đóng quan tài tàn nhẫn, chỉ vì người ta không

giàu sang thì không mua xe, người ta không chết thì quan tài không bán

được. Thợ đóng quan tài không phải là ghét người, nhưng người ta chết thì

chú ta mới có lợi”

醫善人之傷醫善吮人之傷，含人之血，非骨肉之親也，利所加也。故

輿人成輿則欲人之富貴，匠人成棺則欲人之夭死也，非輿人仁而匠人

https://thuviensach.vn

賊也，人不貴則輿不售，人不死則棺不買，情非憎人也，利在人之死

也。

(Y thiện duẫn [3]  nhân chi thương, hàm nhân chi huyết, phi cốt nhục chi thân dã, lợi sở gia dã. Dư nhân thành dư, tắc dục nhân chi phú quí; tượng

nhân thành quan, tắc dục nhân chi yểu tử dã. Phi dư nhân nhân nhi tượng

nhân tặc dã; nhân bất quí tắc dư bất thụ, nhân bất tử tắc quan bất mãi. Tình

phi tăng nhân dã, lợi tại nhân chi tử dã – Bị nội)

Thời Tiên Tần, không có tác giả nào cực tả lòng vị lợi của con người bằng

Hàn trong những đoạn dẫn ở trên. Ông nhận rằng thời ông, con người xấu

xa hơn các thời trước, như vậy chỉ vì dân nghèo, người đông mà tài vật ít,

phải làm lụng cực nhọc, tranh giành nhau mới sống được.

Thiên Ngũ đố có một đoạn bất hủ đủ cho Hàn Phi lưu danh lại cho hậu thế.

Ông đã thấy dân số tăng gia theo cấp số nhân cả hai ngàn năm trước nhà

kinh tế học Anh, Malthus: thời cổ đàn ông không phải cày ruộng, trái cây

và hột cỏ đủ ăn rồi; đàn bà không phải dệt vải, da cầm thú đủ che thân rồi.

Họ không phải gắng sức mà đủ ăn đủ mặc, nhân dân ít mà vật dụng thừa,

cho nên không tranh giành nhau. Vì vậy khỏi phải thưởng hậu phạt nặng

mà dân tự nhiên khỏi loạn. Ngày nay một người có năm người con, không

phải là nhiều, mỗi người con lại có năm người con nữa, thành thử ông chưa

chết mà đã có hai mươi lăm đứa cháu, vì vậy nhân dân đông mà tài sức ít,

phải lao lực nhiều mà thức ăn đồ mặc lại ít, cho nên họ phải tranh giành

nhau, dù có thưởng hậu gấp hai, phạt nặng gấp mấy thì cũng không tránh

khỏi loạn.

古者丈夫不耕，草木之實足食也；婦人不織，禽獸之皮足衣也。不事

力而養足，人民少而財有餘，故民不爭。是以厚賞不行，重罰不用而

民自治。今人有五子不為多，子又有五子，大父未死而有二十五孫，

是以人民眾而貨財寡，事力勞而供養薄，故民爭，雖倍賞累罰而不免

於亂。

(Cổ giả trượng phu bất canh, thảo mộc chi thực túc thực dã; phụ nữ bất

chức, cầm thú chi bi túc y dã. Bất sự lực nhi dưỡng túc, nhân dân thiểu nhi

tài hữu dư, cố dân bất tranh. Thị dĩ hậu thương bất hành, trọng phạt bất

dụng nhi dân tự trị. Kim nhân hữu ngũ tử bất vị đa, tử hựu hữu ngũ tử, đại

https://thuviensach.vn

phụ vị tử nhi hữu nhị thập ngũ tử tông. Thị dĩ nhân dân chúng nhi hóa tài quả, sự lực lao nhi cung dưỡng bạc, cố dân tranh. Tuy bội thưởng lũy phạt

nhi bất miễn ư loạn).

Vì lẽ tình trạng kinh tế ảnh hưởng lớn – nếu không phải là quyết định – tới

tâm tình, cách cư xử, đời sống tinh thần của con người, nên người thời cổ

có từ nhượng hơn người đời nay cũng không đáng khen, người đời nay có

tàn bạo hơn người thời cổ cũng không đáng chê, chỉ là luật tự nhiên cả. Hàn

Phi viết tiếp:

“Ông Nghiêu làm vua thiên hạ mà nhà lợp bằng cỏ tranh không xén, cột rui

bằng gỗ không đẽo, ăn cơm gạo xấu với canh rau lê, rau hoắc, mùa đông

mặc áo da hươu da nai, mùa hè mặc áo vải thô, dẫu kẻ canh cổng cũng

không sống đạm bạc hơn. Ông Vũ làm vua thiên hạ mà tự cầm bừa xách sọt

đi trước nhân dân, đùi và ống chân trụi hết lông, đến kẻ nô lệ cũng không

cực khổ hơn. Do đó mà xét, các vua thời cổ nhường ngôi thiên tử thì cũng

chỉ là từ bỏ cuộc sống của người giữ cổng, đời lao khổ của tên nô lệ, có gì

đáng khen đâu. Một viên huyện lệnh ngày nay khi chết rồi thì con cháu

mấy đời sau còn được (ung dung) ngựa xe, vì vậy mà người ta quí chức

huyện lệnh. Cho nên về cái việc từ nhượng, thời xưa nhường ngôi thiên tử

thật là dễ mà ngày nay từ chức huyện lệnh thật khó, chỉ do cái lợi hậu hay

bạc khác nhau xa (…) Mùa xuân những năm đói kém, dù là em ruột còn

nhỏ, người ta cũng không nhường cho thức ăn, mùa thu những năm được

mùa (mùa thu là mùa gặt lúa ở Trung Hoa), dù là khách lạ đến cũng mời ăn,

đâu phải sơ với tình ruột thịt mà thân với khách qua đường, chỉ là vì thực

phẩm còn nhiều hay ít đấy thôi. Cho nên cổ nhân khinh tài vật không phải

là có lòng nhân, mà vì tại vật có nhiều; ngày nay người ta tranh đoạt của

nhau không phải là ti tiện mà vì tài vật có ít. Ngày xưa người ta coi thường

và từ bỏ ngôi thiên tử không phải là cao thượng mà vì quyền thế ít, ngày

nay người coi trọng và tranh nhau quan chức không phải là đê tiện mà vì

quyền thế nhiều”.

故飢歲之春，幼弟不餉；穰歲之秋，疏客必食。非疏骨肉愛過客也，

多少之實異也。是以古之易財，非仁也，財多也；今之爭奪，非鄙

也，財寡也、輕辭天子，非高也，勢薄也；重爭士橐，非下也，權重

https://thuviensach.vn

也

(Cố cơ tuế chi xuân ấu đệ bất hướng, nhương tuế chi thu, sơ khách bất tự,

phi sơ cốt nhục ái quá khách dã, đa thiểu chi thực dị dã. Thị dĩ cổ chi dị tài

phi nhân dã, tài đa dã; kim chi tranh đoạt, phi bỉ dã, tài quả dã, khinh từ

thiên tử phi cao dã, thế bạc dã: trọng tranh sĩ thác phi hạ dã, quyền trọng dã

– Ngũ đố)

Hàn tả đời sống cực khổ của vua Nghiêu chắc là quá đáng: dĩ nhiên vua

Nghiêu không có nhà cao cửa rộng, có ngựa xe gấm vóc như một viên

huyện lệnh thời Chiến Quốc, nhưng dù là một tù trưởng thì ông ta cũng có

kẻ hầu người hạ, có thịt ăn vì thời đó thú rừng không hiếm, đâu tới nỗi phải

ăn toàn rau lê rau hoắc. Nhưng cái tinh thần khinh tài vật của người thượng

cổ thì có thực, không phải chỉ vì tài vật nhiều mà còn vì nhu cầu người thời

đó ít nữa. Ai cũng biết các dân tộc bán khai hiếu khách hơn các dân tộc

“văn minh” chúng ta. Ông Will Durant – trong sách đã dẫn – chép lại một

chuyện lí thú: “Một người Anh tên là Turner kể cho một thổ dân Samoa

nghe tình cảnh bọn người nghèo ở Lơn-đơn (London) thì chú “mọi” đó rất

ngạc nhiên hỏi: “Làm sao có thể như vậy được kìa? Không gì để ăn? Vậy

họ không có bạn bè, không có nhà cửa sao? Nhưng họ ở đâu mà ra? Còn

nhà cửa của bạn bè chứ?” Người da đỏ nào đói cứ đi xin ăn là có liền;

nghèo tới mấy thì cũng không ai từ chối một người đói: “Trong thành phố

mà còn lúa thì không ai bị nhịn đói cả” (trang 35 – 36)

Cái lẽ “có hằng sản rồi mới có hằng tâm” Quản Trọng đã giảng cho Tề

Hoàn công tử đời Xuân Thu, rồi Mạnh tử nhắc tới hai lần, trong Lương Huệ

vương thượng – 7: “Không có hằng sản mà chỉ có hằng tâm thì chỉ kẻ sĩ

mới được như vậy. Còn thường dân, nếu không có hằng sản thì không có

hằng tâm”, và trong Đằng Văn công thượng 3: “Cách ăn ở của dân là: có

hằng sản mới có hằng tâm, không có hằng sản thì không có hằng tâm” (Dân

chi vi đạo dã: hữu hằng sản giả hữu hằng tâm; vô hằng sản giả vô hằng

tâm). Nếu dân đói thì họ tranh giành nhau, và thời Hàn Phi là thời “người ta

tranh đoạt của nhau”, thời trọng sức mạnh.

Hàn Phi đã thấy luật “đấu tranh để sống”. Luật đó ở thời Chiến Quốc thật

gay gắt. Như ở phần I chúng tôi đã nói, bọn tân địa chủ có học vấn tài năng,

https://thuviensach.vn

trong Chiến Quốc sách gọi là kẻ sĩ, trong Hàn Phi tử gọi là kẻ sĩ giỏi pháp thuật – phải tranh đấu với bọn quí tộc cũ, tức bọn cha anh của vua chúa,

bọn “trọng nhân” nắm hết quyền hành ở triều đình.

Trong Chiến Quốc sách (Lá Bối – 1972) phần I chúng tôi đã nói bọn biện sĩ

như Tô Tần, Trương Nghi, Phạm Tuy…..phải đút lót kẻ hầu cận các vua

chư hầu, phải ăn dầm nằm dề trong một quán trọ ở một kinh đô nào đó mới

xin được vào yết kiến vua. Được yết kiến, trình bày kế hoạch của mình,

được vua chấp nhận rồi còn phải đánh át bọn “cha anh” nhà vua; bọn này

ảnh hưởng lớn tới chính sách của nhà vua, mà vì quyền lợi nên có tinh thần

bảo thủ, ghét bọn biện sĩ. (“Bọn biện sĩ sợ thế lực của bọn “cha anh” đó

nhất. Tính mạng họ ở trong tay bọn này; ngày nào mà vua không dùng họ,

nghe lời bọn “cha anh” thì họ phải trốn đi nước khác ngay, nếu không thì

chết, có khi trốn mà không thoát, rốt cuộc cũng bị phân thây (trường hợp

Thương Ưởng). Cho nên họ luôn luôn nhắc vua chúa phải trọng kẻ sĩ, tức

trọng họ, (…) nhắc vua chúa về cách dùng người theo tài năng…

“Đã phải đối phó với bọn quí tộc, các biện sĩ còn phải đối phó với chính

bọn họ với nhau nữa vì chính họ với nhau cũng thường gièm pha nhau, lừa

gạt nhau, kèn cựa nhau như Cam Mậu và Công Tôn Diễn (Tần II – 13)

Công Tôn Hãn đối với Điền Kị (Tề I - 8)” (trang 54 – 58)

Họ cũng phải tranh đấu gay gắt non hai thế kỉ, tới đầu đời Hán địa vị mới

có thể gọi là vững.

Hàn Phi hiểu rất rõ tình cảnh đó vì chính ông đã phải chiến đấu và đã thất

bại mà lưu lại lời ai oán trong thiên Cô phẫn. Ông bảo bọn sĩ giỏi pháp thuật như ông với bọn “trọng nhân” thù nhau đến một mất một còn, mà

biện sĩ giỏi pháp thuật có năm cái thế để bại:

“Bọn đại thần được cầm quyền ít khi không được tin yêu, lại được vua chúa

biết từ lâu, cho nên đón được ý vua, vua thích hay ghét cái gì thì họ cũng

thích hay ghét cái đó, nhờ vậy mà tiến thân. Quan tước cao quí mà bè đảng

lại đông nên được cả nước khen. Còn kẻ sĩ giỏi pháp thuật, có muốn được

yết kiến vua thì đã thì thiếu tình thân yêu tin cậy, không được cái may mắn

vua biết từ lâu, mà lại đem lời pháp thuật ra kiểu chính lòng vua, tất làm

trái ý vua. Địa vị họ thấp mà không bè đảng nên bị cô lập. Họ là kẻ sơ tình

https://thuviensach.vn

mà muốn tranh với kẻ thân cận của vua, tất nhiên không thắng được; họ

mới tới mà muốn tranh với kẻ quen biết từ lâu, tất nhiên là không thắng

được; họ ở địa vị thấp hèn mà muốn tranh với với kẻ cao quí, tất nhiên là

không thắng được; họ chỉ có một miệng mà muốn tranh với cả nước (vì

người ta về hùa với bọn quyền quí còn dân thì ngại sự cải cách của họ) tất

nhiên là không thắng được. Kẻ sĩ giỏi pháp thuật ở vào năm cái thế không

thể thắng được đó (…). Thế đã không thắng được mà lại không sống chung

được (với bọn trọng nhân) tất có kẻ mất người còn, kẻ sĩ giỏi pháp thuật

làm sao khỏi bị nguy? Bọn trọng nhân nếu có thể vu tội lỗi cho ai thì sẽ

dùng phép công mà giết người đó; không thể vu được thì sai người ám sát.

Tóm lại, làm sáng tỏ phép thuật mà trái ý vua chúa, nếu không bị quan giết,

tất cũng chết vì bị ám sát.” ( Cô phẫn).

Từ quan niệm “đấu tranh để sống” tới quan niệm đấu tranh giai cấp, con

đường có vẻ như không xa. Vậy mà thời Chiến Quốc, Pháp gia tức giai cấp

tân địa chủ lẻ tẻ đánh vào giai cấp lãnh chúa cũ bằng các hình thư, bằng qui

tắc mọi người bình đẳng trước pháp luật, bằng chính sách tước quyền thế

tập của quí tộc như chính sách của Ngô Khởi, Thương Ưởng (cả Tuân tử

nữa), nhưng không có một nhà nào có một quan niệm giai cấp cả; họ cũng

không lập nên một đoàn thể chính trị nữa, như Khổng gia, Mặc gia.

Trong cuốn Nho giáo, một triết lí chính trị và Đại cương triết học Trung Quốc chúng tôi đã nhiều lần nhấn vào tính cách chính trị của Nho giáo:

“Nhân đạo, Chính vi đại” 人道、政爲大。 Ngũ kinh của Khổng tử đều có

mục đích chính là dạy về chính trị, mà cuốn Đại học dạy cách sửa mình để

tề gia trị quốc và bình thiên hạ, nghĩa là để thành một người dân tốt, một

ông quan, một ông vua tốt. Vậy có thể nói trường học của Khổng tử là một

trường dậy chính trị mà ông cùng mấy ngàn môn sinh là một đoàn thể

chính trị, một chính đảng [4]  .

Xét lời ông nhận định về sở trường của các môn sinh trong chương Tiên

tiến – 2, ta cũng thấy ông có ý đào tạo những người ra làm việc nước. Ông

bảo: “Về đức hạnh có Nhan Uyên, Mẫn Tử Khiêm, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng

Cung; về ngôn ngữ (tài ăn nói) có Tể Ngã, Tử Cống; về chính trị có Nhiêm

Hữu, Quí Lộ; về văn học có Tử Du, Tử Hạ”.

https://thuviensach.vn

Khii ông bôn ba các nước chư hầu, ông dắt các môn sinh theo và khi phải giao thiệp với người ngoài, ông thường sai Tử Cống, Tể Ngã đi thay, coi họ

như những nhà ngoại giao.

Mạnh tử nối chí Khổng Tử cũng dạy học và dắt các môn sinh đi khắp các

nước, lần nào cũng gồm mấy trăm người trên mấy chục cỗ xe.

Còn đạo Mặc thì rõ ràng là một đoàn thể chính trị có qui luật nghiêm khắc

hơn cả một chính đảng ngày nay: môn sinh phải tuyệt đối tuân lời Mặc tử.

Ông thành một đảng chủ, gần như một giáo chủ. Người có tài đức trong

đảng được cử làm “cự tử” (tức như thủ lãnh) và các người trong đảng hễ

làm quan, có lộc phải nộp cự tử một phần để chi dùng cho đảng. Có một lần

ở Dương Thành, tám mươi ba đệ tử cùng chết theo một cự tử tên là Mạnh

Thắng; lần khác con trai một cự tử tên là Phúc Thôn giết người, Tần Huệ

vương thương Phúc Thôn đã già mà chỉ có mình nó là con, tha tội cho nó;

Phúc Thôn không tha, tự giết con, vì phải theo luật của đạo Mặc: hễ giết

người thì phải đền mạng.

Lão tử và Trang tử tuy có bàn về chính trị - Lão tử chủ trương vô vi, Trang

tử chủ trương hoàn toàn tự do, gần như vô chính phủ - nhưng không hoạt

động về chính trị. (Trang tử muốn làm con rùa sống mà lết đuôi trong bùn

còn hơn một con rùa chết được trân tàng ở miếu đường) cho nên không lập

đảng, mà không có hoặc có rất ít môn sinh. Lẽ ấy là dễ hiểu.

Nhưng Pháp gia hầu hết ở trong giai cấp tân địa chủ, chuyên hoạt động về

chính trị mà trong suốt ba bốn chục năm không nhà nào đào tạo môn sinh,

thành lập một đảng, là tại sao? Họ rời rạc: Thương Ưởng không nhận là

môn đệ của Ngô Khởi, Hàn Phi không coi Thương Ưởng là thầy. Hình như

họ chỉ như người phương Tây ngày này gọi lài “technocrate” (kỹ phiệt), chỉ

là những kỹ thuật gia về chính trị, về pháp thuật, không được như giai cấp

“bourgeoisie” của Pháp ở thế kỷ XVIII, nên không gây được một cuộc cách

mạng, không có ý lật đổ quân quyền, trái lại còn quá tôn trọng quân quyền

nữa. Hàn Phi tập đại thành tư tưởng các Pháp gia đời Tiên Tần, học thuyết

của ông tuy có hệ thống nhưng ông quá chú trọng tới thuật trị nước, còn

tinh thần tranh đấu của ông kém Thương Ưởng, chỉ nhận thấy rằng “các

huyện lệnh thời ông khi chết rồi, con cháu mấy đời còn được (ung dung)

https://thuviensach.vn

ngựa xe” ( Ngũ đố) còn các nông dân, chiến sĩ làm cho nước giàu và mạnh thì sống cực khổ; không thấy ông chủ trương triệt các đặc quyền của giai

cấp quí tộc, một phần có lẽ giai cấp đó là giai cấp của ông.

Tóm lại, cũng như các Pháp gia khác, ông không có ý thức rõ rệt về giai

cấp đấu tranh. Phải chăng đó là một hạn chế của thời đại? Nếu họ có ý thức

đó và lập được một đảng chính trị thì lịch sử và văn minh Trung Hoa có lẽ

đã thay đổi hẳn.

*

Về bản tính thứ nhì, Tuân tử bảo con người “mệt thì muốn nghỉ” (có thể

hiểu là ít chịu gắng sức); Hàn Phi gay gắt hơn, cho là làm biếng, hễ có dư

ăn rồi thì không muốn làm gì nữa. Hàn cũng có lý: loài người thời ăn lông

ở lỗ chắc chắn là như vậy. Một người “esquimau” (thổ dân Bắc Mỹ sống

gần Bắc cực) bảo: “Khi tôi dư thịt ăn rồi thì tôi chẳng nghĩ tới gì cả” Và

theo ông Loskiel thì một bộ lạc láng giềng sẽ chia lương thực cho họ”. Và

những bộ lạc này thấy người siêng năng cứ phải nuôi báo cô kẻ làm biếng,

nên càng ngày trồng trọt càng ít đi (Will Durant – sách đã dẫn).

Tuy nhiên, Hàn cũng nhận rằng có một số ít rất siêng năng có đủ dùng mà

vẫn chịu gắng sức, nhờ họ mà nhân loại mới tiến bộ được; nhưng người trị

dân là trị số đông, nên bắt buộc dân phải gắng sức, Thiên Lục phản ông viết:

“Con người bẩm sinh hễ có tài sản đủ dùng rồi thì hóa ra lười biếng, không

chịu gắng sức, bề trên không nghiêm trị thì kẻ dưới phóng túng làm bậy.

Tài sản đủ dùng rồi mà vẫn gắng sức làm lụng thì chỉ có Thần Nông thôi;

bề trên không nghiêm trị mà kẻ dưới có đức hạnh thì chỉ có Tăng Sâm và

Sử Ngư. Hạng dân thường không bằng được Thần Nông, Tăng Sâm và Sử

Ngư là điều hiển nhiên rồi (…) Cho nên bậc minh chủ trị nước phải thích

nghi với thời mà sản xuất nhiều tài vật, định thuế má sao cho giàu nghèo

bình quân (công bằng), ban nhiều tước lộc để dùng hết tài năng trong dân,

dùng hình phạt nặng để ngăn cấm gian tà, khiến cho dân hễ gắng sức làm

lụng thì sẽ giàu, hễ có công nghiệp thì sẽ sang, làm bậy thì bị tội, có công

thì được thưởng, chứ không mong được bề trên nhân từ ban cho ân

huệ…..”

https://thuviensach.vn

凡人之生也，財用足則隳於用力，上治懦則肆於為非；財用足而力作

者神農也，上治懦而行修者曾、史也；夫民之不及神農、曾、史亦已

明矣 (...)故明主之治國也，適其時事以致財物，論其稅賦以均貧富，

厚其爵祿以盡賢能，重其刑罰以禁姦邪，使民以力得富，以事致貴，

以過受罪，以功致賞而不念慈惠之賜...

(Phàm nhân chi sinh dã, tài dụng túc tắc huy ư dụng lực, thượng trị nọa [5]

tắc tứ ư vi phi. Tài dụng túc nhi lực tác giả, Thần Nông dã; Thượng trị nọa

nhi hạnh tu giả, Tăng Sử dã. Phù dân bất cập Thần Nông, Tăng Sử diệc dĩ

minh hĩ (…..) Cố minh chủ chi trị quốc dã, thích kì thời sự dĩ trí tài vật,

luận kì thuế phú dĩ tuân bần phú, hậu kì tước lộc tận hiền năng, trọng kì

hình phạt dĩ cấm gian tà, sử dân dĩ lực đắc phú, dĩ sự trí quí, dĩ quá thu tội,

dĩ công trí thưởng nhi bất niệm từ huệ chi tứ….)

Hễ ai gắng sức nhiều thì được hưởng nhiều, được giàu sang, làm biếng thì

chịu nghèo. Nhưng vì quá mong cho nước giầu và mạnh, quá theo “chủ

nghĩa thực lợi”, nên có khi ông bất công, tàn nhẫn với người nghèo:

“Đa số học giả ngày nay nói đến việc trị nước đều bảo: “Cấp đất cho dân

nghèo, cho người không có đủ tư sản đủ ăn”. Nay có người cũng như

những người khác, không trúng mùa, không có nguồn lợi nào khác mà

riêng được dư ăn, thì nếu không phải là nhờ siêng năng, tất là nhờ tiết kiệm.

Lại có người cũng như người khác không gặp năm đói kém, không bị bệnh

tật, tội lỗi gì mà riêng cùng khốn, thì nếu không phải là do xa xỉ, tất là do

biếng nhác. Xa xỉ và biếng nhác thì nghèo, siêng năng và tiết kiệm thì giàu.

Nay bậc vua chúa thu thuế của người giàu để bố thí cho người nghèo, thế

thì cướp của người siêng năng và tiết kiệm để phân phát cho kẻ xa xỉ và

biếng nhác, như vậy mà muốn cho dân gắng sức làm lụng tiêu pha bớt đi

thì không thể được”

今之學士語治者多曰：“與貧窮地以實無資。”今夫與人相若也，無豐

年旁入之利而獨以完給者，非力則儉也。與人相若也，無饑饉疾疚禍

罪之殃獨以貧窮者，非侈則墯也。侈而墯者貧，而力而儉者富。今上

徵斂於富人以布施於貧家，是奪力儉而與侈墯也。而欲索民之疾作而

節用，不可得也

(Kim chi học sĩ ngữ trị giả, đa viết: dữ bần cùng địa, dĩ thực vô tư. Kim phú

https://thuviensach.vn

dữ nhân tương nhược dã, vô phong niên bàng nhập chi lợi, nhi độc dĩ hoàn cấp dã phi lực tắc kiệm dã. Dữ nhân tương nhược dã, vô cơ cận tật cứu họa

tội, chi ương, độc dĩ bần cùng giả, phi xa tắc nọa dã. Xa phi họa giả bần,

nhi lực nhi kiệm giả phú. Kim thượng trưng liễm ư phú nhân dĩ bố thí ư

bần gia, thị đoạt lực kiệm nhi dữ nọa dã, nhi dục sách dân chỉ tật tác nhi tiết

dụng, bất khả dã – Hiển học).

Có phải người nghèo nào cũng do xa xỉ hoặc làm biếng cả đâu, có phải

người giàu nào cũng do tiết kiệm và siêng năng cả đâu, nhất là trong xã hội

thời ông mà đã phải nhận rằng sự đấu tranh để sống rất gay go. Mà trong xã

hội lí tưởng của ông, thưởng phạt rất công minh, thì vẫn có những người

sinh ra yếu đuối, đần độn hơn người khác, hoặc cha mẹ nghèo nàn không

nuôi nấng giáo dục như những người khác, những người đó khốn khổ đâu

phải tại họ, sao lại không cưu mang, bố thí cho họ. Tâm lí Hàn đúng là tâm

lí hạng tân địa chủ, tôn trọng sự cần kiệm nhưng bất công và có phần tàn

nhẫn.

*

Bản tính thứ ba của con người theo Hàn, là chỉ phục tùng quyền lực mà

thôi. Về điểm này ông hoàn toàn khác Tuân tử. Tuân tin ở công dụng của

sự giáo hóa bằng lễ, nghĩa, ông thì không.

Thiên Lục phản, ông viết:

“Mẹ yêu con gấp bội cha yêu con mà cha ra lệnh thì con tuân lệnh gấp

mười mẹ ra lệnh. Quan lại không yêu gì dân mà lệnh được dân tuân lệnh

gấp vạn lần của cha mẹ. Mẹ tích lũy lòng yêu con mà lệnh không được

theo; quan lại dùng oai nghiêm mà dân tuân lệnh. Vậy dùng oai nghiêm hay

dùng lòng yêu, cách nào nên theo là điều dễ quyết định được rồi”

母之愛子也倍父，父令之行于子者十母；吏之于民无愛，令之行于民

也萬父。母积積愛而令窮，吏用威嚴而民聽從，嚴愛之策亦可决矣。

(mẫu chi ái tử dã bội phụ, phụ lệnh chi hành ư tử giả thập mẫu. Lại chi ư

dân vô ái, lệnh chi hành ư dân dã vạn phụ. Mẫu tích ái nhi lệnh cùng, lại

dụng uy nghiêm nhi dân thính phòng; nghiêm ái chi sách diệc khả quyết

hĩ).

Thiên Ngũ đố, ông cho sự giáo hóa không có công hiệu, chỉ có nghiêm hình

https://thuviensach.vn

mới trị được thanh niên:

“Nay có đứa con hư, cha mẹ giận la ó, nó không sửa tính, người trong làng

trách nó, nó cứ trơ trơ, thày dạy nó, nó cũng không chừa. Lòng yêu của cha

mẹ, hành động của người trong làng, và lời giáo huấn sáng suốt của thầy

dậy, có đủ cả ba cái đẹp đẽ đó mà chung qui châu bộ đem binh tới thi hành

phép nước, lùng bắt kẻ gian, lúc đó nó mới hoảng sợ, thay đổi tính khí,

hạnh kiểm. Vậy lòng yêu của cha mẹ không đủ để dạy con, phải đợi có

nghiêm hình của châu bộ mới được, vì dân vốn được yêu thì nhờn, phải

dùng uy lực mới chịu nghe”.

故父母之愛不足以敎子、必待州部之嚴刑者、民故驕於愛、聽於威矣

(Cố phụ mẫu chi ái bất túc dĩ giáo tử, tất đãi châu bộ chi nghiêm hình giả,

dân cố kiêu ư ái, thính ư uy hĩ).

Cha mẹ yêu con, con vị tất đã không loạn. Vua cũng vậy, dù yêu dân như

con, dân cũng vị tất cũng không loạn. Muốn ngăn loạn, dùng nhân nghĩa

không được phải dùng uy thế. Vì bản tính của dân là chỉ sợ hình phạt, tin ở

tính thiện của họ là lầm lớn.

“Bậc thánh nhân trị nước, không mong gì dân làm điều thiện [6] , chỉ cốt sao cho dân đừng làm bậy thì khắp nước có thể không làm bậy. Người trị

nước dùng chính sách nào thích hợp với đại chúng, mà bỏ chính sách nào

thích hợp với một số ít người, cho nên không vụ đức mà chỉ vụ pháp luật”.

夫聖人之治國，不恃人之為吾善也，而用其不得為非也。恃人之為吾

善也，境內不什數；用人不得為非，一國可使齊。為治者用眾而舍

寡，故不務德而務法

(Phù thánh nhân chi trị quốc, bất thị nhân chi vị ngô thiện dã, nhi dụng kì

bất đức vi phi dã. Thị nhân chi vi ngô thiện dã, cảnh nội bất thập số, dụng

nhân bất đắc vi phi, nhất quốc khả sử tề. Vi trị giả dụng chúng nhi xả quả,

cố bất vụ đức nhi vụ pháp – Hiển học)

Hàn Phi thật bi quan, không cho hạng bình dân có một đức nào cả, chỉ chê

họ là tự tư tự lợi, biếng nhác, không dạy được để kết luận rằng muốn trị họ

chỉ có một cách là dùng nghiêm hình, nhưng ông quên rằng thiên Ngũ đố

ông đã bảo dù có thưởng hậu phạt nặng cũng không làm cho dân khỏi loạn

https://thuviensach.vn

được! Đó là một điểm mâu thuẫn của ông.

Chú thích:

[1] Tuân tử là Tuân Hướng, người trong thời tôn xưng là Khanh; Tuân và Tôn đọc giống nhau, nên Tuân Khanh thành ra Tôn Khanh

[2] Trang tử - Nam Hoa kinh, NXB Văn Hoá, 1994

[3] Có người đọc là duyện

[4] Trong Luận ngữ (Tử lộ - 18) Khổng tử có dùng chữ “ngô đảng” mà có người dịch là xóm tôi, có người dịch là đoàn thể của tôi.

[5] Cũng đọc là nhu

[6] Nguyên văn: vi vô nghiêm, có thể hiểu là làm điều thiện theo ý ta

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 3

XÃ HỘI QUAN

B - VUA

Pháp gia là những chính trị gia rất thực tế, chỉ tìm những pháp thuật làm

cho nước giàu và mạnh, không thắc mắc về nguồn gốc của chế độ phong

kiến quân chủ. Ông vua nào trọng dụng thì họ thờ, không thì bỏ, tìm ông

vua khác, không bao giờ tự hỏi một ngôi vua được truyền ra sao, một ông

vua nào đó giữ ngôi vua có xứng đáng không. Về điểm đó, họ không "khó

tính" như Nho gia. Chẳng hạn sách Luận ngữ, chương Thuật nhi, bài 14

chép truyện Tử Cống thấy Khổng tử khen Bá Di, Thúc Tề, biết rằng thầy

mình kín đáo chê vua Vệ (Cướp ngôi cha trong khi cha tị loạn ở nước

ngoài) tất không chịu thờ. Quả nhiên sau đó, Khổng tử dắt môn đồ bỏ nước

Vệ mà đi [1] . Chúng tôi không thấy một Pháp gia nào có thái độ đó của Khổng tử.

Họ có một điểm tiến bộ là không tin rằng vua được Trời giao cho sứ mạng

thay Trời trị dân, và theo họ thì cơ hồ như xã hội đặt ra vua. Ở một chương

trên chúng tôi đã dẫn một câu của Thương Ưởng, đại ý bảo phải đặt ra pháp

lệnh để giữ gìn trật tự trong xã hội; có pháp lệnh thì phải có người bảo vệ

pháp lệnh, vì vậy phải đặt ra quan, đặt ra quan rồi lại phải đặt ra vua để

"thống nhất" thành một khối, tức để cầm đầu hết thảy. Còn Hàn Phi thì bảo

thời thượng cổ, Hữu Sào và Toại Nhân có công với nhân dân - một ông vua

chỉ cho dân kết cành làm ổ, một ông tìm ra cách lấy lửa - nên nhân dân

mừng, tôn làm vua thiên hạ.

Thương và Hàn chỉ nói sơ sài vậy thôi, không đào sâu vấn đề. Có lẽ họ chủ

trương rằng quyền thế của vua nếu là thứ quyền thế chính vua thiết lập nên

là tốt hơn cả. Quyền thế có chính đáng hay không, họ không cần xét kĩ,

nhưng họ rất quan tâm đến vấn đề làm sao nắm vững được quyền thế.

Muốn nắm vững được quyến thế thì vua phải đích thân và một mình giữ

quyền thưởng phạt mà Hàn Phi gọi là "nhị bính" (hai quyền của vua), tuyệt

nhiên không được san sẻ quyền đó cho một người nào, nếu không thì sẽ bị

https://thuviensach.vn

bề tôi chế ngự liền. Thưởng phạt là công cụ hiệu lực nhất để trị dân. Trong chương trên chúng ta đã thấy thường dân chỉ ham lợi và chỉ phục tùng

quyền lực. Bản tính của dân như vậy thì trị dân phải thuận theo nó, lợi dụng

lòng ham lợi của dân, nghĩa là khen thưởng khi dân có công với quốc gia,

và đánh vào lòng sợ quyền lực của dân, nghĩa là trừng trị khi họ có tội.

Một mình nắm hết quyền thưởng phạt như vậy nhất định là chuyên chế rồi,

vì hồi đó Trung Hoa chưa biết thuyết phân quyền: lập pháp là do vua, hành

pháp cũng do vua mà quyền thưởng phạt (tư pháp) cũng do vua nữa.

Hàn Phi cũng nhiều lần nhắc vua phải chí công vô tư, phải bỏ tư lợi tà tâm

mà theo phép công thì nước mới thịnh được. Thiên Hữu độ ông viết:

"Không nước nào luôn luôn mạnh, không nước nào luôn luôn yếu. Người

thi hành pháp luật (tức vua) mà cương cường thì nước mạnh, người thi

hành pháp luật mà nhu nhược thì nước yếu ( ...). Cho nên ở vào thời này,

nhà cầm quyền nào biết bỏ tư lợi tà tâm mà theo phép công thì dân sẽ yên,

nước trị: biết bỏ hành động riêng tư mà làm theo phép công thì binh sẽ

mạnh, mà địch sẽ yếu".

國無常強無常弱，奉法者強則國強，奉法者弱則國弱 (...)故當今之

時、能去私曲就公法者，民安而國治；能去私行行公法者，則兵強而

敵弱。

( Quốc vô thường cường, vô thường nhược. Phụng pháp giả cường, tắc

quốc cường, phụng pháp giả nhược, tắc quốc nhược (...). Cố đương kim chi

thời, năng khứ tư khúc, tựu công pháp giả, dân an nhị quốc trị, năng khứ tư

hành, hành công pháp giả, tắc binh cường nhi địch nhược).

Nhưng Hàn chỉ cảnh cáo, nhắc nhở các vua chúa như vậy thôi, còn như nếu

gặp ông vua hôn ám như Kiệt, Trụ chẳng hạn thì Hàn không nghĩ ra cách

nào ngăn cản được, mà hạng sĩ giỏi pháp thuật có lòng như ông đành trốn

qua nước khác hoặc chịu chết; còn dân chúng thì Hàn lại càng không quan

tâm tới, họ phải ráng mà chịu. Hàn không cho dân chúng có quyền làm

cách mạng như Mạnh tử, cũng không dám nói rằng dân như nước, vua như

thuyền, nước chở thuyền mà cũng lật được thuyền. Đọc bộ Hàn Phi tử

chúng tôi thấy Hàn Phi như tránh vấn đề đó, chỉ bày mưu thuật cho vua,

https://thuviensach.vn

nắm dẫn(?) chỉ tìm cách làm cho nước giàu và mạnh, mà không xét đến nỗi đau khổ của dân, chỉ cho dân mỗi cái quyền này: kẻ làm lợi cho nước thì

được thưởng, thế thôi. Muốn được hưởng cái quyền đó, dân và các quan

lớn nhỏ tuyệt đối phải phục tùng vua:

"Người hiền làm bề tôi thì (...) không có hai lòng, ở triều đình không dám

từ chối một địa vị thấp hèn, trong quân đội không dám từ chối việc gian

nan, một mực thuận tòng việc làm, pháp độ của vua, hư tâm (nghĩa là

không sẵn có ý riêng) để đợi mệnh lệnh, không dám dị nghị phải trái; cho

nên có miệng mà không được nói ý riêng, ví như cánh tay, trên che đầu,

dưới che thân, thân thể nóng hay lạnh thì phải cứu, dù có lưỡi kiếm Mạc Da

kề thân cũng không dám không bắt."

賢者之爲人臣…無有二心。朝廷不敢辭賤, 軍旅不敢辭難; 順上之爲,

從主之法, 虛心以待令, 而無是非也. 故有口不以私言, 有目不以私視,

而上盡制之。為人臣者，譬之若手，上以脩頭，下以脩足，清暖寒

熱，不得不救，鏌邪傅體，不敢弗搏

(Hiền giả chi vi nhân thần... vô hữu nhị tâm: triều đình bất cảm từ tiện, quân lữ bất cảm từ nan, thuận thượng chi vi tùng chủ chi pháp, hư tâm dĩ

đãi lệnh, nhi vô thị phi dã. Cố hữu khẩu bất tư ngôn, hữu mục bất tư thị, nhi

thượng tận chế chi. Vi nhân thần giả, thí chi nhược thủ, thượng dĩ tu đầu, hạ

dĩ tu túc, thanh noãn hàn nhiệt, bất đắc bất cứu, Mạc Da phó thể, bất cảm

phất bác - Hữu độ).

Thật ngược hẳn với Mạnh tử.

Hơn nữa, Hàn còn cho hạng ẩn sĩ đáng giết vì tuy họ không làm hại gì cho

nước nhưng cũng không làm lợi gì cho nước. Thiên Ngoại trừ thuyết hữu

thượng ông chép truyện Thái Công Vọng khi mới được phong ở nước Tề,

sai giết ngay hai anh em ruột Cường Dật và Hoa Sĩ chỉ vì họ đều là cư sĩ,

"cày ruộng mà ăn, đào giếng mà uống, không cầu gì ở người, không nhận

bổng lộc, danh hiệu của vua". Chu Công Đán ngạc nhiên sai người tới hỏi

tại sao lại giết những người hiền như vậy, Thái Công Vọng đáp: "Họ không

chịu làm bề tôi thiên tử (nhà Chu) thì Vọng tôi (chư hầu) không coi họ là bề

tôi được; họ không chịu làm bạn chư hầu thì Vọng tôi không thể sai khiến

https://thuviensach.vn

họ được; họ cày ruộng mà ăn, đào giếng mà uống, không cần gì ở người

khác thì tôi không thể thưởng phạt, khuyên cấm họ được. Vả lại họ không

nhận danh hiệu của vua ban thì họ dù có tài trí cũng không thể cho Vọng

tôi dùng; họ không cần bổng lộc thì dù họ có hiền đức cũng không lập công

với Vọng được. Họ không chịu làm quan thì không trị họ được, họ không

chịu lãnh nhiệm vụ thì họ không trung với mình. Tiên vương sở dĩ sai khiến

thần dân được là nhờ tước lộc hoặc hình phạt. Nay dùng cả bốn cái đó

không đủ sai khiến họ thì Vọng tôi sai khiến được ai bây giờ? (...). Họ tự

cho là hiền sĩ trong đời mà không để cho chúa dùng (...) có khác chi con

ngựa kí (chạy rất nhanh) mà không lái qua tả qua hữu được, vì vậy mà tôi

phải giết".

Chuyện đó chắc là bịa (Hàn đã không nghiệm trước khi dẫn chứng) vì thời

gian đó người ta còn trọng các ẩn sĩ như Bá Di, Thúc Tề, mà Thái Công

Vọng là người tốt, có thời đã ở ẩn câu cá trên sông Vị, đâu có hành động

như vậy. Đó là chủ trương của pháp gia. Trang tử mà sống ở nước Hàn,

cùng thời với Hàn thì khó mà được “lết cái đuôi trong bùn"!

Vì Hàn Phi không xét quyền uy như thế nào là chính đáng, không đặt vấn

đề nếu vua dùng bậy quyền uy thì sao, chỉ tôn quân triệt để mà không quý

dân, cho nên mặc dầu học thuyết của ông có nhiều điểm độc đáo mà hậu

thế cũng chỉ coi ông là một lý thuyết gia về chính trị, chứ không phải là

một triết gia. Người ta còn trách rằng chính vì Thương Ưởng và ông mà

Tần mới có câu: "Vua bắt bề tôi chết mà bề tôi không chết là bất trung". -

Quan niệm quái gở về đạo trung quân đó của Pháp gia chứ đâu phải của

Nho gia.

*

Sự cách biệt giữa vua và dân có lẽ cũng vì Pháp gia mà rộng thêm, sâu

thêm. Chủ trương của Hàn Phi là dùng uy quyền, dùng sức mạnh vì thời

ông là thời trọng sức mạnh (Nước sở dĩ được trọng, vua sở dĩ được tôn là

nhờ sức mạnh) chứ không dùng nhân nghĩa, nhân nghĩa là nhu nhược.

Chương trên chúng ta đã thấy vì quyền lợi ngược nhau, vua phải coi bề tôi

như kẻ lúc nào cũng muốn đoạt ngôi của mình, không nên tin họ mà phải

đề phòng họ. Chương này chúng ta lại thấy vua không được thương dân,

https://thuviensach.vn

không cần được lòng dân, vì dân như trẻ con, không biết cái lợi lâu dài, chỉ

nhìn cái lợi trước mắt thôi, theo ý dân thì sẽ loạn. Thiên Hiển học, Hàn viết:

" Bọn không biết trị nước ngày nay nhất định bảo: "Cần được lòng dân".

Nếu được lòng dân là nước được trị thì còn cần dùng gì đến Y Doãn (khai

quốc công thần của vua Thành Thang), Quản Trọng nữa, cứ nghe lời dân là

đủ rồi, nhưng cái trí của dân không dùng được, cũng như cái lòng của trẻ

con vậy. Một đứa trẻ đau ở đầu, không cạo đầu thì nó lại đau lại, không nặn

mụn nhọt cho nó thì mụn nhọt ngày càng tấy lên. Muốn cạo đầu nặn mụn

nhọt thì một người phải ghì nó để cho mẹ hiền của nó làm việc ấy. Như vậy

mà nó còn gào khóc không ngừng, vì nó không biết phải chịu đau một chút

rồi mới được cái lợi lớn (là hết bệnh). Nay bậc vua chúa gấp vỡ đất, cày

ruộng để dân có thêm tài sản mà dân oán là tàn khốc; sửa hình pháp và

trừng phạt để ngăn cấm bọn gian tà mà dân oán là nghiêm khắc; thu thuế

bằng tiền gạo để cho kho lẫm được đầy mà cứu tế khi đói kém, cung cấp

cho quân đội, mà dân oán là tham lam (...) gom sức lại đánh cho mạnh để

bắt giặc mà dân oán là tàn bạo. Bốn việc đó để trị an mà dân không biết

mừng. Sở dĩ vua chúa cầu bậc sĩ thánh trí là vì dân trí không đủ cho mình

theo được. Ngày xưa ông Vũ khơi sông (Dương Tử), đào sông (Hoàng Hà)

mà dân gom ngói và đá (tính ném ông).Tử Sản vỡ đất trồng dâu mà người

nước Trịnh chê bai. Ông Vũ làm lợi cho thiên hạ, ông Tử Sản bảo tồn cho

nước Trịnh mà đều bị huỷ báng, như vậy dân trí có thể dùng được không

là điều ta thấy rõ rồi. Cho nên (...) làm chính trị mà mong vừa lòng dân đều

là mối loạn, không thể theo chính sách đó trị nước được".

今不知治者必曰：“得民之心。”得民之心而可以爲治，則是伊尹、管

仲無所用也，將聽民而已矣…今上急耕田墾草以厚民產也，而以上為

酷；修刑重罰以為禁邪也，而以上為嚴；徵賦錢粟以實倉庫、且以救

饑饉備軍旅也，而以上為貪[…]并力疾鬥所以禽虜也，而以上為暴。

此四者所以治安也，而民不知悅也。夫求聖通之士者，為民知之不足

師用。昔禹決江濬河而民聚瓦石，子產開畝樹桑鄭人謗訾。禹利天

下，子產存鄭，皆以受謗，夫民智之不足用亦明矣。故舉士而求賢

智，為政而期適民。故(…)爲政而期適民、皆亂之端、未可與為治

https://thuviensach.vn

也。

( Kim bất tri trị giả tất viết: "Đắc dân chi tâm". Đắc dân chi tâm nhi khả dĩ

vi trị, tắc thị Y Doãn, Quản Trọng vô sở dụng dã, tương thính dân nhi dĩ hĩ

(...) Kim thượng cấp canh điền khẩn thảo, dĩ hậu dân sản dã, nhi dĩ thượng

vi khốc; tu hình trọng phạt, dĩ vi cấm tá dã, nhi dĩ thượng vi nghiêm; trưng

phú tiền túc, dĩ thực thương khổ, thả dĩ cứu cơ cận, bị quân lữ dã, nhi dĩ

thượng vi tham [2] tính lực tật đấu sở dĩ cầm lỗ dã, di nhĩ thượng vi bạo.

Thử tứ giả sở dĩ trị an dã nhi dân bất tri dã. Phù cầu thánh thông chi sĩ giả,

vi dân trí chi bất sư dụng. Tích Vũ quyết giang tuấn hà, nhi dân tụ ngoã thạch, Tử Sản khai mẫu thụ tang, Trịnh nhân báng tí. Vũ lợi thiên hạ, Tử

Sản tồn Trịnh, giai dĩ thụ báng, phù dân trí chi bất túc dụng diệc minh hĩ.

Cố (...) vi chính nhi kì thích dân, giai loạn chi đoan, vị khả dữ vi trì dã).

Đoạn đó ông chê Nho và Mặc là mị dân. Thiên Lục phản, ông nói rõ

thêm:"Dùng pháp luật (nghiêm khắc) thì trước chịu khổ sau được lợi lâu

bền; còn theo đạo nhân từ thì mới đầu được vui mà sau sẽ khốn cùng. Bậc

thánh nhân cân nhắc, lựa cái lợi lớn cho nên dùng pháp luật mà bắt nhau

chịu cực, và bỏ sự nhân ái đối với nhau." Ông đưa một số thí dụ để chúng

ta dễ thấy; gia chủ nào bắt con em chịu lao khổ, cần kiệm thì sẽ khá lên, dù

gặp năm mất mùa cũng được no ấm, còn gia chủ nào vì thương con em cho

chúng ở không vui chơi thì tất sẽ nguy, mà gặp năm đói kém, tất phải bán

vợ đợ con.

Sau cùng, thiên Nam diện, ông bảo khi nước loạn thì phải cương quyết, nghiêm khắc lập lại sự bình trị, đừng ngại bị ám sát, như Thương Ưởng đi

đâu lúc nào cũng dùng cái "thù" (một binh khí dài, có mũi nhọn) sắt, cái

thuẫn nặng để đề phòng, như Tấn Văn Công phải dùng vệ sĩ, và Tề Hoàn

Công phải dùng xe có vũ trang để đề phòng dân chúng.

Dân không phải là luôn luôn ngu như Hàn nghĩ, mà đại đa số là ngại sự

thay đổi, muốn được yên thân, không nghĩ xa; phải kiên nhẫn, khéo léo

giảng cho dân hiểu, mà khi dân đã vui vẻ theo đường lối của chính quyền

rồi thì kết quả sẽ nhiều, còn như dùng chính sách mạnh của Hàn thì kết quả

có thể sẽ mau đấy nhưng không bền. Hàn chê dân chúng chỉ thấy cái lợi

trước mắt mà không thấy cái lợi lâu dài, nhưng chính Hàn cũng mắc cái lỗi

https://thuviensach.vn

đó.

Lạ nhất là Hàn bảo quan, dân phải bỏ lòng trung với vua, nghĩa là cứ thi

hành đúng lệnh của vua, giữ đúng pháp luật chứ không được hi sinh cho

vua, không được tỏ lòng yêu vua. Trong Ngoại trừ thuyết tả hạ, ông kể

chuyện Tần Chiêu Vương phạt dân vì dân cầu nguyện cho mình hết bệnh:

"Tần Chiêu Vương đau, dân chúng mỗi lí (hai mươi lăm nhà là một lí)

chung nhau mua bò và nhà nào cũng cầu cho vua hết bệnh. Công Tôn

Thuật ra ngoài thấy vậy, bèn vào mừng vua: "Trăm họ đều chung nhau mỗi

lí mua bò để cầu nguyện cho vua hết bệnh". Chiêu Vương sai người đi hỏi,

quả có như vậy, ra lệnh: "Phạt mỗi lí phải nộp hai áo giáp (bằng da tê ngưu). Không ra lệnh mà tự ý cầu nguyện là thương quả nhân. Họ thương

quả nhân thì quả nhân cũng phải đổi pháp luật mà làm vừa lòng họ, như

vậy pháp luật không đứng được, sẽ đưa tới loạn và mất nước. Không bằng

phạt mỗi lí hai áo giáp mà làm cho nước được trị trở lại".

秦昭王有病，百姓買牛而家爲王禱。公孫述出見之，入賀王曰：“百

姓乃皆買牛爲王禱。”王使人問之，果有之。王曰：“訾之人二甲。夫

非令而擅禱者，是愛寡人也。夫愛寡人, 寡人亦且改法而心與之相循

者, 是法不立; 法不立, 亂亡之道也. 不如人罰二甲而復與爲治。

( Tần Chiêu Vương hữu bệnh, bách tính mãi ngưu nhi gia vị vương đảo.

Công tôn Thuật xuất kiến chi, nhập hạ vương viết: "Bách tính nãi giai lí mãi ngưu vị vương đảo". Vương sử nhân vấn chi, quả hữu chi. Vương viết:

"Tứ chi nhân nhị giáp. Phù phi lệnh nhi thiện đảo giả, thị ái quả nhân dã.

Phù ái quả nhân, quả nhân diệc thả cải pháp nhi tâm dữ chi tương tuần giả,

thị pháp bất lập, pháp bất lập loạn vong chi đạo dã; bất như nhân phạt nhị

giáp, nhị phục dữ vi trị”).

Thật là trái nhân tình. Chúng ta tưởng tượng mỗi một xã hội mà từ trên

xuống dưới chỉ biết tuân pháp luật, không còn lòng thương, không còn chút

tình nghĩa gì nữa, và kẻ nào tỏ ra có chút tình người thì bị nghi ngờ ngay là

vị lợi, và bị phạt. Truyện đó là một cố sự hay chỉ là một ngụ ngôn Hàn đặt

ra?

*

https://thuviensach.vn

Giữ uy thế, nắm quyền thường phạt, sinh sát trong tay là để bắt các quan lại làm việc cho mình; nhưng trước hết phải lựa người, bổ dụng người trước

đã. Suốt thời Tiên Tần, mà có lẽ cả hai ngàn năm sau nữa, không có một

chính trị gia nào xét kĩ vấn đề dùng người như Hàn Phi.

Ông coi sự dùng người là một cái thuật rất khéo, thuật hiểu theo hai nghĩa

là kỹ thuật và tâm thuật - và chúng ta có thể bảo, theo Hàn, thuật trị nước

chỉ là thuật dùng người, cả "thế"- tức uy quyền- lẫn pháp luật, chung quy

cũng chỉ là để chế ngự, sai khiến người.

Ông bảo một ông vua giỏi phải biết cách tận dụng trí lực của toàn dân:

"Sức một người không địch nổi đám đông, trí một người không biết được

mọi việc; dùng một người không bằng dùng cả nước (...). Bậc vua thấp kém

dùng hết khả năng của mình, bậc vua trung bình dùng hết sức của người,

bậc vua cao hơn dùng hết trí của người (...). Khiến cho người nào cũng

dùng hết tài trí của mình thì vua như thần, vua như thần thì kẻ dưới tận lực,

kẻ dưới tận lực thì bề tôi không lợi dụng vua được; đạo làm vua như vậy là

hoàn tất" (Lực bất địch chúng, trí bất tận vật, dữ kì dụng nhất nhân, bất như

dụng nhất quốc (...) Hạ quân tận kỉ chi năng, trung quân tận nhân chi lực,

thượng quân tận nhân chi trí (...) Sử nhân tương dụng tắc quân thần, quân

thần tắc hạ tận, hạ tận tắc thần bất nhân quân, nhi chủ đạo tất hĩ - Bát kinh).

Vua phải hỏi ý kiến, dò xét lòng của mỗi bề tôi, mà không để lộ tình cảm, ý

muốn của mình ra; như vậy có thể dùng được hết tài năng của họ, chế ngự

được họ mà không để họ đoán được ý nghĩa của mình, mà mình sẽ như bậc

thần linh. Cũng trong thiên Bát kinh, Hàn Phi còn bảo vua phải như trời,

như quỉ :"Truất giáng hay cất nhắc người dưới mà không theo pháp chế thì

quyền lờn; thưởng phạt mà kẻ dưới cùng được dự vào thì uy của vua bị chia

xẻ. Bởi vậy bậc minh chủ không vì thương yêu mà nghe lời người, không

vì vui thích mà tính việc. Nghe lời người mà không tham khảo xem có

đúng không thì quyền sẽ bị chia cho kẻ gian; không dùng trí thuật thì bị

khốn vì bề tôi. Cho nên bậc minh chủ thi hành pháp chế thì (không thiên vị)

như trời, dùng người thì (kín đáo) như quỉ. Như trời thì không bị chê, như

quỉ thì không bị người ta dò xét mà lợi dụng." (Cố minh chủ chỉ hành chế

dã thiên, kì dụng nhân dã quỉ. Thiên tắc bất phi, quỉ tắc bất nhân). Vậy vua

https://thuviensach.vn

phải vừa là trời, là thần, vừa là quỉ. Muốn vậy điều quan trọng nhất là phải bỏ yêu ghét: "Nếu vua để lộ lòng ghét của mình thì bề tôi che giấu cái xấu

của họ; vua để lộ lòng yêu thích thì bề tôi làm ra bộ tài năng để hợp với sở

thích của vua; vua để lộ lòng muốn thì bề tôi sửa đổi tính tình thái độ để

thích ứng với lòng vua mà cầu lợi. Cho nên Tử Chi làm bộ hiền nhân mà

đoạt được ngôi vua; Thụ Điêu, Dịch Nha lợi dụng sở thích của vua (Tề

Hoàn Công) mà lấn vua; (kết quả là) Tử Khoái (vua Yên nhường ngôi cho

Tử Chi) chết vì nội loạn, Hoàn Công chết đến khi giòi bò ra khỏi phòng mà

chưa được chôn. Nguyên do tại đâu? Tại vua để lộ tình dục của mình để bề

tôi lợi dụng (mà mưu lợi cho họ). Bề tôi vị tất đã yêu vua, họ chỉ tính cái

lợi lớn cho họ thôi. Bậc vua chúa không che dấu tình dục, để bề tôi có cơ

hội lấn át mình thì bề tôi học cái thói của Tử Chi, Điền Thường đâu có khó.

Cho nên bảo: "Vua bỏ yêu, bỏ ghét đi thì chân tướng của bề tôi sẽ hiện, mà

vua sẽ không bị che lấp"... Cố quân hiện ô tắc quân nặc đoan, quân hiện tắc

quần thần vu năng, nhân chủ dục hiện tắc quần thần chi tình thái đắc kỳ tư

hĩ (...). Cố viết: khử hiếu, khử ô, quần thần hiện tố, tắc nhân quân bất tế hỉ -

Nhị bính).

Không được tỏ tình thương hay ghét, mà cũng không được giả vờ thương

hay ghét, vì nếu "giả thương rồi thì không trở lại ghét được nữa, giả ghét

rồi thì không trở lại thương được nữa." ( Ngoại trừ thuyết hữu hạ). Phải lầm lì bí mật chẳng những đối với bề tôi mà ngay cả với vợ con nữa, vì như

chương trên chúng ta đã thấy, dù vợ con cũng không tin được, vợ con cũng

có thể vì tư lợi của họ mà mong cho vua chết, và không thiếu gì kẻ gian

thần đứng về phe họ để lật mình. Tuyệt nhiên không được tin ai cả. Nhất là

những khi vua mưu tính chuyện quan trọng thì càng phải kín tiếng đề

phòng cả trong giấc ngủ: phải ngủ một mình, sợ ngủ mê nói mơ mà người

khác nghe được.

Vua lại phải giữ ý ở điểm này nữa, ăn mặc, cư xử, lối sống phải hoàn toàn

khác người, không để cho dân có thể lầm một người khác với mình được;

khi đi đường, không ngồi cùng xe với người y phục cũng đẹp đẽ như mình;

tại nhà thì không ở chung với người trong họ, để người ngoài khỏi lầm

người đó là vua. ( Ngoại trừ thuyết hữu hạ).

https://thuviensach.vn

Quan niệm "vua phải hoàn toàn bí mật" đó, Hàn Phi chắc đã mượn của Thân Bất Hại rồi khai triển ra thôi. Vì theo Hàn (trong Ngoại trừ thuyết hữu

thượng) thì Thân Bất Hại nói : "Sự sáng suốt của bề trên mà để lộ ra thì

người dưới sẽ đề phòng, sự không sáng suốt của bề trên mà để lộ ra thì

người dưới sẽ gạt bề trên; sự hiểu biết của bề trên mà để lộ ra thì người dưới sẽ tô điểm sự thật, sự không hiểu biết của bề trên mà để lộ ra thì người

dưới sẽ giấu sự thật; sự không ham muốn của bề trên mà để lộ ra thì người

dưới sẽ rình bề trên, sự ham muốn của bề trên mà để lộ ra thì người dưới sẽ

nhử bề trên".

Lời của Thân và Hàn đều đúng cả đấy, đều hợp lí đấy, nhưng không hợp

tình. Con người mà năm này qua năm khác không để lộ một chút tình cảm

trong đời công cũng như trong đời tư, đối với người ngoài cũng như đối với

vợ con, anh em, không tin một ai, cô liêu, lạnh lùng như một băng đảo, lầm

lì bí hiểm như con cú vọ, con người đó có thể là trời, là thần, là quỉ, nhưng

không có tình người, mà từ khi có nhân loại tới nay và từ nay tới khi không

còn nhân loại, không thể có được một nhà cầm quyền như vậy.

Hàn Phi rất thực tế, quá thực tế khi khuyên các vua chúa nhớ rằng trị dân là

trị số đông, chứ không phải trị một số ít siêu nhân nên đừng cần dân phải

có nhân nghĩa, miễn họ tôn trọng pháp luật, không làm bậy là được rồi;

nhưng ông lại quên hẳn nguyên tắc đó đi mà bắt các vua chúa phải là một

hạng siêu quân, bỏ hết tình người, để được như trời, như thần, như quỉ mà

mưu cái lợi cho quốc gia.

PHỤ LỤC

Vì vua nắm hết quyền hành trong nước cho nên cũng chịu hết trách nhiệm

về sự thịnh suy của quốc gia.

Trong Hàn Phi Tử có một thiên, cách trình bày rất đơn giản, chỉ kể vắn tắt

bốn mươi bảy "điềm" (cũng tức là nguyên nhân) mất nước (Vong trưng), https://thuviensach.vn

không giảng giải phê bình gì cả. Hàn phân tích rất tỉ mỉ, nhưng không tổng hợp, không sắp đặt, cũng không phân biệt nguyên nhân nào quan trọng,

nguyên nhân nào thứ yếu.

Tổng hợp lại chúng tôi thấy ba nguyên nhân chính:

- Vua thiếu tư cách: xa xỉ (điểm 4), nhu nhược (điểm 8), tàn bạo (điểm 23,

26, 35), ương ngạnh, tự tin quá (điểm 12,18), ham lợi (điểm 9) cộng lại

khoảng 13, 14 điểm;

- Vua không biết tề gia, trong cung không có trật tự, có kẻ dâm loạn, mâu

thuẫn giữa hoàng hậu và cung phi, đích tử và thứ tử, tất cả khoảng mười

điểm (17, 20, 30, 34, 37, 38...)

- Vua không biết trị nước, không dùng pháp thuật, không biết dùng người,

để kẻ kiều cư lấn át mình..., tất cả hơn hai chục điểm (1, 2, 3, 6, 7, 10, 14,

15, 16, 25, 28, 29, 33, 40, 44, 45...)

Vậy thì thuyết tu (thân) tề (gia) trị (quốc) của Nho gia cũng áp dụng được

trong pháp gia? Và Pháp gia tuy chủ trương pháp trị mà vẫn trọng tư cách,

tài trí của nhà cầm quyền như chủ trương nhân trị? Mà bất kì trong một

việc gì, phương pháp tuy quan trọng nhưng yếu tố nhân sự vẫn là căn bản?

Không có người tốt thì phương pháp hay tới mấy kết quả vẫn hỏng.

Chú thích:

[1] Coi Nhà giáo họ Khổng - Cảo Thơm - 1972, trang 77 - 78

[2] Ở đây có 9 chữ không ai hiểu nghĩa, ngờ rằng thiếu sót hoặc sai lầm.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 4

XÃ HỘI QUAN (tiếp)

C- QUỐC GIA

Thời của Hàn Phi là thời tranh hùng giữa Tần và Lục quốc. Nước Hàn ở

ngay cửa ngõ của Tần (cửa Hàm Cốc nằm trên biên giới chung của Hàn và

Tần), mà lại nhỏ và yếu, cho nên ở vào thế nguy nhất: Tần chỉ lăm le chiếm

Hàn để tiến qua phía đông mà thôn tính các nước Sở, Ngụy, Tề, Triệu, Yên;

năm nước này cũng muốn chiếm Hàn để bít cửa Hàm Cốc, nếu không thì

buộc Hàn phải theo mình để chặn Tần.

Vốn là công tử nước Hàn, lại có tính ái quốc cao, Hàn Phi muốn làm

cho tổ quốc ông mạnh lên đã, chứ chưa tính tới việc thống nhất Trung Quốc

như Mạnh tử, Lương Tương vương[1]  thời trước, hoặc như Tần Thuỷ

Hoàng thời ông. Cuối bài biểu dâng Tần Thủy Hoàng (bài Tồn Hàn), ông

bảo nếu Thủy Hoàng làm theo kế hoạch của ông thì có thể không tốn sức

mà làm cho Triệu Tề, Ngụy, Sở, Hàn quy phục, nghĩa là làm cho thiên hạ

quy về một mối. Nhưng đó chỉ là vì muốn cứu tổ quốc nên ông khuyên Tần

đánh Triệu, đừng vội xâm chiếm Hàn, chứ chưa chắc ông đã thực tâm

mong Tần thống nhất Trung Quốc. Nếu Tần trọng dụng ông mà hòa hảo

với Hàn thì có thể ông giúp Tần đấy, nhưng Lí Tư biết tài ông rồi, đâu có

chịu cho ông lấn tài mình.

Vậy học thuyết của Hàn chỉ nhằm mục đích làm cho một quốc gia mạnh

lên để chống với các nước khác; một khi mạnh lên rồi, có xâm chiếm các

nước khác không, là điều ông không bàn tới. Cho nên ông chỉ xét cái lợi

của quốc gia, chứ không mưu cái lợi cho khắp thiên hạ như Mặc tử.

Trái với Mạnh tử, ông coi quốc gia trọng hơn dân. Mạnh bảo : dân vi quí,

xã tắc thứ chi, quân vi khinh. Hàn bắt dân phải hi sinh cho vua, vua phải

https://thuviensach.vn

làm cho nước mạnh và giàu, nghĩa là cũng phải phục vụ cho quốc gia. Vua đã phải phục vụ cho quốc gia thì cũng phải trọng cái lợi của quốc gia mà

không được có tư tâm, tư tình, không được nghĩ tới cái lợi của riêng cá

nhân mình.

Điểm quan trọng nhất đối với mọi người trong nước, từ vua tới quan lại,

dân chúng, là phải phân biệt minh bạch công và tư. Thiên Ngũ đố, Hàn viết:

“Nước Sở có người được tiếng là “ngay thẳng”, cha ăn trộm cừu, anh ta

báo quan. Quan lệnh doãn ra lệnh : “Giết nó đi”, vì anh ta ngay thẳng đối

với vua mà lại có lỗi với cha, cho nên tuy báo quan mà bị giết. Do đó mà

xét, người bề tôi chính trực đối với vua là đứa con hung bạo đối với cha.

(Phù quân chi trực thần, phụ chi bạo tử dã).

夫君之直臣，父之暴子也

“Nước Lỗ có kẻ theo vua ra trận, ba lần đánh, ba lần chạy. Trọng Ni hỏi

nguyên do, người đó đáp : “Tôi có cha già, tôi chết thì không ai nuôi”.

Trọng Ni khen là hiếu, tiến cử người đó với vua Lỗ. Do đó mà xét, người

con có hiếu với cha là kẻ bề tôi phản vua.

夫父之孝子，君之背臣也。

(Phù phụ chi hiếu tử, quân chi bội thần dã).

“Cho nên quan lệnh doãn nước Sở giết kẻ tố cáo mà không ai tố cáo kẻ gian

với bề trên nữa; Trọng Ni thương kẻ bỏ chạy khi ra trận mà dân Lỗ dễ hàng

giặc, bại tẩu; cái lợi của người trên kẻ dưới (tức của quốc gia và của cá nhân) khác nhau như vậy đó. Bậc vua chúa muốn vừa khen hạnh tốt của

nhân dân, vừa mưu cái phúc cho xã tắc thì tất không thể được. Đời xưa,

ông Thương Hiệt đặt ra chữ viết dùng cái hình như cái vòng tròn khép

( 厶 ) gọi là chữ “tư” (nghĩa là riêng), trái với “tư” là gọi là “công” ( 公 ) (chung); vậy ông Thương Hiệt đã biết rằng công và tư trái nhau rồi. Ngày

https://thuviensach.vn

nay coi công và tư lợi hại như nhau là “dò cái họa của sự không biết thẩm xét”.

故令尹誅而楚姦不上聞,仲尼賞而魯民易降北.上下之利,若是其異也,而

人主兼擧匹夫之行而求致社稷之福,必不幾矣.

古者蒼頡之作書也,自營者謂之私,背私謂之公.公私之相背也,乃蒼頡固

以知之矣.今以爲同利者,不察之患也

(Cố lệnh doãn tru nhi Sở gian bất thượng văn, Trọng Ni thưởng nhi Lỗ dân

dị hàng bắc. Thượng hạ chi lợi, nhược thị kỳ dị dã, nhi nhân chủ kiêm cử

thất phu chi hạnh nhi cầu trí xã tắc chi phúc, tất bất cơ hĩ. Cổ giả Thương

Hiệt chi tác tự dã, tự hoàn giả vị chi tư, bội tư vị chi công. Công tư chi tương bội dã, nãi Thương Hiệt cố dĩ tri chi hĩ. Kim dĩ vi đồng lợi giả, bất

sát chi hoạn dã).

Đây là một điểm rất quan trọng mà từ xưa tới nay cơ hồ nhân loại vẫn chưa

giải quyết được ổn thoả: Sự mâu thuẫn giữa công và tư, giữa trung và hiếu.

Truyện Khổng tử khen người con vì hiếu mà đào ngũ, không biết có thật

không. Nếu có thật thì ông đáng trách : chỉ nên xin giảm tội cho người đó

thôi chứ không nên tiến cử : mà vua Lỗ cũng đáng trách : không nên bắt

người đó ra trận, nên cho làm một công việc khác có thể ở gần cha mà giúp

nước được, hoặc triều đình nên có một tổ chức nuôi những ông già đó để

con họ có thể hi sinh cho tổ quốc mà khỏi lo lắng cho cảnh của cha già. Vì

vậy chúng tôi chưa tin hẳn truyện đó.

Còn trường hợp của cha ăn trộm cừu và con tố cáo thì Luận ngữ có chép

nhưng hơi khác, và Khổng Tử chê con người đó : “Diệp công nói với

Khổng tử : “Ở xóm tôi[2],  có ngưòi rất ngay thẳng như cha ăn trộm cừu thì con đứng ra làm chứng, khai thật”. Khổng Tử bảo : “Người ngay thẳng

trong xóm tôi cư xử khác vậy : cha che lỗi cho con, con che lỗi cho cha;

như vậy là ngay thẳng (trực tại kỳ trung hĩ)”. ( Tử Lộ-18). Có lẽ Khổng tử

https://thuviensach.vn

muốn bảo : Không nên tố cáo, cũng không nên nói ngược lại, cứ im lặng

như không biết thế thôi.

Ăn cắp là một tội nhỏ, nếu cha phạm một tội nặng hơn nhiều, như giết

người thì sao ? Trường hợp này Mạnh tử đã rán tìm lời giải quyết :

Một môn đệ của ông là Đào Ứng hỏi ông :

“Vua Thuấn làm thiên tử, ông Cao Dao coi về hình phạt, nếu ông Cổ Tẩu là

cha vua Thuấn giết người thì xử cách nào ?”.

Mạnh tử đáp : “Cứ việc bắt ông Cổ Tâu chứ có gì đâu ?”

- Vậy vua Thuấn không cản ư ?

- Vua Thuấn làm sao ngăn cản được ? Phép truyền từ đời nọ sang đời kia là

phép công mà.

- Như vậy ông Thuấn nên làm như thế nào ?

- Ông Thuấn (không màng ngôi đế vương), coi thiên hạ như một đôi dép

rách vậy, sẽ cõng cha mà chạy ra bờ biển ở, trọn đời vui vẻ (vì giữ được

đạo hiếu) mà quên thiên hạ đi” (Tận tâm thượng – 35).

Chúng ta không biết ở vào trường hợp Mạnh tử, Khổng tử sẽ trả lời ra sao,

chứ cách giải quyết của Mạnh tử lúng túng lắm, không ổn : cõng cha đi trốn

cũng là trái pháp luật vì như vậy vẫn là một cách ngăn cản sự thi hành của

pháp luật : mà lại còn làm cho quốc dân mất một ông vua nhân từ hiền

minh.

Nhưng bài đó cũng cho thấy rằng thời Mạnh tử, nếu dân tộc Trung Hoa

chưa có ý thức rõ rệt về sự phân biệt quyền hành pháp và quyền tư pháp thì

ít nhất cũng đã nhận rằng mọi người đáng được bình đẳng về pháp luật.

Chúng ta nên nhớ Mạnh tử đồng thời với Thân Bất Hại, Thận Đáo, Thương

Ưởng.

Khổng giáo coi trọng đạo hiếu, cho rằng nó là gốc của đạo trung. Quan

niệm ấy không phải là vô lí hoàn toàn vì thời đó gia đình quan trọng hơn

thời chúng ta nhiều, quả thật là nền tảng của xã hội, gia đình có vững vàng

thì xã hội mới vững : vả lại thực tế mà xét chung thì con người có hiếu thời

đó thường là người tôi trung. Cho nên trong tư tưởng của Khổng Mạnh,

công và tư chưa phân biệt được rõ ràng.

Mặc gia và Pháp gia cho rằng công và tư mâu thuẫn lẫn nhau và phải hi

https://thuviensach.vn

sinh tư cho công. Ở một chương trên chúng tôi đã kể truyện con một cự tử

đạo Mặc phạm tội giết người, Tần Huệ Vương thương cự tử đó tên là Phúc

Thôn già có mỗi mình nó là con trai, nên tha tội cho nó. Nhưng Phúc Thôn

không chịu, tâu : “Cái phép của đạo Mặc, giết người thì phải tội chết, đả

thương người thì bị tội hình, như vậy để cấm giết người và đả thương người

; cấm giết người đả thương người là đại nghĩa của thiên hạ. Mặc dầu nhà

vua tha tội, không giết nó nhưng Phúc Thôn tôi không thể không thi hành

phép của đạo Mặc”. Rồi người cha đó tự giết con. Trong lịch sử Trung Hoa,

chưa bao giờ sự mâu thuẫn giữa gia đình và xã hội được giải quyết một

cách bi thảm ghê góm như vậy.

Pháp gia đả đảo tất cả những cái gì gọi là tư : tư lợi, tư dục, tư tình, tư học

(cái học không hợp với đường lối của quốc gia như Nho gia, Mặc gia…

thời Hàn Phi), tư kiếm (tay kiếm riêng, nghĩa là bọn hiệp sĩ dùng cây kiếm

để chém giết nhau chứ không trừ địch)… Sủng thần của vua mà phạm tội

thì cũng bị giết như Điền Hiệt trong truyện thiên Ngoại trừ thuyết hữu

thượng ; Thái tử mà phạm pháp thì cũng bị trừng trị như con vua Trang vương nước Kinh, trong truyện cũng thiên đó, hoặc như con Tần Hiếu công

(coi đời Thương Ưởng - phần I). Vua không thể vì tình riêng mà khoan

hồng với sủng thần, với con được vì “kẻ phạm pháp, bỏ lệnh, không tôn

kính xã tắc là lấn quyền vua, phạm thượng. Bề tôi lấn quyền thế của vua thì

vua mất uy, kẻ dưới phạm thượng bề trên thì nguy. Uy mất, địa vị nguy thì

xã tắc không giữ được”. Moị người bình đẳng trước pháp luật tức là mọi

ngưòi đều phải trọng công lợi hơn tư lợi, phải đặt quốc gia lên trên gia

đình.

Đó là một tiến bộ : có trọng công hơn tư thì nước mới mạnh được, nhưng

Pháp gia chưa đặt ra vấn đề nếu vua phạm pháp thì sao. Đó là một hạn chế

của thời đại. Ngày nay không còn vua thì trung với vua thành ra trung với

nước, địa vị của gia đình không quan trọng như hồi xưa, không còn đại gia

đình, chỉ còn tiểu gia đình tức vợ chồng con cái vị thành niên, thì hiếu

thành ra hiếu với dân ; nhưng con người, như Hàn Phi đã nhận thấy, vốn

bẩm sinh nghĩ tới tư lợi trước hết, thì mâu thuẫn giữa cá nhân và xã hội vẫn

còn ; vấn đề là phải tìm cách hoà giải mà giảm lần lần mâu thuẫn đi tùy

https://thuviensach.vn

từng giai đoạn.

*

Một điểm tiến bộ nữa của Hàn Phi là chinh sách tự cường, và chỉ tin ở sức

mạnh của mình thôi, không tin mạng trời hay thần quyền, cũng không tin ở

nước ngoài.

Ông cũng như Tử Sản, Tuân tử cho rằng nước mà thịnh hay suy là do người

chớ không do trời. Tử Sản bảo : “Đạo trời ở xa, đạo người ở gần, không

liên quan gì với nhau”. (coi tiểu sử Tử Sản - phần I).

Tuân Tử bảo : “Sao mà sa, cây mà kêu… đó là cái biến hoá của trời đất, âm

dương, là sự ít khi xảy ra của vạn vật ; cho là quái lạ thì nên, mà lo sợ thì

không nên. Mặt trời mặt trăng có khi ăn lẫn nhau, mưa gíó có khi không

hợp thời, những ngôi sao lạ có khi hiện lên bất ngờ[3],  nhưng cái đó không thời nào không thấy. Người trên sáng suốt mà chính trị phải lẽ thì dù tất cả

những cái quái lạ đều xuất hiện cũng không sao. Ngưòi trên mờ ám mà

chính trị hiểm ác thì dù không có quái lạ nào xuất hiện, cũng không hay gì

( Thiên luận).

Đầu thiên Hữu Độ, Hàn Phi viết : “Người thi hành pháp luật mà cương cường thì nước mạnh ; người thi hành pháp luật ma nhu nhược thì nước

yếu”, đại ý cũng như hai câu cuối của Tuân tử.

Thên Sức tà, ông đả đảo thói bói toán, tin các sao tốt, sao xấu, kể trường

hợp nước Yên bói mái rùa cỏ thi, được quẻ “đại cát” mà lại thua Triệu ;

Triệu cũng được quẻ đại cát mà thua Tần.

Tin cậy vào nước ngoài còn tai hại nhiều nữa. Càng gần tới cuối thời Chiến

Quốc thì các tung hoành gia lại càng tha hồ tunh hoành. Bọn biện sĩ đó

không có lí tưởng gì cả, chẳng trung với một vua nào cả, nước nào mạnh thì

theo để hễ nước đó chiếm được một nước khác thì kể công mà xin chia đất

của nước bị diệt ; nếu rủi mà phải thờ một nước yếu thì ăn hối lộ của nước

mạnh mà khuyên vua cắt đất thờ nước mạnh.

“Tô Tần, một biện sĩ, mà cũng phẫn uất về bọn đó lắm, mấy lần lớn tiếng

mắng họ : Ở Sở: "Cậy cái uy lực của Tần ở nước ngoài mà ở trong hiếp đáp

vua mình để đòi vua cắt đất cho Tần, đại nghịch, bất trung đến vậy là cùng

cực” (Sở - I – 16).

https://thuviensach.vn

Rồi ở Triệu :

“Họ cầu hoà với Tần thì có thể xây cất đài cao, sửa sang cung đẹp (…) rồi

khi có cái họa vì Tần thì bỏ mặc vua” (Triệu II 1).

(…) Nhưng chính Tô Tần muốn dụ vua các nước đó (Sở, Triệu…) theo kế

hoạch hợp tung cũng hứa dâng họ những sản phẩm, bảo vật cùng gái đẹp

của nước mà Tô đương phụng sự. Cho nên thời đó đường cái nườm nượp

xe ngựa của các vị sứ thần mà xe nào cũng chở đầy vàng bạc gấm vóc…”

(Chiến Quốc sách – trang 67,68 – Lá Bối – 1972).

Vua quan nước Hàn cũng bị bọn biện sĩ đó mê hoặc, thao túng nên mỗi

ngày một suy, Hàn Phi đau xót nên trong thiên Ngũ đố cảnh cáo nhà cầm

quyền:

“Quần thần bàn về đối ngoại, nếu không chia ra hai phe hợp tung và liên

hoành thì cũng nhân có mối thù với nước khác mà mượn sức mình để trả

thù. Hợp tung là liên hợp các nước yếu (tức lục quốc) để đánh một nước

lớn (Tần) ; liên hoành là thờ một nước mạnh để đánh các nước yếu, hai phe

đó đều không duy trì được quốc gia.

"Bọn bề tôi nói chuyện liên hoành đều bảo: "Không thờ nước lớn thì tất bị

địch xâm lược." Thờ nước lớn đâu phải là nói suông, tất phải đem bản đồ

nước mình và ấn của các quan giao cho nước lớn để xin họ phân phát.

Dâng bản đồ thì nước bị cắt xén, giao ấn thì danh phận bị hạ thấp; đất đai bị

cắt xén thì yếu đi, danh phận bị hạ thấp thì chính trị rối loạn. Vậy là theo

chủ trương liên hoành để thờ nước lớn, lợi chưa thấy mà đã thấy mất đất và

loạn chính.

“Bọn bề tôi nói chuyện hợp tung đều bảo : “Không cứu nước nhỏ mà đánh

nước lớn thì thiên hạ sẽ bị thôn tính mà thiên hạ mất thì nước mình nguy,

nước nguy thì vua hoá thấp hèn”. Cứu nước nhỏ chưa chắc đã bảo tồn được

nước đó mà đành nước lớn vị tất đã không có sự sơ hở (?), có sự sơ hở thì

sẽ bị nước khác chế ngự. Xuất quân thì quân thua, lui về thì thành bị phá.

Vậy là theo chủ trương hợp tung để cứu nước nhỏ, lợi chưa thấy mà đã mất

đất thua quân.

“Kẻ chủ trương thờ nước mạnh chỉ mong nhờ thế lực nước ngoài để có

quan chức lớn ở trong nước; kẻ chủ trương cứu nước nhỏ chỉ mong muốn

https://thuviensach.vn

dùng thế lực của nước mình mà cầu lợi ở nước ngoài. Quốc gia chưa được

lợi gì mà họ đã được đất phong, lộc hậu ; địa vị của vua bị hạ thấp mà quyền thế của bề tôi lại thêm cao, đất đai của quốc gia bị cắt xén mà nhà

riêng (của bề tôi) thì giàu thêm. Việc thành thì họ được nắm quyền mà

được trọng dụng hoài ; việc hỏng thì họ cũng giàu có rồi, lui về mà hưởng."

Trong đoạn trên Hàn đã phân tích kĩ và đúng chính sách ngoại giao của bọn

biện sĩ, nhất là lòng gian trá, tự tư lợi của họ. Cá nhân hành động vì tư lợi

thì quốc gia cũng vậy, không bao giờ có nước nào mà thật tâm giúp nước

nào, hoàn toàn vì lợi của nước họ mà giúp cả. Trong Thiên Thuyết lâm

thượng, ông kể hai trường hợp để các vua chúa suy ngẫm. Trường hợp thứ

nhất là nước Tề đối với nước Hình :

“Nước Tấn đánh nước Hình, Tề Hoàn Công muốn cứu. Bão Thúc tâu :

- Còn sớm quá ! Nước Hình không mất thì nước Tấn không mệt: Tấn

không mệt thì Tề không được trọng. Vả lại cái công cứu một nước nguy

không lớn bằng cái công phục hưng một nước đã mất. Tốt hơn đại vương

nên chậm cứu nước Hình để làm cho nước Tấn mệt, đợi Hình mất rồi mới

phục hưng lại cho, như vậy xét về thực lực có lợi, mà xét về danh lại càng

tốt”.

Hoàn Công không cứu Hình nữa.

Trường hợp thứ nhì là Kinh (Sở) đối với Tống :

“Tề đánh Tống, Tống sai Tang Tôn tử xuống phía Nam cầu cứu với nước

Kinh. Vua Kinh rất mừng, hứa sẽ tận lực giúp. Tang Tôn tử lo lắng ra về,

người đánh xe thấy vậy hỏi :

- Việc cầu cứu có kết quả mà sao ngài lại có vẻ lo lắng ? Tang Tôn tử đáp :

- Tống nhỏ mà Tề lớn. Cứu nước Tống nhỏ mà để cho nước Tề lớn ghét,

điều đó ai cũng lấy làm lo mà vua Kinh lại mừng, chắc ông ta (hứa hão) để

chúng ta kiên tâm chống cự. Chúng ta nếu kiên tâm chống cự, Tề sẽ mệt,

đó là điều lợi cho Kinh. (Quả nhiên) Tề chiếm năm thành của Tống rồi mà

Kinh vẫn chưa đem quân cứu”.

Tang Tôn tử thật là sáng suốt. Một chính khách Á Đông bảy chục năm

trước đã khuyên một nhà cách mạng của ta : cá nhân có thể vị tha nhưng

một quốc gia thì bao giờ cũng nghĩ tới cái lợi của mình trước hết. Trong

https://thuviensach.vn

lịch sử ngoại giao của nhân loại, những truyện giả nhân giả nghĩa, phản nước bạn như Tề, Sở không thể nào chép hết được. Không có nhân nghĩa,

chỉ có lợi thôi, không có tình cảm chỉ có sức mạnh thôi. Mạnh thì không bị

người tấn công mà được yên ổn, lại có thể tấn công người mà thêm mạnh.

Và Hàn khuyên :

“Mà cái sự mạnh và trị (yên ổn) thì không thể trông vào việc ngoại giao, nó

tuỳ nội chính (tốt hay không). Không thi hành pháp luật ở trong nước mà

cứ trông vào mưu trí đối ngoại thì không thể trị và mạnh được. Tục ngữ có

câu “Tay áo dài thì khéo múa, tiền của nhiều thì khéo buôn”, nghĩa là có

nhiều vốn thì dễ thành công. Nước trị và mạnh thì dễ mưu sự, nước yếu và

loạn thì khó thiết kế. Cho nên dùng ở nước Tần (nước mạnh) mưu có thể

thay đổi mười lần cũng ít thất bại : dùng ở nước Yên (nước yếu) mưu chỉ

một lần thay đổi mà cũng ít thành công ; không phải vì mưu dùng ở Tần

đều khôn cả, mưu dùng ở Yên đều ngu cả, chỉ vì cái “vốn” trị hay loạn

khác nhau đấy thôi”.

治強不可責於外， 內政之有也。今不行法術於內， 而事智於外， 則

不至於治強矣。鄙諺曰：「長袖善舞，多錢善賈。」此言多資之易為

工也。故治強易為謀，弱亂難為計。故用於秦者十變而謀希失，用於

燕者一變而計希得，非用於秦者必智，用於燕者必愚也，蓋治亂之資

異也

(Trị cường bất khả trách ư ngoại, nội chính chi hữu dã. Kim bất hành pháp

thuật ư nội, nhi sự trí ư ngoại, tắc bất chí ư, trị cường hỉ. Bỉ ngạn viết:

“Trường tụ thiện vũ, đa tài thiện cổ”. Thử ngôn đa tư chi dị vị công dã. Cố

trị cường dị vi mưu, nhược loạn nan vi kế. Cố dụng ư Tần giả, thập biến nhi

mưu hi thất, dụng ư Yên giả, nhất biến nhi kế hi đắc. Phi dụng ư Tần giả tất

trí, dụng ư Yên giả tất ngu dã. Cái trị loạn chi tư dị dã – Ngũ đố).

Hàn đưa ra chứng cứ: “Chu li khai Tần mà theo hợp tung, mới nửa năm đã

mất. Vệ li khai Ngụy mà theo liên hoành, mới nửa năm đã mất. Giá Chu và

Vệ khoan tính cái kế hợp tung hay liên hoành, mà gấp lo việc trị nước, làm

cho pháp lệnh nghiêm minh, thưởng phạt xác định, khai phá hết đất đai để

súc tích cho nhiều, khiến cho dân xuất tử lực ra giữ vững thành trì thì thiên

hạ dù có chiếm được đất mình, lợi cũng không được bao, công phá được

https://thuviensach.vn

nước mình thì tổn thất cũng nặng (…). Đó là cái thuật chắc chắn giữ nước cho khỏi mất”.

Lời khuyên thật xác đáng. Không một nước nào có thể cô lập được, ngoại

giao tuy cần, và cũng phải có lúc nhờ đến nước người đấy, nhưng trước hết

chính mình phải mạnh đã, mà khi mình mạnh thì không phải là nhờ người

mà là sai người.

Muốn cho nước mạnh thì toàn dân phải là một khối, không được rời rạc,

cho nên Hàn rất chú trọng đến sự “cáo gian” kiểm soát từng hành động của

mỗi người dân, và thống nhất tư tưởng.

Chính sách cáo gian (tố cáo kẻ gian) ông mượn của Mặc Tử và Thương

Ưởng. Vì tin rằng bản tính con người chỉ mưu tư lợi, vợ chồng, cha con,

vua tôi đều có thể là kẻ thù của nhau cả, cho nên Hàn Phi thấy trong xã hội

toàn những kẻ gian, gần như thiên nào trong sách ông cũng khuyên nhà

cầm quyền phải đề phòng kẻ gian, đặc biệt là các thiên Bát gian, Gian kiếp

thí thần, Bát thuyết, Bát kinh. Ông cho sự cáo gian là bổn phận của mỗi

người, một hành động tốt, đáng thưởng, và ai cũng được phép tố cáo bất kỳ

ai, ở triều đình, trong các nha sở và ở khắp các làng xóm, châu quận.

Thiên Bát thuyết ông viết:

“Cái đạo của minh quân là người hèn được tố cáo việc gian của người sang;

thượng cấp có tội, thuộc hạ không tố cáo thì bị liên lụy; vua muốn biết rõ

sự thực thì phải tham bác ý kiến của nhiều người…”.

Thiên Bát kinh, ông lại nói:

“Trong một huyện, nhà nào cũng gần nhau, họp nhau thành từng “ngũ”

(năm nhà), từng “liên” (hai trăm năm mươi nhà), hễ ai tố cáo lỗi của người

khác thì được thưởng, không tố cáo thì bị trừng trị. Bề trên đối với người

dưới, người dưới đối với bề trên đều như vậy cả; như vậy thì trên dưới,

sang hèn đều đem pháp luật ra răn nhau, đem điều lợi ra dạy nhau”.

伍、官、連、縣而鄰，謁過賞，失過誅。上之於下，下之於上，亦

然。是故上下貴賤相畏以法，相誨以和。

(Ngũ, gia, liên, huyện nhi lân, yết quá thưởng, thất quá tru. Thượng chi ư

hạ, hạ chi ư thượng diệc nhiên. Thị cố thượng hạ quí tiện tương úy di pháp,

tương hối dĩ lợi).

https://thuviensach.vn

Trong thiên Nạn tam, ông chép lại truyện dưới đây:

“Lỗ Mục công hỏi Tử Tư (cháu nội của Khổng Tử):

- Ta nghe nói con của Bàng Giản bất hiếu. Hạnh kiểm nó ra sao?

Tử Tư đáp:

- Người quân tử tôn hiền trọng đức, nêu điều tốt ra để khuyên người,

còn những hạnh kiểm lầm lẫn là để cho tiểu nhân nhớ, thần không biết tới.

Tử Tư lui ra, Tử Phục Lệ Bá (một đại phu nước Lỗ) vô, Mục công hỏi về

con họ Bàng Giản, Tử Phục Lệ Bá nói:

- Nó có ba cái lỗi mà nhà vua chưa được nghe.

Từ đó Mục công quí Tử Tư và coi thường Lệ Bá”-

Tử Tư đã theo được đúng lời dạy: “Quân tử thành nhân chi mĩ” của ông

nội. Pháp gia cho dạy dân như vậy là làm loạn nước. Hàn dẫn lời của Giang

Ất bảo vua nước Sở, đại ý rằng nếu người quân tử không che cái tốt của

người, không vạch cái xấu của người thì những kẻ làm loạn sẽ thành công

mà nước sẽ nguy.

Ông biết Thương Ưởng là nạn nhân của chính sách mình, nhưng ông đã can

đảm bảo nếu gặp một ông vua theo pháp thuật của ông để làm cho nước

mạnh thì dù chết thảm như Thương Ưởng ông cũng không ngại; mà lịch sử

đã chứng minh rằng trong thời loạn, chính sách mạnh của Thương Ưởng

làm cho quốc gia mau mạnh, nhưng lịch sử cũng chứng tỏ thêm rằng nếu

chỉ dùng chính sách đó thôi thì khó mà bền được, nhất là khi kẻ thù ở sát

biên giới luôn luôn tìm cách khai thác sự bất mãn của dân trong nước.

Hàn Phi cũng rất nghiêm khắc về việc thống nhất tư tưởng: cấm “tư học”,

cấm tranh biện. “Học tư” là các thuyết của Nho, Mặc, Lão, Trang, Trâu

Diễn… và của các biện sĩ, còn học công là pháp lệnh của quốc gia. Pháp

gia cấm tất cả những cái riêng tư mà học tư là cái nguy hiểm nhất, làm cho

vua quan và dân chúng hoang mang, chia rẽ, hoang mang thì không tin

chính quyền, chính quyền khó sai khiến, mà chia rẽ thì yếu.

Thiên Hiển học, ông vạch những mâu thuẫn lẫn nhau giữa các học thuyết

lưu hành đương thời, mà các vua chúa không biết phán đoán đều tin cả,

thành thử không có chủ trương nhất định, đầu mối của loạn. Ông đưa ra hai

thí dụ: Mặc khuyên phải tiết kiệm trong việc chôn cất, mà Nho thì phá sản

https://thuviensach.vn

trong việc chôn cất. Nho và Mặc trái nhau như vậy, nếu khen Mặc là tiết kiệm thì phải chê Nho là xa xỉ, nếu khen Khổng Tử là hiếu thì phải chê

Mặc tử là có tội, vậy mà các bậc vua chúa lại tôn trọng cả hai! Tất Điêu chủ

trương hễ ai khinh mình, dù là vua chúa mình cũng dám nổi giận mà đáp

lại, còn Tống Vinh tử (Tống Khanh) thì lại không cho bị người ta khinh là

nhục. Hai nhà đó trái nhau như vậy, nếu khen Tất Điêu là cương trực thì

phải chê sự khoan thứ của Tống Vinh tử là sai; ngược lại nếu khen Tống

Vinh tử là phải thì phải chê Tất Điêu là trái, vậy mà các bậc vua chúa lại

trọng cả hai. Rồi Hàn Phi kết:

“Cái học ngu và lường gạt, các lời tranh biện hỗn tạp và mâu thuẫn đó, các

bậc vua chúa đều tin cả, cho nên kẻ sĩ trong thiên hạ không lấy gì làm tiêu

chuẩn, hành động không có chủ trương nhất định (…). Nay cũng nghe theo

những cái học hỗn tạp, cùng làm theo những lời mâu thuẫn nhau thì làm

sao khỏi loạn cho được?”

自愚誣之學、雜反之辭爭，而人主俱聽之，故海內之士，言無定術，

行無常議(...)今兼聽雜學繆行同異之辭，安得無亂乎？

(Tự ngu vu chi học, tạp phản chi từ tranh, nhi nhân chủ câu thính chi, cố

hải nội chi sĩ, ngôn vô định thuật, hành vô thường nhị (…) Kim kiêm thính

tạp học, mậu hành đồng dị chi từ, an đắc vô loạn hồ? – Hiển học).

Thiên Ngụy sử, ông nói thêm:

“Đặt ra pháp lệnh là để bỏ cái riêng tư, hễ pháp lệnh được thi hành thì cái

đạo riêng bị phế. Riêng tư là cái làm loạn pháp. Kẻ sĩ có hai lòng, theo cái

học riêng, ở trong núi trong hang, mượn cớ tìm những ý sâu xa, lớn thì mạt

sát đời, nhỏ thì làm mê hoặc kẻ dưới mà bề trên không cấm lại còn theo,

tặng họ danh hiệu tôn quý cùng tài sản, như vậy là kẻ không có công thì

được vinh hiển, kẻ không làm lụng khó nhọc thì được giàu có. Như vậy kẻ

sĩ hai lòng theo cái học riêng, làm sao mà khỏi cố tìm ra những ý mà họ cho

là sâu xa, gắng dùng lời xảo trá phỉ báng pháp lệnh, để tự tạo ra cái thế

chống lại đời? (…) Những kẻ được tiếng là thánh trí họp thành đám đông,

lập thuyết giảng học để chê bai pháp luật trước mặt bề trên; bề trên đã

không cấm chỉ, lại còn theo mà tôn trọng, như vậy là dạy kẻ dưới không

nghe lời người trên, không tuân pháp luật…”.

https://thuviensach.vn

Vì vậy phải cấm ngặt mọi cái học tư, chỉ dạy cái học công, tức pháp luật:

“Một nước có minh chủ thì không dùng văn học trong sách, chỉ lấy pháp

luật mà dạy dân, không dùng lời của các tiên sinh (các học giả như các Tắc

hạ tiên sinh) chỉ dùng quan lại làm thầy (dạy pháp luật). Không có bọn hiệp

khách hung hãn, chỉ chém được đầu giặc mới là dũng cảm. Nhờ vậy dân

trong nước hễ đàm luận là căn cứ theo pháp luật, hễ hành động là hướng về

sự lập công, sự dũng cảm đem dùng hết vào việc quân mà thời bình thì

nước giàu, lúc có giặc thì binh mạnh. Đó là cái vốn để lập vương nghiệp”.

故 明主 之 國、 無 書簡 之 文、 以 法為 教； 無 先 王之 語、 以 吏 為

師；無 私劍 之 捍、 以斬 首 為 勇。 是 以境 內 之民、 其言 談者 必

軌 於 法、動 作 者 歸 之 於功、 為 勇 者 盡之 於 軍。 是故 無事 則 國

富、 有事 則 兵 強、 此 之謂 王 資。

(Cố minh chủ chi quốc, vô thư giản chi văn; dĩ pháp vi giáo; vô tiên sinh

ngữ, dĩ lại vi sư; vô tư kiếm chi hãn, dĩ trảm thủ vi dũng. Thị dĩ cảnh nội

chi dân, kỳ ngôn đàm giả tất quĩ ư pháp, động tác giả qui chi ư công, vi

dũng giả, tận chi ư quân, thị cố võ sự tắc quốc phú, hữu sự tắc binh cường,

thử chi vị vương tư – Ngũ đố).

Nghĩa là những kinh, thư của Khổng Tử, Mặc Tử, Lão tử… phải bỏ hết ráo,

các trường của phái này phái nọ phải đóng cửa hết (ngay cả trường của

Tuân tử cũng vậy).

Thiên Vấn biện, giọng của Hàn còn cương quyết hơn:

“Trong nước của một vì minh quân thì lệnh là lời rất quí, pháp luật là việc

rất thích đáng. Cho nên lời nói và việc làm mà không theo pháp lệnh thì

phải cấm”.

明主之國，令者，言最貴者也；法者，事最適者也。言無二貴，法不

兩適，故言行而不軌於法者必禁。

(Minh chủ chi quốc, lệnh giả ngôn tối quí giả dã; pháp giả sự tối thích giả

dã. Ngôn vô nhị quí, pháp bất lưỡng thích, cố ngôn hành nhi bất quĩ ư pháp

lệnh giả, tất cấm).

Còn trong một nước loạn thì “vua ban lệnh mà dân lấy văn học để chê bai,

công sở có pháp luật là dân lấy hành động riêng để sửa pháp luật theo ý

mình, vua làm loạn pháp lệnh mà trọng trí lược, hành vi của bọn học giả, vì

https://thuviensach.vn

vậy mới có nhiều văn học”.

Lí Tư chắc đã đọc thiên Ngũ đố và có thể cả thiên Vấn biện của Hàn, khi

dâng Tần Thủy Hoàng tờ sớ bất hủ đề nghị “đốt sách chôn Nho” mà chúng

tôi xin trích một đoạn do Trần Trọng Kim dịch (Nho giáo, quyển thượng

trang 350-351, Tân Việt in lần thứ ba, không đề năm):

“Thuở trước thiên hạ tán loạn không có thống nhất, cho nên chữ nho dấy

lên, động nói cái gì là nói thời cổ để làm hại đời kim, trang sức những lời

hư ngôn để làm rối mất sự thật. Người nào cũng cho cái học riêng của mình

là phải, mà chê bai những điều kiến lập của người trên (…). Mỗi khi nhà

vua có một hiệu lệnh gì xuống, họ cứ lấy cái học của họ để nghị luận, vào

thì trong lòng không cho là phải, ra thì túm năm tụm ba lại để bàn tán, khoe

cái chủ kiến của mình để lấy tiếng, cố lập dị cái cách tháo thủ để làm cao,

đem kẻ quần hạ để đặt lời hủy báng”… Vậy phải “Đốt hết thi thư cùng

Bách gia ngữ, ai dám thì thầm với nhau về sách Thi, Thư thì chém bỏ xác

ngoài chợ, ai lấy đời xưa để chê đời này thì chém cả họ (vì ngôn vô nhị

quí). Những sách để lại là sách thuốc, sách bói (Lí khác Hàn ở điểm sách

bói này), sách trồng cây. Ai muốn học pháp lệnh thì phải lấy kẻ lại làm

thầy” (Dĩ lại vi sư).

Đúng là lí luận và ngôn ngữ của Hàn Phi. Thế là chấm dứt một thời tự do tư

tưởng kéo dài mấy trăm năm, suốt thời Xuân Thu và Chiến Quốc, thời rực

rỡ nhất của Triết học Trung Hoa. Luật tự nhiên như vậy; loạn quá thì phải

trị, tự do quá thì phải chặn lại. mà phản ứng thì bao giờ cũng mạnh quá

mức cần thiết. Hàn Phi đã bảo thuốc có đắng mới hết bệnh, có mổ nhọt

nhọt mới lành.

Quốc gia của Hàn không cần Thi, Thư không cần văn học, coi bọn học giả

khen đạo tiên vương, bọn biện sĩ “gian trá” là những loài mọt (Ngũ đố) –

Chỉ bọn biện sĩ gian trá thôi vì biện sĩ mà trọng pháp thuật như ông thì tất

nhiên là đáng được tôn trọng – rồi tới nông phu và chiến sĩ; nông phu có

tận lực thì nước mới giàu, mới có lúa để nuôi chiến sĩ; chiến sĩ có hi sinh

thì nước mới mạnh mà thắng được địch, lẽ đó dễ hiểu. Rất nhiều lần Hàn đề

cao công lao của “pháp thuật chi sĩ”, của “nông chiến chi sĩ”, và mạt sát

bọn công thương vì theo ông hai hạng này là cái nghề ngọn (nghề nông là

https://thuviensach.vn

nghề gốc), không sản xuất được gì cả mà còn có hại cho nước. Chẳng hạn

thiên Ngụy sử, ông bảo:

“Kho lẫm đầy là nhờ nghề gốc, tức canh nông, thế mà những kẻ làm những

nghề ngọn như dệt gấm vóc, chạm vẽ lại giàu. Danh sở dĩ thành được, đất

sở dĩ mở rộng được là nhờ chiến sĩ, mà nay con côi của tử sĩ chết đói xin ăn

ở ngoài đường, còn bọn hề, kép hát, rượu chè lại ngồi xe, mặc đồ lụa (…)

Bề trên cầm pháp độ để chuyên nắm quyền sinh sát trong tay, mà nay kẻ sĩ

giữ pháp độ muốn đem lòng trung can gián thì không được yết kiến, còn kẻ

khéo nói, bẻm mép, dùng mưu gian, may mắn mà thành công ở đời thì lại

thường được vua vời”.

倉廩之所以實者耕農之本務也，而綦組錦繡刻劃為末作者富。名之所

以成、城池之所以廣者戰士也，今死士之孤飢餓乞於道，而優笑酒徒

之屬乘車衣絲。(...)上握度量所以擅生殺之柄也，今守度奉量之士欲

以忠嬰上而不得見，巧言利辭行姦軌以倖偷世者數御。

(Thương lẫm chi sở dĩ thực giả, canh nông chi bản vụ dã, nhi cơ tổ cẩm tú,

khắc họa vi mạt tác giả phú. Danh chi sở dĩ thành, địa chi sở dĩ quảng giả

chiến sĩ dã, kim tử sĩ chi cô, cơ ngạ khuất ư đạo, nhi ưu tiếu tửu đồ chi thuộc thừa xa y ti (…) Thượng ác độ lượng sở dĩ thiện sinh sát chi bính dã,

kim thủ độ phụng lượng chi sĩ, dục dĩ trung anh thượng nhi bất đắc kiến,

xảo ngôn lợi từ hành gian quĩ dĩ hãnh thâu, thế giả sắc ngự).

Ý nghĩa đoạn đó cũng là ý trong những hàng: "làm cho thưởng phạt nghiêm

minh, thưởng phạt xác định, khai phá hết đất đai để súc tích cho nhiều

khiến cho dân xuất tử lực để giữ vững thành trì… đó là cái thuật chắc chắn

giữ được nước cho khỏi mất” mà chúng tôi đã dẫn ở trên (trang 83).

Bọn thương nhân và bọn công nhân bị Hàn Phi liệt vào hạng du thủ du

thực, hạng mọt của xã hội:

“Chính sách trị nước của bậc minh chủ là khiến cho bọn thương nhân, công

nhân và bọn du thủ du thực ít đi và bị khinh để cho dân đổ xô vào các nghề

gốc mà bỏ các nghề ngọn. Nay (…) quan tước có thể mua được thì công

https://thuviensach.vn

nhân và thương nhân (nhờ giàu có) không còn thấp hèn nữa. Của gian và

đồ gian được dùng ở chợ thì thương nhân tất nhiều. Tiền của họ tích tụ

được nhiều gấp bội nhà nông mà địa vị của họ lại cao hơn nông gia và

chiến sĩ, như vậy thì chiến sĩ tất ít mà bọn con buôn phải nhiều” (Ngũ đố).

Hàn bênh vực tân địa chủ, ghét thương gia, nhưng thương gia giàu có rồi

thì tất mua đất mà thành tân địa chủ, lúc đó ông đối với họ ra sao?

Rốt cuộc, Hàn cũng giữ truyền thống trọng sĩ và nông, công thương; chỉ

khác giai cấp sĩ của ông chỉ gồm pháp thuật chi sĩ và chiến sĩ, còn các kẻ sĩ

khác (Nho sĩ, biện sĩ, hiệp sĩ…) đều phải diệt cho hết.

Tóm lại, quốc gia lí tưởng của Hàn Phi là một nước:

- Theo chế độ quân chủ chuyên chế; vua có uy thế tuyệt cao, nắm hết

quyền hành, đích thân chế ngự quần thần, không ủy một chút quyền cho ai

cả.

- Theo chủ nghĩa pháp trị: ai cũng phải theo pháp luật, kể cả vua, chí

công vô tư, mà không dùng nhân nghĩa, tình cảm.

- Thống nhất về tư tưởng, không dung nạp các “tư học” tức các học

thuyết trái với chủ trương của chính quyền, cấm sự tranh biện và chỉ dạy

pháp luật cho dân thôi (thầy học là các quan lại).

- Trọng nông và ức (gìm) công thương).

- Trọng vũ lực theo chủ nghĩa quân quốc militarisme.

Trong một quốc gia như vậy, không có năm hạng “mọt” này:

1 – “Bọn học giả khen đạo tiên vương, tạ khẩu là trọng nhân nghĩa, trau

chuốt dung mạo, y phục và lời ăn tiếng nói để làm loạn pháp độ, làm mê

hoặc lòng vua chúa” (ám chỉ Nho gia);

2 – “Bọn du sĩ dùng thuyết gian trá, mượn thế lực của nước ngoài để đạt

được tư lợi, làm thiệt hại cho quốc gia”;

3 – “Bọn đeo gươm tập hợp đàn em, lập tiết tháo để nổi danh mà phạm cấm

lệnh” (ám chỉ Mặc gia);

4 – “Bọn thị thần nịnh bợ, tích tụ tài sản, ăn hối lộ, mượn cái thế của nhà

cầm quyền mà xin miễn dịch cho kẻ hối lộ họ”;

5 – “Bọn thương gia và công nhân sửa lại những đồ xấu xí, tích trữ những

vật thường dùng để đợi thời bóc lột cái lợi của nông phu”. (Ngũ đố)

https://thuviensach.vn

Còn sáu hạng “sĩ” có hại cho nước mà lại được người đời khen, thì cũng

phải diệt:

1 – Hạng “sĩ quí trọng sự sống”, sợ chết, trốn tránh hoạn nạn, hàng giặc.

2 – Hạng “sĩ Văn học” lập nên học thuyết làm trái pháp luật;

3 – Hạng “sĩ tài năng” ở không, ăn bám

4 – Hạng “sĩ biện trí” nói quanh co bậy bạ.

5 – Hạng “sĩ dũng cảm” hung bạo, giỏi đâm chém người.

6 – Hạng “sĩ hào hiệp” cứu sống giặc, giấu diếm kẻ gian (không cáo gian).

Trong quốc gia lí tưởng đó của Hàn, thương mại chỉ là trao đổi ít hàng hóa

thường dùng, công nghệ cũng chỉ để chế tạo ít dụng cụ cần thiết, mĩ nghệ

không có, không có âm nhạc, ca hát, trường học, nếu có thì cũng chỉ để dạy

một số ít người biết đọc, biết viết, thuộc pháp luật để làm quan và giảng

giải các pháp lệnh cho dân. Để trị nước, vua chỉ cần giữ cái thế, thi hành

pháp luật và khéo dùng thuật chế ngự bề tôi. Trong những chương sau,

chúng tôi sẽ lần lượt xét ba vấn đề đó: thế, pháp và thuật.

Chú thích

[1]Mới gặp Mạnh Tử lần đầu, Lương Tương vương đã hỏi ngay : “Thiên hạ

làm sao yên định được ?”. Lại hỏi : “Ai gom được về một mối?”. Mạnh tử

đáp : “Ông vua nào không ham giết người (nghĩa là thi hành nhân nghĩa)

thì gom được về một mối”. (Mạnh Tử - Lương Huệ vương - thượng – bài

6).

[2]Nguyên văn là đảng, một khu có 500 nhà là một đảng. Cũng có thể là đoàn thể.

[3]Trong  bộ Đại cương Triết học Trung Quốc, quyển hạ trang 195 (Cảo Thơm 1966) chúng tôi dịch là “hiện từng chùm”. Nhưng nhiều học giả đã

cho chữ “đảng hiện” nên sửa là “thảng hiện” vì không bao giờ các sao xuất

hiện từng chùm cả.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 5

THẾ

Trong phần I, chúng tôi đã nói Pháp gia đầu tiên bàn về cái "thế " là Thận

Đáo. Đại ý ông ví vua với con rồng, rồng nhờ có mây mà bay lên cao được.

Hiền và trí không đủ cho đám đông phục tòng mà quyền thế và địa vị đủ

khuất phục được người hiền. Chẳng hạn "vua Nghiêu (bậc hiền trí) hồi còn

là dân thường thì không trị được ba người, mà Kiệt khi làm thiên tử thì có

thể làm loạn cả thiên hạ, nghĩa là ban lệnh nào - dù lệnh xấu - dân chúng

răm rắp theo hết.

Chủ trương đó ngược với chủ trương của Nho gia mà Hàn Phi đã trình bày

trong thiên Nạn thế, đoạn "Có kẻ trả lời Thân tử..." (coi phần dịch). Nho gia trọng hiền trí hơn địa vị, và cái uy thế của vua do giá trị của vua hơn là do

địa vị. Con rồng mà bay được, đành rằng dựa vào cái thế của mây, nhưng

trước hết là nhờ cái tài của nó, chứ nếu là con giun vô tài thì dù có mây

cũng không cưỡi được. Vả lại cái thế - tức cái ngôi vua - tự nó không thể

khiến cho người hiền dùng nó, kẻ bất tiếu không dùng nó. Người hiền dùng

nó thì thiên hạ trị (như vua Nghiêu) kẻ bất tiếu dùng nó thì loạn (như vua

Kiệt). Tính tình con người, hiền thì ít, bất tiếu thì nhiều. Lấy cái lợi của uy

thế mà giúp kẻ bất tiếu thời loạn thì kẻ dựa thế làm loạn thiên hạ sẽ đông,

người nhờ thế làm lợi cho thiên hạ sẽ rất ít (... ). Giúp cho kẻ bất tiếu có thế

lực, tức là chắp cánh cho cọp. (Nạn thế). Vậy Nho cho rằng vua xấu khiến

cho thời loạn.

Hàn Phi bác chủ trương đó của Nho trong đoạn "Lại có kẻ trả lời câu hỏi

trên..." (Nạn thế). Đoạn này có vài chỗ khó hiểu, chẳng hạn trong mươi hàng đầu Hàn phân biệt "thế tự nhiên" và "thế do người lập ra" (nhân sở

thiết) mà không cho biết thế nào là thế tự nhiên, cho nên có học giả hiểu là

https://thuviensach.vn

thiên mệnh, là thời thế, có học giả lại hiểu là sự truyền ngôi. Chúng tôi đoán Hàn muốn nói rằng thời suy như thời Kiệt thì sinh ra vua xấu, ngược

lại với thuyết của Nho gia: vua xấu làm cho thời loạn. Nhưng đoán vậy có

sai chăng vì Hán vốn tin rằng thịnh suy do sức người, không liên quan gì

với sức trời kia mà.

Rồi những hàng sau, Hàn dẫn truyện người bán mâu và thuẫn khoe thuẫn

mình chắc, không gì đâm thủng được, lát sau lại khoe "mâu mình bán

không gì là đâm không thủng". Trần Khải Thiên hiểu rằng Hàn muốn bảo

sự hiền minh với cái thế không dung nhau được như cái mâu và cái thuẫn;

Vandermeersch lại bảo Hàn cho rằng khi lý luận mà đưa những trường hợp

cực đoan ra (như Nghiêu Thuấn, Kiệt Trụ) thì lý lẽ nào vững tới mấy cũng

có thể bác được vì có mâu thuẫn. Trần Khải Thiên và Vandermeersch, ai

hiểu đúng Hàn Phi? Bỏ những chỗ khó hiểu đó đi, đọc kỹ cả đoạn, tôi thấy

Hàn rõ ràng bênh vực thuyết của Thuận Đáo, cho rằng cái "thế" không liên

quan gì với giá trị về đạo đức và tài trí của con người; và trong việc trị dân,

cứ đợi có ông vua hiền thì ngàn đời mới gặp một ông, không lẽ trong chín

trăm chín mươi chín đời kia, để cho dân loạn sao. Ông viết:

"Nghiêu, Thuấn, Kiệt, Trụ ngàn đời mới xuất hiện một lần; số đó rất ít[1].

Mà cái thường thấy trên đời thì là hạng người trung bình, cho nên tôi nói về

thế là nói về hạng trung bình. Hạng người trung bình thì trên không bằng

Nghiêu, Thuấn, dưới không đến nỗi như Kiệt, Trụ. Nếu cứ giữ chặt pháp

luật, dùng quyền thế thì nước trị, quay lưng lại, bỏ quyền thế thì nước loạn.

Nay bỏ quyền thế, quay lưng lại pháp luật mà đợi Nghiêu, Thuấn; Nghiêu

Thuấn tới là nước trị thì ngàn đời loạn mới có một đời trị. Giữ chặt pháp

luật, dùng quyền thế mà đợi Kiệt, Trụ ; Kiệt, Trụ tới là nước loạn thì ngàn

đời trị thì mới có một đời loạn (...) Vả lại (....) nói về việc trị nước, không

đưa ra trường hợp Nghiêu, Thuấn thì đưa ra trường hợp Kiệt, Trụ làm loạn

nước; như vậy tức nói về khẩu vị, nếu không đưa ra đường mật thì đưa ra

rau đắng, rau đay; nghị luận như vậy là nói cho nhiều mà không hợp lý hợp

https://thuviensach.vn

phép vì đưa ra hai trường hợp cực đoan, làm sao có thể bắt bẻ những lời hợp đạo lý được?" ...

中者，上不及堯、舜，而下亦不為桀、紂。抱法處勢則治，背法去勢

則亂。今廢勢背法而待堯、舜，堯、舜至乃治，是千世亂而一治也。

抱法處勢而待桀、紂，桀、紂至乃亂，是千世治而一亂也。(...)且(...)

治，非使堯、舜也，則必使桀、紂亂之。此味非飴蜜也，必苦萊亭歷

也。此則積辯亂，離理失術，兩末之議也，奚可以難，失道理之言乎

哉！

(.... Trung giả, thượng bất cập Nghiêu, Thuấn, nhi hạ diệc bất vi Kiệt, Trụ;

bảo pháp xử thế tắc trị, bội pháp khử thế tắc loạn. Kim phế thế bội pháp nhi

đãi Nghiêu, Thuấn, Nghiêu Thuấn chí nãi trị, thị thiên thế loạn nhi nhất trị

dã; bão pháp xử thế nhi đãi Kiệt, Trụ; Kiệt, Trụ chí nãi loạn, thị thiên thế trị

nhi nhất loạn dã (...) Thả (...) trị, phi sử Nghiêu, Thuấn dã, tất tắc sử Kiệt,

Trụ loạn chi; thử vị phi di mật dã, tất khổ thái, đình lịch dã, thử tắc tích biện loạn, li lí thất luật, lưỡng mạt chi nghị dã, hề khả dĩ nạn, phù đạo lý chi

ngôn hồ tai! ( Nạn thế).

Hàn Phi đã vu oan cho Nho gia. Nho gia có bao giờ mong ông vua nào

cũng được như Nghiêu, Thuấn đâu; chỉ nói rằng ở vào địa vị ông vua, có

quyền thế của ông vua, mà có tài trí hiền đức, thì nước mới trị, nếu tàn bạo

thì nước càng loạn thêm, Nghiêu Thuấn, Kiệt Trụ chỉ là những thí dụ vậy

thôi. Mà chính pháp gia cũng nhận rằng vua cần sáng suốt, có tài năng mới

áp dụng pháp thuật, họ luôn luôn nhắc đến bậc "minh chủ" biết dùng pháp

thuật là vì vậy. Họ có khác gì Nho gia đâu.

Nho gia cũng không khác họ ở điểm nhận rằng địa vị, uy quyền - tức cái

https://thuviensach.vn

thế - rất quan trọng, cho nên họ mới tôn quân. Chung quy họ chỉ không đồng ý với nhau ở mỗi điểm này: Nho gia đặt tài đức lên trên địa vị, phải có

tài đức tới một mức nào đó thì mới xứng đáng với địa vị, mới không làm

hại dân. Pháp gia đặt địa vị, quyền thế lên trên tài đức; miễn là tài đức trung

bình mà có quyền thế là trị nước được rồi; Nho chủ trương nhân trị, Pháp

chủ trương Pháp trị, nhưng dù chủ trương nhân trị thì cũng không thể bỏ

pháp, mà chủ trương pháp trị thì càng không thể bỏ «nhân», nghĩa là bỏ cái

yếu tố người (facteur humain ) đi.

*

Trọng cái « thế » tức là trọng sự cưỡng chế. Có thể nói Pháp gia hiểu ý nghĩa, mục đích của quốc gia nếu không đúng hơn thì cũng thực tế hơn

Nho gia, vì từ hồi nào tới giờ, mục đích của quốc gia là « yên ổn trong nội

bộ để chiến đấu với ngoại quốc » ; và chính quyền nào cũng phải áp chế -

nhiều ít tùy thời - bằng cách này hay cách khác để giữ được trật tự, thực

hiện một chương trình.

Vì trọng sự cưỡng chế, cho nên pháp gia chủ trương :

1 – Chủ quyền (lập pháp, hành pháp, tư pháp) tập trung cả vào một người là

vua ;

2 – Vua phải được tôn kính tuân theo triệt để : dân không được quyền làm

cách mạng, không được trái ý vua, vua bắt chết thì phải chết, không chết

tức là không trung, điều đó chúng tôi đã xét ở chương trên; hơn nữa, dù vua

có nhường ngôi cho, cũng không được nhận, vì nếu nhận thì vua sẽ thành

bề tôi của mình mất, trái phép, bất trung. Hàn Phi nhiều lần đả đảo chính

sách thiện nhượng.

Trong thiên Ngũ đố, ông cho việc vua Nghiêu truyền ngôi cho ông Thuấn là

không hợp thời, mà hành động đó cũng không cao quý gì vì thời đó làm

vua không sướng : ở nhà tranh, ăn cơm gạo xấu với rau, mặc áo da thú hoặc

vải thô ; nhường ngôi thiên tử chỉ là từ bỏ cuộc sống của người giữ cổng,

của tên nô lệ, không có gì đáng khen.

Trong thiên Trung hiếu[2], Hàn còn mạt sát Nghiêu Thuấn là làm loạn đạo nghĩa. Thiên hạ đều cho rằng đạo hiếu, đễ, trung, thuận là phải nhưng

không ai xét kỹ bốn đạo đó để thi hành cho đúng, vì vậy mà thiên hạ loạn.

https://thuviensach.vn

« Thiên hạ đều cho đạo của Nghiêu Thuấn là phải mà theo, vì vậy mới có những vụ thí vua, không coi cha là cha. Nghiêu, Thuấn, Thang, Võ đã phản

lại nghĩa vua tôi, làm loạn sự giáo hóa đời sau . ( Nghiêu làm vua mà lại

làm cho bề tôi ( tức Thuấn ) thành vua của mình ; Thang, Võ mà làm vua

mà lại thí chúa, chém thây chúa[3].  Vậy mà thiên hạ lại khen, cho nên thiên hạ đến nay vẫn không trị ».

天下皆以孝悌忠順之道為是也，而莫知察孝悌忠順之道而審行之，是

以天下亂。皆以堯、舜之道為是而法之，是以有弒君，有曲於父。

堯、舜、湯、武，或反君臣之義，亂後世之教者也。堯為人君而君其

臣，舜為人臣而臣其君，湯、武為人臣而弒其主、刑其尸，而天下譽

之，此天下所以至今不治者也。

( Thiên hạ giai dĩ hiếu đễ trung thuận chi đạo vi phụ dã, nhi mạc tri sát

hiếu đễ trung thuận chi đạo nhi thẩm hành chi, thị dĩ thiên hạ loạn. Giai dĩ

Nghiêu Thuấn chi đạo vi thị nhi pháp chi, thị dĩ hữu thí quân, hữu khúc phụ. Nghiêu, Thuấn, Thang. Vũ hoặc phản quân thần chi nghĩa, loạn hậu

thế chi giáo giả dã. Nghiêu vi nhân quân nhi quân thần kỳ thần, Thuấn vi

nhân thần nhi thần kỳ quân ; Thang, Võ vi nhân thần nhi thí kỳ chủ, hình kỳ

thi, nhi thiên hạ dự chi, thử thiên hạ sở dĩ chí kim bất trị giả dã)

Vậy vua dù là tàn bạo như Kiệt, Trụ, bề tôi cũng không được đánh giết,

đánh giết tức là trái đạo bề tôi, là nghịch thần chứ không bảo là cứu vớt dân

được ; còn Nghiêu nhận ngôi vua cũng là trái đạo bề tôi. Tôn quân đến vậy

là cực điểm, trái hẳn với chủ trương của Nho gia.

3 – Sau cùng quy kết thứ ba của chủ trương trọng sự cưỡng chế ; đó là hai

cái «cán », hai quyền bính ở trong tay nhà vua, của riêng nhà vua. Muốn

cho nước trị thì vua chỉ cần dùng thưởng phạt chứ không cần dùng giáo

hóa, lễ nhạc. Đây cũng là một điểm trái hẳn với Nho giáo. Nho giáo dùng

sức để giáo hóa dân dã, kẻ nào không thể cảm hóa bằng đức được thì mới

bất đắc dĩ phải dùng đến hình phạt .

Khổng tử bảo :

« Bậc Thái thượng (tức cao nhất ) lấy đức dạy dân, mà lấy lễ tề dân (tề là

sửa lại cho ngay ). Bậc thứ nhì lấy chính sự mà khiến dân và lấy hình (phạt) mà ngăn cấm : hình đặt ra nhưng không dùng đến. Chỉ có lúc hóa

https://thuviensach.vn

dân mà dân không theo để đến hại nghĩa nát tục thì bây giờ mới phải dùng hình vậy.”

太上以德教民，而以礼齊之．其次以政事导民，以刑禁之，刑不刑

也．化之弗变，民之弗从，伤义而败俗，于是乎用刑矣

( Thái thượng dĩ đức giáo dân, nhi dĩ lễ tề chi. Kỳ thứ dĩ chính sự đạo dân,

dĩ hình cấm chi, hình bất hình dã. Hóa chi phất biến, dân chi phát tòng,

thương nghĩa nhi bại tục, ư thị hồ dụng hình hĩ - Khổng tử gia ngữ- Ngũ

hình giải)[4].

Dùng đức và lễ để cảm hóa dân, kết quả tốt hơn dùng hình phạt, nên

chương Vi chính, bài 3 ( Luận ngữ) ông nói thêm : « Dùng pháp chế mà bắt

dẫn dân, dùng hình phạt mà sửa dân cho ngay thì dân không phạm pháp

nhưng không biết xấu hổ ; dùng đức mà dắt dân, dùng lễ mà sửa cho ngay

thì dân biết xấu hổ mà trở nên tốt » .

道之以政，齐之以刑，民免而无耻，道之以德，齐之以礼，有耻且格

(Đạo chi dĩ chính, tề chi dĩ hình, dân miễn nhi vô sĩ, đạo chi dĩ đức, tề chi

dĩ lễ, hữu sỉ thả cách).

Ông còn mong đạt được lý tưởng trong nước không còn sự tranh giành,

kiện tụng nữa : “Xử kiện thì ta cũng như người, cốt sao cho không còn kiện

tụng mới hay”.

聴訟吾猶人也、必也使無訟乎

( Thính tụng ngô do nhân dã, tất dã sử vô tụng hồ - Nhan Uyên – 13)

Vì Pháp gia cho sự thưởng phạt là cách tốt nhất để trị dân, nên chúng tôi để

riêng tiết dưới đây để xét quan niệm về thưởng phạt của Hàn Phi.

Thưởng Phạt.

Hàn Phi cho rằng trừ một số ít siêu nhân, còn thì hầu hết loài người có

nhiều tật xấu tham lợi, tranh giành nhau, làm biếng, chỉ sợ sức mạnh – ( coi

phần I ) nên không mong gì họ làm điều thiện được, chỉ cầu sao họ biết sợ

mà đừng làm điều ác thôi, vậy phải dùng chính sách cưỡng chế chớ không

cảm hóa được. Tính người là có ưa có ghét – ưa tư lợi, ưa được khen, ghét

bị cực khổ, bị hình phạt – cho nên có thể dùng sự thưởng phạt để dắt dẫn

dân, ngăn cấm họ. « Đạo trị thiên hạ chỉ có vậy thôi » ( Bát kinh ).

https://thuviensach.vn

Chính sách cảm hóa của đạo Nho đẹp nhất đấy nhưng Hàn chê là không

thực tế ; lâu có kết quả mà phải bậc hiền minh như Nghiêu, Thuấn mới may

ra thi hành được : dùng sự thưởng phạt kết quả rất mau ( chỉ trong mươi

ngày, không phải đợi tới một năm ) mà ông vua tầm thường nào cũng làm

được. Thiên Nạn thất, Hàn chép lại một truyền thuyết về cách cảm hóa dân

của vua Thuấn :

« Nông phu ở Lịch Sơn lấn ruộng nhau ; ông Thuấn lại đó cày ruộng được

một năm thì bờ ruộng đều chỉnh tề cả. Dân chài ở bờ sông Hoàng Hà tranh

nhau các bãi trên sông : ông Thuấn đến đó đánh cá, được một năm thì

người trẻ nhường những bãi đó cho người lớn tuổi. Đồ gốm thợ Đông Di

làm đều xấu, dễ vỡ ; ông Thuấn lại đó làm, đồ gốm được một năm, đồ gốm

đều tốt, chắc chắn ».

Khổng tử khen ông Thuấn là bậc thánh, dùng đức mà cảm hóa được dân.

Hàn Phi chê : « Ông Thuấn sửa khuyết điểm (cho dân ), một năm mới sửa

được một tật, ba năm được ba tật. Tuổi thọ của ông có hạn mà tật của dân

thì vô cùng : lấy cái hữu hạn để trừ cái vô cùng, thì trừ được bao nhiêu đâu ? Nếu dùng sự thưởng phạt bắt dân thi hành mà ra lệnh rằng : « Hễ làm

đúng phép thì được thưởng, trái phép thì bị phạt » thì sáng ban lệnh, chiều

sự tình đã thay đổi, chiều ban lệnh thì sáng hôm sau sự tình đã thay đổi, chỉ

trong mười ngày là khắp nước thay đổi cả, đâu phải đợi đến một năm ? (…

) Vả lại nếu phải đích thân chịu lao khổ rồi mới cảm hóa được dân thì ngay

Nghiêu, Thuấn cũng khó làm được, còn dùng (quyền) thế mà uốn nắn thiên

hạ mà lại bỏ cái cách một vị chúa tầm thường cũng dễ dàng làm, thì kẻ đó

chưa có thể cho làm chính trị được ».

且舜救敗，期年已一過，三年已三過，舜有盡，壽有盡，天下過無已

者，以有盡逐無已，所止者寡矣。賞罰使天下必行之，令曰：‘中程者

賞，弗中程者誅。’令朝至暮變，暮至朝變，十日而海內畢矣，奚待期

年？(...)且夫以身為苦而後化民者，堯、舜之所難也；處勢而驕下

者，庸主之所易也。將治天下，釋庸主之所易，道堯、舜之所難，未

可與為政也。”

( Thả Thuấn cứu bại, cơ niên dĩ nhất quá, tam niên dĩ tam quá, Thuấn thọ

hữu tận, thiên hạ quá vô dĩ giả, dĩ hữu tận trục vô dĩ, sở chỉ giả quả hỉ.

https://thuviensach.vn

Thưởng phạt sử thiên hạ tất hành chi, lệnh viết : « Trúng trình giả thưởng, phất trúng trình giả tru. Lệnh triêu chí mộ biến, mộ chí triêu biến, thập nhật

nhi hải nội tất hĩ, hề đãi cơ niên ? ( … ). Thả phù dĩ thân vi khổ nhi hậu hóa

dân giả, Nghiêu, Thuấn chi sở nan dã ; xử thế nhi kiểu hạ giả, dung chủ chi

sở dị dã, Tương trị thiên hạ, thích dung chủ chi sở dị dã. Tương trị thiên hạ,

thích dung chủ chi sở dị dã. Tương trị thiên hạ, thích dung chủ chi sở dị,

đạo Nghiêu, Thuấn chi sở nan, vị khả dữ vi chính dã).

Hàn Phi cho cách thưởng phạt là mầm trị hay loạn của quốc gia nên gần

như thiên nào ông cũng nhắc tới, trước sau có tới trên trăm chỗ, dưới đây

chúng tôi tổng hợp lại để tìm ra nguyên tắc chính.

1- Thưởng thì phải « tín », phạt thì phải « tất » (Ngũ đố) : Chữ tất chúng

tôi dịch là cương quyết, nghĩa là hễ kẻ cô tội thì phải trừng trị chớ không

tha : chữ « tín » khó dịch hơn, chúng tôi dịch tạm là xác thực, nghĩa là hễ

có công thì phải được thưởng theo như luật định, trái lại không có tội thì dù

là kẻ mình ghét cũng không được trừng phạt ; không có công mà thưởng thì

là thi ân, mầm của loạn vì dân sẽ không gắng sức làm việc nước để được

thưởng mà tìm cách hối lộ quan lại, quan lại sẽ thi ân cho dân để mua lòng

dân, kéo họ về phe mình mà mưu tư lợi. Ngay vua cũng không được thi ân

cho dân, vì như vậy là trái phép, bất công, vả lại dân sẽ trông vào sự thi ân

mà biếng nhác công việc. ( Thưởng vô công tắc dân du hãnh nhi vọng ư

thượng - Nạn nhị).

Hai chữ « Tín », "Tất" đó còn có nghĩa là không được mâu thuẫn trong

việc thưởng phạt ; chẳng hạn « ban tước cho kẻ có (quân) công mà lại

khinh thị quan võ, thương kẻ gắng canh tác mà lại coi rẻ nghề nông » ( Ngũ

đố) : hoặc thưởng người chém được đầu quân địch, mà đồng thời lại đề cao

hành vi nhân từ ; ( … ) trông cậy vào nông dân để cho nước giàu, trông cậy

vào quân lính để cự địch mà đồng thời lại trọng kẻ sĩ chuyên về văn học » (

Ngũ đố) tức những kẻ chỉ nói suông, chê bai pháp thuật, ngăn cản việc trị

nước, chứ không giúp ích được chút gì cả.

Nếu khiến cho kẻ phạm điều mình cấm lại được lợi, kẻ làm lợi cho mình

lại bị cấm ; hoặc khen kẻ có tội, chê kẻ đáng thưởng thì sự thưởng phạt chỉ

làm cho nước thêm loạn. ( Ngoại trừ thuyết tả hạ)

https://thuviensach.vn

2- Thưởng thì phải trọng hậu, phạt thì phải nặng. Thưởng trọng hậu thì dân mới thấy lợi mà ham : phạt nặng thì dân mới sợ mà tránh.

Thiên Lục phản, Hàn Phi viết :

« Các học giả đều bảo : Phải giảm nhẹ hình phạt đi », đó là thuật làm cho

loạn vong. Thưởng phạt mà xác định là để khuyến thiện cấm ác. Thưởng

hậu thì mau được cái mình muốn, phạt nặng thì mau cấm được cái mình

ghét ( … ) Cho nên rất ham bình trị thì phải thưởng cho hậu, rất ghét rối

loạn thì phải phạt cho nặng ( … ) Vả lại hình phạt nặng không phải chỉ để

trị tội nhân, nó còn để làm sáng pháp độ của vua ( … ) cho nên bảo :

« Phạt tội một kẻ gian mà ngăn cấm được mọi sự gian tà trong nước » ( … )

kẻ bị phạt nặng là kẻ cướp mà kẻ sợ hãi là lương dân (… ). Còn việc

thưởng hậu không phải chỉ để thưởng công, còn để khuyến khích toàn dân

trong nước nữa. Người được thưởng vui vì được lợi mà người chưa được

thưởng sẽ ham được thưởng (…). Nay những kẻ không biết cách trị nước

đều bảo : « Hình phạt nặng làm thương tổn dân, hình phạt nhẹ có thể cấm

gian được rồi, cần gì phải dùng hình phạt nặng ? » . Đó là không xét kỹ về

sự trị nước. Một tội ác có thể ngăn cấm bằng hình phạt nặng thì chưa chắc

đã ngăn cấm được bằng hình phạt nhẹ ; còn một tội ác ngăn cấm được bằng

hình phạt nhẹ thì càng dễ ngăn cấm bằng hình phạt nặng. Cho nên đặt ra

hình phạt nặng thì mọi sự gian tà sẽ chấm dứt, mọi sự gian tà sẽ chấm dứt

thì thương tổn cho dân ở chỗ nào ? ( … )

夫以重止者，未必以轻止也；以轻止者，必以重止矣。是以上设重刑

者而奸尽止，奸尽止则此奚伤於民也？

( Phù dĩ trọng chỉ giả, vị tất dĩ khinh chỉ dã : dĩ khinh chỉ giả, tất dĩ trọng

chỉ hĩ. Thị dĩ thượng thiết trọng hình giả nhi gian tận chỉ ; gian tận chỉ, tắc

thử hồ thương ư dân dã?)

Vậy dùng hình phạt nặng thì dân mới sợ mà mau có kết quả, nước sẽ

hết loạn, chỉ có lợi cho dân chứ không làm thương tổn gì cho họ cả. Hơn

nữa, còn là nhân từ đối với dân nữa, vì nếu dùng hình phạt nhẹ, dân không

sợ mà mắc tội, như vậy không khác gì bẫy dân, còn dùng hình phạt nặng là

tránh cho dân sa vào bẫy ( Lục phản).

Đó là chủ trương của Thương Ướng : dùng hình phạt để bỏ hình phạt ( hình

https://thuviensach.vn

dĩ khử hình ) trái với chủ trương đặt ra hình phạt mà không dùng (hình bất hình) của Khổng.

Nếu kẻ phạm tội mà trốn được thì phải truy nã cho tới cùng, quyết không

để cho một tội nào đã phát giác mà thoát khỏi lưới pháp luật – đây cũng là

một quy kết của nguyên tắc « phạt thì phải « tất ».

Trong Nội trừ thuyết thượng Hàn Phi đưa Vệ Tự Công ra làm gương :

« Thời Vệ Tự Công có người bị tội đồ trốn qua nước Ngụy và trị bệnh cho

hoàng hậu của Ngụy Tương vương. Tự Công hay tin sai người đem năm

chục ( lượng hay dật ?) vàng để mua người có tội đó ; sứ giả đi đi về về

năm lần mà vua Ngụy không chịu giao : Tự Công bèn lấy ấp Tả thị để

đổi ».

Đem một ấp để đổi lấy một tên phạm tội về mà trừng trị, cổ kim chắc

chưa có ai như ông vua nước Vệ đó. Quần thần can, ông đáp : « Muốn trị

nước thì đừng coi thường những việc nhỏ, loạn không phải là toàn là do

việc lớn mà phát đâu. Pháp luật không vững, hình phạt không cương quyết

thì dù có mười ấp Tả Thị cũng vô ích, ngược lại pháp luật mà vững, hình

phạt mà cương quyết thì dù mất mười ấp Tả Thị cũng không hại.

夫治無小而亂無大，法不立而誅不必，雖有十左氏無益也。法立而誅

必，雖失十左氏無害也。

( Phù trị vô tiểu nhi loạn vô đại. Pháp bất lập nhi tru bất tất, tuy hữu thập Tả

Thị, vô ích dã, pháp lập nhi tru tất, tuy thất thập Tả Thị, vô hại dã)

Trước sự cương quyết đó của Vệ Tự quân, vua Ngụy đành phải trao kẻ đã

trị bệnh mẹ mình, để khỏi mất tình hòa hiếu với bạn chư hầu. Câu chữ Hán

chúng tôi dẫn ở trên tóm tắt được một cách mạnh mẽ sự quan trọng của

pháp và hình theo Pháp gia.

3 - Sự thưởng phạt phải theo đúng phép nước, chí công vô tư.

Thiên Hữu độ, Hàn bảo :

« Pháp luật nghiêm là để ngăn cấm tội lỗi, trừ bỏ riêng tư : hình phạt gắt là

để lệnh được thi hành khắp và trừng trị kẻ dưới ». Nói tới thưởng phạt, nhất

là phạt, Hàn thường kèm theo với pháp luật. Vì pháp luật như cái dây mực,

cái thủy chuẩn, cái quy cái củ, cứ theo đó thì hành động không sai ; dù là

người thợ khéo đến mấy cũng phải dùng những cái đó làm tiêu chuẩn,

https://thuviensach.vn

không nên theo ý mình.

« Dùng pháp luật để trị nước chỉ là để khen đúng người phải, trách đúng kẻ

quấy mà thôi. Pháp luật không thể a dua người sáng cũng như dây mực

không thể uốn theo gỗ cong... (cho nên) Trị tội thì không chừa các quan

lớn, thưởng công thì không bỏ sót dân thường ( … ). Hình phạt nặng thì

người sang không dám khinh kẻ hèn; Pháp luật phân minh thì người trên

được tôn trọng, không bị lấn.

故以法治國，舉措而已矣。法不阿貴，繩不撓曲(...)刑過不避大臣,賞

善不遺匹夫(...)刑重則不敢以貴易賤，法審則上尊而不侵

( Cố dĩ pháp trị quốc, cử thố nhi dĩ hĩ – Pháp bất a quí, thằng bất nao khúc (

…) Hình quá bất tị đại thần, thưởng thiện bất di thất phu ( … ). Hình trọng

tắc bất cảm dĩ quí dị tiện, pháp thẩm tắc thượng tôn nhi bất xâm - Hữu độ)

Thiên Chủ đạo, cũng bảo : « Nếu quả thực có công thì dù là kẻ không thân

và hèn mọn, cũng thưởng, nếu quả thực có tội thì dù là kẻ thân ái cũng

phạt ».

Thiên Ngoại trừ thuyết hữu thượng, Hàn nhắc lại nữa : « Không tránh người thân và đại thần, thi hành với cả người mình yêu » và kể ra hai cố sự

mà chúng tôi đã dẫn ở trên. Truyện Tấn Văn Công rơi lệ để cho viên lại

chém Điền Hiệt sủng thần của ông, vì tội tới trễ trong một buổi đi săn ; và

truyện thái tử nước Kinh ‘Sở’ phạm cấm, bị viên đình lý ‘coi sân chầu’

phạt, khóc lóc xin với vua cha, vua cha đã không an ủi mà còn bênh vực

viên đình lý.

Tóm lại thưởng phạt không được vì tư tình, không được có tư ý, không

được để lộ vui buồn của mình ra nữa, mặt phải lạnh như tiền : ‘hữu thưởng

phạt nhi vô hỉ nộ - Dụng nhân’

Cứ theo đúng pháp luật mà thưởng phạt, thì kẻ bị trừng phạt không oán bề

trên, kẻ được thưởng cũng không mang ơn bề trên, vì không coi sự được

thưởng là một ân huệ, chỉ là một sự công bằng mà thôi.

Đầu thiên Ngoại trừ thuyết tả hạ, Hàn kể lại hai cố sự để dẫn chứng: Một

người phạm tội, bị Tử Cao làm chức coi ngục xử tội và chặt chân. Sau Tử

Cao bị truy nã vì bị nghi là liên lụy trong một vụ làm loạn, người cụt chân

đó không oán, không tố cáo. Tử Cao ngạc nhiên, hỏi tại sao không oán

https://thuviensach.vn

mình, người đó đáp : « Tôi bị chặt chân vì tội tôi đáng vậy, làm sao khác được ? ».

- Châu Mão có công du thuyết mà cứu Ngụy khỏi bị Tần và Hàn đánh,

Ngụy Tương vương thưởng ông lộc năm cỗ xe, ông không mang ơn mà còn

chê là thưởng ít.

Theo đúng pháp luật thì hình phạt sẽ thích đáng, nhiều hay ít không thành

vấn đề : nước loạn, nhiều kẻ phạm pháp thì trừng trị nhiều, tuy nhiều cũng

vô hại. Đầu thiên Nạn thị, Hàn Phi chép truyện Án Anh trách khéo Tề Cảnh

Công dùng nhiều hình phạt quá, Cảnh Công nghe lời, bỏ bớt đi năm hình

phạt, Hàn Phi chê Án Anh không biết thuật trị nước.

« Hình phạt mà thích đáng thì nhiều cũng vô hại, nếu không thích đáng thì

tuy ít cũng là hại. Án Tử không giảng cho vua lẽ thích đáng mà chỉ chê là

nhiều quá, đó là cái hại vô thuật. Phạt quân thua trận thì đến số ngàn, số

trăm vẫn chưa ngăn được sự bại tẩu, vậy thì hình phạt để dẹp loạn chỉ sợ

không xuể mà kẻ gian vẫn còn. Án tử không xét là thích đáng hay không

mà chỉ cho là nhiều quá, chẳng là bậy ư ? »

夫刑當無多，不當無少，無以不當聞，而以太多說，無術之患也。敗

軍之誅以千百數，猶北不止。即治亂之刑如恐不勝，而姦尚不盡。今

晏子不察其當否，而以太多為說，不亦妄乎!

(Phù hình đáng vô đa, bất đáng vô thiểu, vô dĩ bất đáng văn nhi dĩ thái đa

thuyết vô thuật, chi hoạn dã. Bại quân chi tru dĩ thiên bách số, do bắc thả

bất chỉ, tức trị loạn chi hình, như khủng bất thắng nhi gian thượng bất tận.

Kim Án tử bất sát kỳ đáng phủ, nhi dĩ thái đa vi thuyết, bất diệt vong hồ ! -

Nạn nhị ».

Sau cùng, nếu theo đúng pháp luật thì không lạm dụng hình phạt mà khỏi

mất nước ( Vong trưng - điểm 10).

4- Vua phải nắm hết quyền thưởng phạt:

Quyền thưởng phạt là một lợi khí, đích thân vua phải nắm lấy, không được

ủy quyền cho ai cả ; giao cho người thì uy của vua sẽ phân tán, và sẽ bị bề

tôi che lấp, không chế ngự họ được. Hàn Phi cảnh cáo các bậc vua chúa

nhiều lần như vậy, như trong các thiên Bát kinh, Nội trừ thuyết thượng, Nội

trừ thuyết hạ, Ngoại trừ thuyết hữu hạ … đặc biệt là trong thiên Nhị bính.

https://thuviensach.vn

Ông cho rằng vua sở dĩ chế ngự được bề tôi là nhờ hai cái quyền (nhị

bính) : thưởng mà ông gọi là « đức » và phạt mà ông gọi là « hình », nếu

không tự nắm lấy hai quyền đó mà giao cho bề tôi thì dân sẽ sợ mà quy

phục bọn bề tôi đó mà coi thường vua. Hai quyền đó như nanh vuốt của

cọp vậy :

« Cọp làm cho chó khiếp phục là nhờ nanh với vuốt, nếu cọp bỏ nanh

vuốt đi để cho chó dùng thì ngược lại nó phải khiếp phục chó ».

夫虎所以能服狗者，爪牙也。使虎释其爪牙而狗用之，则虎反服于狗

矣。

(Phù hổ sở dĩ năng phục cẩu giả, trảo nha dã, sử hổ thích kì trảo nha nhi sử

cẩu dụng chi, tắc hổ phản phục ư cẩu hĩ - Nhị bính)

Bậc vua chúa dùng hình và đức để chế ngự bề tôi, nếu bỏ hai quyền đó để

cho bề tôi dùng thì ngược lại bị bề tôi chế ngự.

Vì vậy vua không được giao một quyền nào cho bề tôi cả. Giao quyền

thưởng thì nguy cho vua đành rồi, như trường hợp Tề Giản Công để quyền

thi ân cho một đại phu là Điền Thường dùng (Điền Thường được phép ban

tước lộc cho quần thần) mà rốt cuộc bị Điền Thường giết, rồi sau đó con

cháu họ Điền cướp luôn ngôi vua Tề ; ngay đến việc giao quyền phạt cho

bề tôi cũng rất tai hại nữa. Hai lần - ở thiên Nhị bính và ở thiên Ngoại trừ

thuyết hữu hạ, Hàn Phi dẫn truyện vua Tống (không rõ là ai ) bị Tử Hãn

đảm nhiệm việc hành phạt, việc mà ông ta cho là bị dân ghét :

Tử Hãn tâu với vua Tống : Khen thưởng và ban ơn là làm cho dân thích,

việc đó xin nhà vua đảm nhiệm lấy : chém giết, trừng phạt là làm cho dân

ghét, việc này thần xin đảm đương ».

Vua Tống cho là Tử Hãn yêu mình, chịu nhận tiếng xấu thay mình, chấp

nhận liền, từ đó hễ có việc phải ban lệnh ra oai, trừng trị đại thần thì bảo :

« Hãy hỏi Tử Hãn ». Vì vậy mà đại thần đều sợ Tử Hãn, dân chúng đều

theo Tử Hãn; được một năm ông bị Tử Hãn giết rồi cướp ngôi.

Cho vua nắm hết quyền thưởng phạt rồi buộc vua phải tuân theo pháp luật,

đó là một điều hợp lý về nguyên tắc : uy quyền của vua được mạnh nhưng

hơi bị hạn chế vì còn có pháp luật hãm lại : nhưng đem ra áp dụng thì

không hợp tình. Hàn đã cho rằng con người ai cũng có tư tình, tư lợi, thì

https://thuviensach.vn

sao lại mong vua - hạng vua bình thường – « dung chủ » - bỏ việc tư tình mà luôn luôn giữ đúng pháp luật được. Thuyết của ông nếu không mâu

thuẫn thì cũng không thực tế. Có nhà cầm quyền nào từ xưa tới nay bỏ

được yêu ghét, vui giận đâu ? Cũng chưa hề có nhà cầm quyền nào chỉ

dùng chính sách thưởng và phạt - tức như người phương Tây gọi là « củ cà

rốt và cây gậy » mà trị nước được lâu, vì con người còn biết trọng cái khác

ngoài cái lợi, biết sợ cái khác ngoài hình phạt, xã hội không phải là một chuồng thú của một gánh xiếc.

Vua Hàn không theo chính sách của Hàn chưa chắc đã hoàn toàn vô lý.

Chú thích:

[1] Nguyên văn: “tị kiên tùy chủng nhi sinh dã". Chúng tôi dịch theo Trần Khải Thiên. Có vẻ ngược với nguyên văn mà ý thì hợp với cả đoạn.

[2] Thiên  này có người ngờ không phải của Hàn Phi viết ( coi phần I) nhưng tư tưởng trong đoạn chúng tôi trích đây hợp với pháp gia, nên có thể

dùng được.

[3] Vua Thang giết Kiệt, dựng nên nhà Thương; vua Võ ( nhà Chu ) đánh bại Trụ, Trụ nhảy vào lửa tự thiêu, mà vua Võ còn xông vào chém thây Trụ.

[4] Do Trần Trọng Kim dịch và dẫn trong Nho Giáo - Quyển thượng – sách đã dẫn. Nhưng (những?) chữ trong dấu móc cho (do?) chúng tôi thêm vào

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 6

PHÁP

Nho gia dùng chữ “pháp” theo nghĩa phép tắc, như trong các từ ngữ “tiên

vương chi pháp”, “hậu vương chi pháp” (phép tắc của tiên vương, của hậu

vương); còn Pháp gia nói tới “pháp” là luôn luôn trỏ pháp luật.

Trong thiên Định pháp, Hàn Phi định nghĩa chữ “pháp” như sau: “Pháp là

hiệu lệnh công bố ở các công sở, thưởng hay phạt đều được dân tin chắc là

thi hành, thưởng người cẩn thận giữ pháp luật, phạt kẻ phạm pháp, như vậy

bề tôi sẽ theo pháp”.

法者，憲令著於官府，賞罰必於民心，賞存乎慎法，而罰加乎姦令者

也；此人臣之所師也。

(Pháp giả hiến lệnh trứ ư quan phủ; thưởng phạt tất ư dân tâm, thưởng tồn

hồ thận pháp, nhi phạt gia hồ gian lệnh giả dã; thứ nhân thần chi sở sư dã).

Thiên Hữu độ, ông ví pháp luật với dây mực, cái thuỷ chuẩn, cái qui, cái

củ, tức những đồ dùng làm tiêu chuẩn. Pháp luật tức là một thứ tiêu chuẩn

để biết đâu là chính, đâu là tà, để khen đúng người phải, trách đúng kẻ

quấy.

Trong phần I (tiểu sử Tử Sản) chúng tôi đã xét sự tiến triển của ý niệm về

pháp luật ở thời Xuân Thu và Chiến Quốc ra sao, và các pháp gia từ Quản

Trọng tới Thương Ưởng đã lần lần lấy pháp luật thay cho lễ, bỏ tính cách

giai cấp của lễ ra sao. Có điều đáng để ý là sự tôn quân càng tăng thì ý niệm về pháp luật càng mạnh. Nho gia tuy tôn quân nhưng coi vua là người

chỉ nhận sứ mạng của trời, mà ý dân là ý trời, nên đòi vua phải có đạo đức

(vua có ra vua thì bề tôi mới giữ đạo bề tôi) ông vua nào không có tư cách

https://thuviensach.vn

đều bị Khổng Tử, Mạnh Tử chê hoặc mạt sát; mà Nho gia lại chính là những chính trị gia chỉ có ý niệm về đạo đức (nhân) về bổn phận (nghĩa)

chứ chưa có ý niệm về pháp luật. Trái lại Pháp gia tôn quân hơn Nho gia

nhiều (coi chương II và III phần này) thì lại có ý niệm rất rõ về pháp luật và

đòi hỏi các vua chúa phải luôn luôn áp dụng đúng pháp luật. Cơ hồ họ cảm

thấy rằng phải có pháp luật để giảm bớt uy quyền của vua. Họ không nói

đến mệnh trời, ý dân nữa, không đề cao nhân nghĩa nữa mà chỉ nói đến

pháp luật, đề cao pháp luật. Đó là một sự biến chuyển lớn trong tư tưởng

chính trị của Trung Quốc thời Chiến Quốc mà chúng tôi chưa thấy học giả

nào phân tích.

Ba thuyết thế, pháp, thuật của pháp gia liên quan chặt chẽ với nhau, chống

đỡ lẫn nhau: “thế” như cái khung cửa tò vò, pháp và thuật như hai chân cột

của cửa; có cái thế mới thi hành được pháp, thuật; mà có pháp, thuật thì

mới giữ vững được cái thế, hễ thiếu một là sụp đổ hết. Vì vậy mà khi xét

tới một trong ba cái đó, phải nhắc tới hai cái kia, không thể tách rời hẳn ra

được. Chúng tôi bất đắc dĩ phải tạm chia làm ba chương: thế, pháp, thuật

chỉ để cho dễ trình bày, chứ thực sự muốn hiểu rõ một chương nào thì phải

tham khảo thêm hai chương kia.

Tính cách của pháp luật theo Hàn Phi.

Theo chủ trương của Pháp gia, vua tượng trưng cho quốc gia, vua là quốc

gia, nên nắm hết uy quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp. Tuy nhiên vua

không thể muốn đặt luật pháp ra sao cũng được, mà phải theo ba qui tắc

chính dưới đây:

1- Luật pháp phải hợp thời: Trong chương Lịch sử quan của Hàn Phi, chúng tôi đã nói Hàn cũng như Thương Ưởng cho rằng lịch sử biến chuyển,

thời sau không giống thời trước, mà hễ thời đã khác thì việc cũng phải khác

(thế dị tắc sự dị), thánh nhân không theo cổ, phải xét tình hình hiện tại mà

tuỳ nghi tìm biện pháp.

Về việc lập pháp, Hàn tất nhiên không thể chủ trương khác được. Thiên

Tân độ[1] có câu:

https://thuviensach.vn

“Pháp luật cùng với thời mà thay đổi thì nước trị, trị dân mà hợp với đời thì có kết quả (…) Thời thay mà pháp luật không đổi thì nước loạn, đời đã

thay đổi mà cấm lệnh không biến thì nước bị chia cắt. Cho nên thánh nhân

trị dân thì pháp luật theo thời mà đổi, cấm lệnh cùng với đời mà biến”.

法與時轉則治，治與世宜則有功(...)時移而法不易者亂，世變而禁不

變者削。故聖人之治民也，法與時移，而禁與世變。

(Pháp dữ thời chuyển tắc trị; trị dữ thế nghi tắc hữu công… Thời di nhi

pháp bất dịch giả loạn, thế biến nhi cấm bất biến giả tước. Cố thánh nhân

chi trị dân dã, pháp dữ thời di, nhi cấm dữ thế biến).

2- Pháp luật phải soạn sao cho dân dễ biết, dễ thi hành.

Thiên Ngũ đố, Hàn viết:

“Pháp luật không gì bằng thống nhất, cố định để cho dân dễ biết”.

法莫如一而固、使民知之

(Pháp mạc như nhất nhi cố, sử dân tri chi) Thống nhất nghĩa là pháp luật

phải qui định cho cả nước theo, chứ nếu mỗi miền có luật lệ, cấm lệnh

riêng thì dân miền này qua miền khác, cứ tưởng luật lệ cũng như ở miền

mình ở mà vô tình phạm pháp mất. Thống nhất còn có nghĩa là khi đã ban

bố một pháp lệnh mới thì phải bỏ pháp lệnh cũ đi, nếu không thì kẻ gian sẽ

lợi dụng tình trạng mập mờ đó, lựa pháp lệnh nào có lợi cho họ mà theo,

như trường hợp nước Hàn khi mới tách ra khỏi nước Tấn, pháp luật của

Tấn chưa bỏ mà pháp luật của Hàn đã ban hành, vì vậy mà nước Hàn chịu

cảnh hỗn loạn một thời gian, không mau mạnh lên được ( Định pháp). Cố

định nghĩa là không được thay đổi hoài, mới ban một lệnh được ít ngày hay

ít tháng đã ban một lệnh ngược lại. Việc thưởng phạt cũng vậy, đã thưởng

thì không đổi ý, phạt thì không ân xá.

Pháp luật là để cho toàn dân theo, cho nên phải tường tận cho người không

https://thuviensach.vn

có học cũng hiểu được, lại phải dễ thi hành:

“Cái gì mà kẻ sĩ có óc tinh tế mới biết được thì không nên ban làm lệnh, vì

dân không phải người nào cũng có óc tinh tế cả. Cái gì mà bậc hiền mới

làm được, thì không nên dùng làm phép tắc vì không phải người dân nào

cũng hiền cả”.

察士然後能知之，不可以為令，夫民不盡察。賢者然後能行之，不可

以為法，夫民不盡賢

(Sát sĩ nhiên hậu năng tri chi, bất khả dĩ vi lệnh, phù dân bất tận sát. Hiền

giả nhiên hậu năng hành chi, bất khả dĩ vi pháp, phù dân bất tận hiền – Bát

thuyết).

Nhất là phải soạn ra sao cho minh bạch, mọi người đều hiểu như nhau; nếu

tỉnh lược quá, mỗi người hiểu một cách thì sinh ra nhiều việc tranh tụng, và

có những kẻ lợi dụng sự mập mờ của pháp luật mà làm bậy. “Pháp luật mà

tỉnh lược thì dân chúng hay tranh tụng, vì vậy mà (…) pháp luật của minh

chủ ghi việc rất tường tận”.

法省而民萌訟、是以…明主之法必詳事

(Pháp tỉnh nhi dân manh tụng, thị dĩ (…) minh chủ chi pháp tất tường sự. -

Như trên).

3- Pháp luật phải công bằng binh vực kẻ yếu, số ít, như vậy mới có trật tự

trong nước được:

“Bậc thánh nhân xem sự thực của sự phải quấy, xét tình hình của sự trị

loạn, cho nên trị nước thì minh định pháp luật, đặt ra hình phạt nghiêm khắc để cứu loạn cho quần chúng, trừ hoạ cho thiên hạ, khiến cho kẻ mạnh

không lấn kẻ yếu, đám đông không hiếp đáp số ít, người già được hưởng

hết tuổi trời, bọn trẻ côi được nuôi lớn, biên giới không bị xâm phạm, vua

tôi thân nhau, cha con bảo vệ nhau, không lo bị giết hay bị giặc cầm tù, đó

https://thuviensach.vn

cũng là cái công cực lớn vậy”.

聖人者，審於是非之實，察於治亂之情也。故其治國也，正明法，陳

嚴刑，將以救群生之亂，去天下之禍，使強不陵弱，眾不暴寡，耆老

得遂，幼孤得長，邊境不侵，君臣相親，父子相保，而無死亡係虜之

患，此亦功之至厚者也。

(Thánh nhân giả thẩm ư thị phi chi thực, sát ư trị loạn chi tình dã. Cố kì trị

quốc dã, chính minh pháp, trấn nghiêm hình, tương dĩ cứu quần sinh chi

loạn, khử thiên hạ chi hoạ, sử cường bất lăng nhược, chúng tất bạo quả, kỳ

lão đắc toại, ấu cô đắc trưởng, biên cảnh bất xâm, quân thần tương thân,

phụ tử tương bảo, nhi vô tử vong hệ lỗ chi hoạn, thử diệc công chi chí hậu

giả dã – Gian kiếp thí thần).

Trọn bộ Hàn Phi tử chỉ có mấy hàng đó là có giọng thương dân. Tư tưởng

không khác mà có phần đầy đủ hơn của Mạnh Tử trong các thiên Lương

Huệ vương thượng và hạ:

“…người bảy chục tuổi có lụa mà mặc, có thịt mà ăn, dân cũng khỏi đói,

khỏi lạnh…”

“…trên thì đủ phụng dưỡng cha mẹ, dưới thì đủ sức nuôi vợ con, năm được

mùa thì mãi mãi no đủ, năm mất mùa thì cũng khỏi chết đói…”, “…già mà

goá vợ gọi là quan, già mà goá chồng gọi là quả, già mà không có con gọi

là độc, trẻ mà mồ côi cha gọi là cô. Đó là bốn hạng cùng khổ nhất trong

thiên hạ, không biết nhờ cậy vào ai. Vua Văn vương bắt đầu trị nước, thi

nhân, lưu tâm tới bốn hạng người ấy trước nhất”.

Hàn khác Mạnh là chủ trương không ban ân huệ cho dân, không bố thí, bắt

dân phải tận lực rồi mới thưởng. Thiên Ngoại trừ thuyết hữu hạ, ông chép

lại truyện Chiêu Tương vương nước Tần từ chối không phát rau quả cho

dân đói vì mất mùa, lấy lẽ rằng:

“Theo pháp luật của nước Tần ta thì dân có công mới được thưởng, có tội

mới bị phạt. Nay phát cho dân rau quả trong năm vườn (của ông) tức là

dân có công hay không có công đều được thưởng là gây loạn trong nước”.

https://thuviensach.vn

Xét chung, các Pháp gia chỉ muốn công bằng mà không muốn có tình thương; nhưng thiếu tình thương thì có thể công bằng được không? Công

bằng còn có nghĩa là mọi người, chẳng kể sang hèn, đều bình đẳng trước

pháp luật. Điểm này có tính cách tiến bộ, ngược lại với tính cách gia cấp

của “lễ”. Thời Xuân Thu, “hình bất thướng đại phu”, bọn quý tộc không bị

hình phạt như thường dân, không bị trị theo phép nước mà được xử theo lễ,

tức theo các lệ riêng của quý tộc với nhau. Thương Ưởng và Hàn Phi muốn

dùng luật để trừ cái đặc quyền đó của quý tộc, kéo họ xuống ngang hàng

với bình dân.

4- Pháp luật có tính cách phổ biến, trái với lễ có tính cách bí mật. Pháp luật

phải được phổ biến để không một người dân nào có thể viện cớ rằng mình

không biết pháp luật nên lỡ phạm pháp. Thiên Nạn tam, Hàn Phi phân biệt

pháp và thuật như sau:

“Pháp luật là cái chép trong sách vở, bày ở công sở và công bố cho toàn

dân. Thuật là cái giấu trong lòng để so sánh mọi việc mà ngầm chế ngự

quần thần. Cho nên pháp luật không gì bằng phải bày ra cho mọi người

biết mà thuật thì không muốn cho người khác thấy. Bậc minh chủ nói đến

pháp luật thì hết thảy những kẻ ti tiện trong nước đều được nghe biết…;

còn như dùng thuật thì những kẻ yêu mến, thân cận cũng không được

nghe…”

法者，編著之圖籍，設之於官府，而布之於百姓者也。術者，藏之於

胸中，以偶眾端而潛御群臣者也。故法莫如顯，而術不欲見。是以明

主言法，則境內卑賤莫不聞知也(...)用術，則親愛近習莫之得聞也，

(Pháp giả, biên trứ chi đồ tịch, thiết chi ư quan phỉ, nhỉ bố chi ư bách tính

giả da. Thuật giả, tàng chỉ ư hung trung, dĩ ngẫu chúng đoan nhi tiềm ngự

quần thần giả dã. Cố pháp mạc như hiển, nhi thuật bất dục hiện. Thị dĩ

minh chủ ngôn pháp, tắc cảnh nội ti tiện mạc bất văn tri dã…, dụng thuật

tắc thân ái cận tập, mạc chi đắc văn dã…).

Có hai cách để “hết thảy những kẻ ti tiện trong nước đều được nghe biết”:

a) Viết hay khắc lên thẻ tre treo ở chỗ công cộng, như Đặng Tích đã làm từ

thời Xuân Thu. Những thẻ đó gọi là trúc hình. Cũng có thể đúc lên các đỉnh

https://thuviensach.vn

bằng sắt, nhưng đỉnh chỉ bày trong cung hay ở miếu đường, dân thường không tới coi được nên kém tính cách phổ biến;

b) Sai các quan lại dạy cho dân. Đây là chính sách “lấy pháp luật mà dạy

dân” “dùng quan lại làm thầy” mà Hàn Phi đã nói trong thiên Ngũ đố. “Dĩ

pháp vi giáo” tức là đem bộ luật làm sách giáo khoa, “dĩ lại vi sư” tức là

dùng quan lại làm giáo viên, như vậy pháp luật vừa được thống nhất vừa

được phổ biến.

Vậy từ thời Chiến Quốc, người Trung Hoa đã có ý dạy pháp luật chẳng

những cho quan lại mà cả cho dân chúng nữa. Chủ trương đó hợp lý và

thực tế, nếu được áp dụng lâu, chẳng hạn một thế kỷ, thì chưa biết chừng

Pháp gia sẽ gây được một đảng phái chính trị có quyền hành lớn mà sự diễn

biến của lịch sử Trung Hoa có thể đã khác. Nhà Tần bị diệt rồi, lại phải đợi

mười hai thế kỷ sau, một nhà cách mạng là Vương An Thạch mới có ý dạy

luật cho kẻ sĩ để sau bổ dụng họ; nhưng ông chưa kịp cải tổ nền giáo dục

khoa cử chuyên về thơ phú đã làm hại nhân tài, thì phe ông đã bị “cựu

đảng” (đảng thủ cựu) lật đổ, mà lối học từ chương lại sống thêm tám thế kỷ

nữa.

*

Thiên Định pháp, Hàn Phi báo pháp và thuật đều là công cụ của đế vương,

không thể thiếu một trong hai cái đó, cũng như ăn và mặc đều cần thiết như

nhau cho cuộc sống cả. Vua có thuật mà bề tôi không có pháp luật thì nước

sẽ loạn; có pháp luật mà vua không dùng thuật để biết kẻ gian thì nước có

giàu, mạnh cũng chỉ lợi cho bọn đại thần thôi. Vì vậy Hàn luôn luôn nhắc

các bậc vua chúa phải theo pháp thuật, phải trọng kẻ sĩ giỏi pháp thuật.

Tuy nhiên trong thiên Hữu độ, ông lại bảo:

“Người thi hành pháp luật mà cương cường thì nước mạnh, người thi hành

pháp luật mà nhu nhược thì nước yếu”.

“Nhà cầm quyền nào biết bỏ tư lợi tà tâm mà theo phép công thì dân sẽ

yên, nước sẽ trị; biết bỏ hành động riêng tư mà làm theo phép công thì binh

sẽ mạnh, địch sẽ yếu. Cho nên vua (theo pháp độ mà) xét sự thành bại của

việc, dùng người biết giữ pháp độ mà đặt lên trên các quần thần thì không

kẻ nào gian trá gạt vua được; (theo pháp độ mà) xét sự thành bại của việc,

https://thuviensach.vn

dùng người biết cân nhắc mà giao cho các việc ở xa thì không kẻ nào lừa gạt về việc quan trọng hay không quan trọng trong thiên hạ được”.

能去私曲、就公法者，民安而国治；能去私行、行公法者，则兵强而

敌弱。故审得失有法度之制者，加以群官之上，则主不可欺以伪诈；

审得失有权衡之称者，以听远事，则主不可欺以天下之轻重。

(Năng khử tư khúc, tựu công pháp giả, dân an nhi quốc trị; năng khử tư

hành, hành công pháp giả, tắc binh cường nhi đích nhước. Cố thẩm đắc

thất, hữu pháp độ chi chế giả, gia ư quần thần chỉ thượng, tắc chủ bất khả

khi dĩ trả nguỵ; thẩm đắc thất, hữu quyền hành chi xứng giả, dĩ thĩnh viễn

sự, tắc chủ bất khả khi dĩ thiên hạ chi khinh trọng. Hữu độ).

Ông muốn nói cứ theo phép công - tức theo pháp luật – thì nước yên và

mạnh, mà không bị bề tôi lường gạt. Vậy ông có vẻ nhận rằng pháp luật

quan trọng hơn thuật.

Gần cuối thiên đó ông lại nói:

“Áp dụng pháp luật thì kẻ trí phải theo mà kẻ dũng không dám cãi (…)

Khiến cho toàn dân noi theo một đường thì không gì bằng pháp luật (…)

Pháp luật phân minh thì người trên được coi trọng, không bị lấn; người

trên được tôn trọng không bị lấn thì vua mạnh, nắm được các mối quan

trọng. Vì vậy tiên vương quí pháp luật mà truyền lại đời sau”.

法之所加，知者弗能辞，勇者弗敢争(...)一民之軌莫,如法(...)法審則上

尊而不侵，上尊而不侵則主強，而守要，故先王貴之而傳之。

(Pháp chi sở gia, tri giả phất năng từ, dũng giả phất cảm tranh (…) Nhất

dân chi quĩ, mạc như pháp (…) Pháp thẩm tắc thượng tôn nhi bất xâm,

thượng tôn nhi bất xâm tắc chủ cường nhi thủ yếu. Cố tiên vương quí nhi

truyền chi).

Vậy mặc dầu không thể thiếu thuật, pháp luật vẫn quan trọng nhất, cho nên

áp dụng chính sách thưởng phạt để giữ cái thế, vua phải theo đúng pháp

luật như chương trên chúng tôi đã nói, mà dùng thuật để tuyển và điều

khiển bề tôi, vua cũng phải theo pháp luật, như chương sau độc giả sẽ thấy.

Vì pháp luật là cái qui cái củ “Người thợ dù khéo, mắt nhìn và ý đoán không sai với dây mực, nhưng cũng phải dùng cái qui cái củ để đo trước

đã; ông vua vào hạng thượng trí tuy cử sự nhanh chóng và thích đáng cũng

https://thuviensach.vn

phải dùng pháp độ của tiên vương làm tiêu chuẩn”.

巧匠目意中绳，然必先以规矩为度；上智捷举中事，必以先王之法为

比。

(Xảo tượng mục ý trúng thằng, nhiên tất tiên dĩ qui củ vi độ; thượng trí tiệp

cử trúng sự, tất nhiên dĩ tiên vương chi pháp vi tỉ - Như trên). Nghĩa là đã

không được theo ý riêng, mà cũng không được tin cậy ở sự sáng suốt của

mình, mà nhất thiết hành vi nào cũng phải theo pháp luật.

Thiên Nạn tam, Hàn Phi dẫn truyện Tử Sản nhờ thông minh, giỏi nhận xét,

suy luận mà phát giác được một vụ vợ giết chồng.

Sáng hôm đó Tử Sản đi qua cửa phường Đông Tượng, thấy có một người

đàn bà khóc, bèn bảo người đánh xe dừng lại, ông lắng nghe một lát, rồi sai

thuộc hạ bắt người đàn bà đó lại tra hỏi, thì ra mụ đó đã tự tay thắt cổ

chồng. Người đánh xe hỏi ông làm sao mà đoán được, ông đáp: “Vì thấy

tiếng khóc mụ đó run sợ. Thường tình hễ người thân của mình mới đau thì

mình lo lắng, khi sắp chết thì mình run sợ, khi chết rồi thì mình đau xót. Mụ

đó khóc chồng chết, không đau xót mà run sợ, vì vậy mà biết là có tình ý

gian”.

Nếu chuyện đó có thật thì Tử Sản có thể là thuỷ tổ của các nhà trinh thám

Trung Hoa, là thầy của Bao Công sau này. Nhưng Hàn Phi chê:

“Tử Sản trị dân cách đó cũng chẳng rắc rối ư? Phải đợi trông thấy, nghe

thấy rồi mới biết là gian thì nước Trịnh bắt được ít kẻ gian lắm. Không dùng bọn lại coi ngục tụng, không dùng chính sách khảo sát nhiều mặt,

không làm sáng tỏ phép đo lường, mà cậy vào sự tận dụng trí thông minh,

sự suy tư mệt trí của mình mới biết được kẻ gian, chẳng là thiếu thuật quá

ư?”

Lời chê đó bất công. Tử Sản là một chính trị gia giỏi, cho đúc “hình thư”,

vậy là trọng pháp luật; trước khi chết lại dặn người sẽ nối chức ông – Du

Cát - phải dùng hình phạt nghiêm khắc để cho dân sợ mà tôn trọng pháp

luật, khỏi phạm cấm. Vậy có lý nào ông không dùng bọn lại coi về ngục

tụng, không làm sáng tỏ phép đo lường, mà chỉ cậy vào sự suy tư mệt trí để

biết được kẻ gian. Việc Tử Sản phát giác án mạng đó chỉ là do ngẫu nhiên,

không thể căn cứ vào đó mà bảo ông chủ trương chỉ dùng mưu trí để trị

https://thuviensach.vn

quốc. Nhưng lời khuyên của Hàn Phi đúng.

Chương này chứa nhiều tư tưởng rất tiến bộ của Hàn – nói chung là của

Pháp gia – chương sau Hàn Phi sẽ hé mở cho ta cái “trí khôn” của cổ nhân.

Chú thích:

[1] Nhiều học giả ngờ giọng văn thiên này không phải của Hàn nhưng

nhận rằng tư tưởng hợp với Hàn, nên có thể tạm dùng được. Riêng mấy

hàng đầu dưới đây thì rõ ràng là ý kiến của Hàn.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Chương 7

THUẬT

Chủ trương của Pháp gia là bậc vua chúa có nhiệm vụ làm sao cho dân theo

đúng pháp luật, như vậy là nước trị. Công việc nhiều quá, vua không thể

làm hết được, phải giao cho quan lại, hễ quan lại tốt thì dân không loạn, hễ

dân nổi loạn thì luôn luôn là do quan lại xấu. Vì vậy bậc minh chủ trị quan

lại chứ không trị dân.

聞有吏雖亂而有獨善之民，不聞有亂民而有獨治之吏。故明主治吏不

治民。

(Văn hữu lại tuy loạn nhi hữu độc thiện chi dân, bất văn hữu dân loạn nhi

hữu độc trị chi lại, cố minh chủ trị lại bất trị dân - Ngoại trừ thuyết hữu hạ -

Kinh 4) Rốt cuộc thuật trị nước tức là trị quan lại.

Hàn Phi rất chú trọng đến thuật trị quan lại, để riêng cả chục thiên xét riêng

về vấn đề đó: Bát thuyết, Bát gian, Bát kinh, Nam diện, Gian kiếp thí thần hai thiên, bốn thiên Ngoại trừ thuyết; ngoài ra hầu hết các thiên khác cũng

có vài câu nhắc tới.

Danh từ “thuật” ông dùng có hai nghĩa:

- Kỹ thuật: Tức phương án để tuyển, dùng, xét khả năng của quan

lại, đúng với định nghĩa của Thân Bất Hại:

“Thuật là nhân tài năng mà giao cho chức quan, theo cái danh mà trách cứ

cái thực, nắm quyền sinh sát trong tay mà xét khả năng của quần thần”

https://thuviensach.vn

( Định pháp) Thuật đó là thuật hình danh hoặc danh thực (sẽ được xét ở sau) có thể để cho mọi người biết, vua không cần phải giấu.

- Tâm thuật, tức những mưu mô để chế ngự quần thần, bắt họ phải

để lộ thâm ý của họ ra, như những thuật trong Ngoại trừ thuyết hữu

thượng:

+ Làm bộ như ra lệnh và ra lệnh giả.

+ Giấu điều mình biết rồi mà hỏi để biết thêm những điều khác.

+ Nói ngược lại những điều mình muốn nói để dò xét gian tình của người.

+ Ngầm hại những bề tôi mình không cảm hoá đuợc, ….

Cuối thiên Nạn tam, Hàn Phi bảo: “Thuật thì không muốn cho người khác

thấy… dùng thuật thì những kẻ yêu mến, thân cận cũng không được nghe”;

chữ thuật ông dùng đó có nghĩa là tâm thuật.

Trong chương này chúng tôi không xét các tâm thuật vì chúng nhiều quá,

thiên biến vạn hoá, không theo một qui tắc nào khác, ngoài qui tắc này: gạt

người sao cho có kết quả; độc giả sẽ thấy chúng rải rác trong các cố sự Hàn

đã ghi lại trong các thiên Nội trừ thuyết, Ngoại trừ thuyết, Nạn, Thuyết lâm… Dưới đây chúng tôi chỉ phân tích kĩ thuật trừ gian và dùng người của

Hàn Phi

A - TRỪ GIAN

Hàn cho rằng cái lợi của vua tôi khác nhau, mà ai cũng chỉ lo cho tư lợi,

nên bề tôi nào cũng mang ý phản vua (chữ bề tôi ở đây có nghĩa rộng trỏ cả

anh em, vợ con của vua) và ông khuyên các vua chúa: “Bậc minh chủ

không nên ỷ vào cái lẽ bề tôi không phản mình mà ỷ vào cái lẽ họ không

thể phản mình được; không ỷ vào cái lẽ họ không gạt mình mà ỷ vào cái lẽ

họ không thể gạt mình được”

明主者，不恃其不我叛也，恃吾不可叛也；不恃其不我欺也，恃吾不

可欺也。

https://thuviensach.vn

(Minh chủ giả bất thị kì bất ngã bạn dã, thị ngô bất khả bạn dã; bất thị kì bất ngã khi dã, thị ngô bất khả khi dã - Ngoại trừ thuyết tả hạ).

Trong thiên Bát kinh, Hàn kể sáu hạng người có thể làm loạn: mẹ vua, hậu

phi, con cháu vua, anh em vua, đại thần, người nổi danh là hiền, được lòng

dân.

Trong thiên Bát gian, ông trở lại vấn đề đó, vạch ra tám hạng gian thần: bọn chung giường với vua (vợ vua, cung nhân, sủng thần đẹp trai), bọn tả

hữu thân cận (hề, kép hát…), bọn cha anh của vua, bọn thoả lòng ham vui,

ham sắc của vua, bọn làm hao tán của công để mua chuộc lòng dân, bọn ăn

nói khéo léo làm mê hoặc vua, bọn tụ tập các hiệp sĩ, kiếm khách để tỏ cái

uy của họ, và bọn thờ nước ngoài.

Sự liệt kê đó lộn xộn: sắp lại thì có thể chia làm hai hạng: kẻ thân thích của

vua và quần thần. Cả hai đều đánh vào tình cảm, thị dục và nhược điểm của

vua để lung lạc, che giấu vua. Họ lập bè đảng ở trong nước, ngầm giao kết

với nước ngoài, nuôi uy thế để khi đủ mạnh rồi thì lật đổ vua. Để tự do hoành hành, họ ngăn cản, hãm hại các trung thần. Hàn Phi coi họ là bầy

chó dữ của nước.

Thiên Ngoại trừ thuyết hữu thượng, ông kể truyện nước Tống có người bán

rượu ngay thẳng, ân cần với khách, rượu lại ngon mà bán vẫn ế chỉ vì tiệm

nuôi một con chó dữ, hễ thấy người tới mua là xông ra cắn.

Các trung thần muốn giết bọn gian thần nhưng vua lại che chở chúng, thành

https://thuviensach.vn

thử chúng yên ổn ỷ quyền thế mà bóc lột dân làm giàu, lập bè đảng để che giấu tội ác của nhau, bịt mắt vua; cũng như loại chuột khoét đất, đào hang ở

trong nền xã (nơi thờ thần đất đai) mà không ai làm gì được vì nếu hun

khói thì sợ cây cột (thần vị) cháy, mà dội nước thì sợ trôi mất lớp đất màu

tô ngoài cây cột.

Để ngăn cấm bọn đó, vua chúa phải:

- Đừng để lộ sự yêu thích, giận ghét của mình. “Bậc minh chủ phải

giữ bí mật, nếu để lộ niềm vui ra, thì bề tôi nhân dịp vua vui mà xin gia ân

cho người khác, nếu để lộ nỗi giận ra thì bề tôi nhân đó mà thị uy với người

khác” ( Bát kinh).

+ Không cho họ biết mưu tính của mình, nếu là việc quan trọng thì vua

phải ngủ riêng để hễ có nằm mơ, nói mớ thì cũng không ai biết được.

+ Không phải (cho?) họ mưu tính việc riêng, không để họ tự ý hành động,

việc gì cũng phải hỏi mình trước.

+ Bắt họ phải theo đúng pháp luật mà chính vua cũng phải theo pháp luật

trong việc thưởng phạt họ.

+ Xét xem hành động của họ có hợp với lời nói của họ không (coi tiết sau:

thuật dùng người).

+ Không cho họ cùng phi tần, cung nữ xin riêng cái gì cả.

+ Không cho họ lấy tiền bạc trong kho, lúa trong lẫm để thi ân riêng cho

dân.

+ Khi họ khen ai, chê ai, thì phải xét xem người được họ khen thực có tài

năng không, người bị họ chê thực có tội lỗi không. Các yêu sách của chư

hầu, hợp pháp thì nghe, không thì cự tuyệt ( Bát gian).

*

Có một cách để tìm kẻ gian là khi một việc xảy ra, hại cho nước hoặc cho

một người nào đó thì xét xem ai là kẻ có lợi.

https://thuviensach.vn

Ví dụ: Trần Nhu là bề tôi của vua Ngụy; nước Kinh đánh Ngụy, ông ta vì

vua Ngụy đứng ra hoà giải, rồi nhờ thế lực của Kinh mà ông ta được làm

tướng quốc Ngụy. Việc đó có lợi cho Trần Nhu, cho nên ta biết được ông ta

đã ngầm xúi Kinh đánh Ngụy.

Một ví dụ nữa: “Chiêu Hi Hầu tắm, thấy trong nước có sạn, hỏi:

- Nếu người coi việc tắm gội mất chức thì có ai thay chân không?

Kẻ tả hữu đáp có. Hi Hầu bảo: “Gọi nó vô” rồi mắng người đó:

- Tại sao ngươi bỏ sạn vô nước nóng?

Hắn đáp:

- Anh coi việc tắm gội mà mất chức thì thần được thay chân, vì vậy

thần bỏ sạn vô nước tắm. ( Nội trừ thuyết hạ)

*

Muốn kiềm chế hạng người có địa vị cao, trách nhiệm lớn ta có ba cách:

- Nếu là người hiền, có thể bắt vợ con, thân thích của họ làm con

tin;

- Nếu là kẻ tham lam thì cho họ tước lộc hậu hĩ như đã hứa với họ

để “an định” họ, tức là mua chuộc họ để họ khỏi làm phản;

- Nếu là kẻ gian tà thì phải làm cho họ khốn khổ bằng cách trừng

phạt ( Bát kinh)

*

Dùng những cách đó mà vẫn không cải hoá được thì phải trừ họ đi. Muốn

trừ họ mà không thương tổn danh tiếng của vua thì nên đầu độc họ, hoặc

dùng kẻ thù của họ để giết họ, như vậy là trừ gian một cách kín đáo ( Bát

kinh).

Điều cần nhất là phải diệt cho sớm, đừng để họ làm bậy lâu, mỗi ngày một

chất chứa, sức họ mạnh lên, có thể giết mình được. Hàn Phi khuyên vua

chúa nhớ lời của Tử Hạ (một môn đệ của Khổng tử): “Sách Xuân Thu chép

cả chục vụ bề tôi giết vua, con giết cha; tất cả những vụ đó đều không phải

https://thuviensach.vn

chỉ trong một ngày mà xảy ra, mà do chất chứa lần lần rồi sau mới phát”

( Ngoại trừ thuyết hữu thượng)

*

Mà cách tốt nhất để theo lời Tử Hạ là đừng dùng những kẻ không nên dùng

để khỏi phải đề phòng họ. Hàn Phi trong thiên Hữu độ cho ta biết năm hạng

người không nên dùng:

1. Hạng người khinh tước lộc, dễ dàng bỏ chức vụ mà đi chọn vua khác.

2. Hạng người lánh đời, ở ẩn, chê bai vua.

3. Hạng người đặt lời giả dối trái pháp luật.

4. Hạng người thi ân để thu phục kẻ dưới.

5. Hạng người vì tư lợi mà giao thiệp với chư hầu. Rồi trong thiên Bát

thuyết, ông lại kể thêm năm hạng người nữa[1].  6. Hạng người vì người quen cũ mà làm việc riêng tư, họ là bạn tốt nhưng

là quan lại gian.

7. Hạng người bỏ chức quan mà thích giao du.

8. Hạng người tranh thắng với bề trên.

9. Hạng người uốn cong pháp luật vì người thân (giống hạng 6)

10. Hạng người đem của công ra bố thí. (giống hạng 4).

Tuy nhiên ông cũng nhận rằng một số gian thần chính là kẻ tài giỏi, nếu

vua có đủ thuật để khống chế họ thì họ sẽ trung thành với mình mà giúp

mình đắc lực như trường hợp Triệu Giản Chủ dùng Dương Hổ, một phản

thần của Lỗ mưu cướp quyền chúa, thất bại phải trốn qua Triệu. Kẻ tả hữu

can Giản chủ: “Hổ giỏi cướp chính quyền, sao nhà vua lại dùng làm tướng

quốc?” Giản chủ đáp: “Hổ lo cướp chính quyền, ta lo giữ” và ông dùng

thuật, khống chế nơi Dương Hổ, Dương Hổ tận tâm phụng sự, làm cho

Triệu mạnh lên. Rốt cuộc quan trọng hơn cả vẫn là phải có thuật.

Phòng gian, diệt gian là khía cạnh tiêu cực của thuật, tuyển người, dùng

người để tăng công hiệu hành chánh mới là khía cạnh tích cực.

https://thuviensach.vn

B – DÙNG NGƯỜI.

Qui tắc căn bản của thuật dùng người theo pháp gia là thuyết hình danh.

Người đầu tiên lập thuyết về danh là Khổng tử. Thuyết chính danh của ông

là một thuyết để trị nước: chính danh là để “minh phận”, phân sự sang hèn,

cũng để nhắc nhở nhà cầm quyền nhớ đến bổn phận của họ: đã mang danh

là vua, là cha mẹ của dân thì phải giữ tư cách ông vua, làm tròn sứ mệnh

ông vua, cũng như cái “cô” - một bình rượu – thì phải có khía, có cạnh,

không có khía, có cạnh thì không được gọi là cái “cô” ( Luận ngữ - Ung dã –

23 – Cô cất cô, cô tai, cô tai!)

Vì vậy mà chương Tử Lộ, bài 3, khi Tử Lộ hỏi ông nếu được vua Vệ mời

tham chính thì ông sẽ làm gì trước hết, ông đáp phải chính danh trước hết,

vì nếu danh không chính thì lời nói không thuận, lời nói không thuận thì

việc không thành; việc không thành thì lễ nhạc không hưng, lễ nhạc không

hưng thì hình phạt không trúng, hình phạt không trúng thì dân không biết

chỗ nào mà đặt tay chân (tức không biết hành động ra sao)

名不正則言不順，言不順則事不成，事不. 成則禮樂不興，禮樂不興

則刑罰不中，刑罰不中則民無所措手足。

(Danh bất chính tắc ngôn bất thuận, ngôn bất thuận, tắc sự bất thành, sự bất

thành tắc lễ nhạc bất hưng, lễ nhạc bất hưng tắc hình phạt bất trúng; hình

phạt bất trúng tắc dân vô sở thố thủ túc).

Mạnh tử cũng theo thuyết đó nhưng gay gắt hơn, bảo vua mà tàn bạo như

Trụ thì không phải là vua, chỉ là một thất phu, vậy giết Trụ không phải là

thí vua mà chỉ là giết một tên thất phu (tàn tặc chi nhân vị chi thất phu; văn

tru nhất phu Trụ hĩ, vị văn thí quân dã – Lương Huệ Vương, hạ - bài 8).

Rồi sau Công Tôn Long áp dụng nguyên tắc chính danh vào tất cả các lĩnh

vực, chứ không riêng trong lĩnh vực chính trị. Chính danh của ông là để

phân biệt đồng và dị (giống và khác nhau).

Mặc gia cũng chính danh để phân biệt đồng, dị và bước thêm vào khu vực

tri thức luận, vào ngôn ngữ học, chia danh thành ra ba loại: đạt danh (danh

phổ biến, như: vật), loại danh (danh chỉ loài, như: ngựa, mèo) và tư danh

(danh riêng, như nhân danh, địa danh)[2].

Tuân tử tập đại thành Khổng tử, Công Tôn Long và Mặc gia. Mục đích

https://thuviensach.vn

chính danh của ông là vừa để “minh phận" vừa để phân biệt đồng và dị.

Ông nêu lên phép chế danh gồm bốn qui tắc mà qui tắc chính là “thực cùng

thì danh phải cùng”, “thực khác thì danh phải khác”, nghĩa là danh và thực

phải hợp nhau. [3]

Hàn Phi là môn đệ của Tuân Tử chắc đã trực tiếp chịu ảnh hưởng của Tuân

hơn là của phái Danh gia, nhưng ông có óc thực tế, không bàn về tri thức

luận, chỉ áp dụng thuyết của Tuân vào chính trị: mà trong phạm vi chính trị,

ông cũng chỉ thu hẹp vào việc dùng người, gạt bỏ luân lí, đạo đức ra, vì vậy

ông không hề nói đến việc chính danh, chỉ nói đến hình danh(刑名), hoặc

danh thực ( 名實). Sự vật hễ có hình, có thực thì có danh. Danh và hình

(hay thực) phải hợp nhau, như vậy là “tuần danh trách thực” (循名責實)

theo cái danh mà đòi, cầu cái thực; “hình danh tham đồng” ( 刑名參同)

hình và danh hợp với nhau; “thẩm hợp hình danh” ( 審合刑名) xét xem

hình với danh có hợp nhau không.

Ví dụ một ông bạn hứa sẽ tới thăm ta, lời hứa đó là “danh”, mà việc ông ấy

tới thăm là “hình” hay “thực”; nếu ông ấy giữ lời hứa, tới thăm thật thì

“danh” và “hình” hợp nhau; “danh” và “thực” hợp nhau; nếu không thì chỉ

có danh mà không có hình, không có thực.

Lấy pháp luật làm danh thì việc là hình: sự việc mà hợp với pháp thì danh

và thực hợp nhau. Lấy quan vị làm danh thì chức vụ là hình: nếu hai cái

không hợp nhau (chẳng hạn một người địa vị là trưởng ti mà không điều

khiển nổi nhân viên trong ti, còn việc gì cũng giao cho một người phụ tá)

thì là hình danh không hợp.

Hàn cho qui tắc hình danh hợp nhau là quan trọng bậc nhất trong việc trị

quan lại (tức trị nước), nếu không theo nó thì không sao phân biệt được kẻ

giỏi người dở, kẻ ngay người gian, không sao thưởng phạt cho đúng được,

vua sẽ mất quyền, nước sẽ loạn.

Thiên Dương giác chép:

“Cái đạo (tức thuật) nắm được cái cốt yếu[4]  là lấy danh làm đầu, danh chính thì vật định, danh lệch thì vật đổi… vua nắm lấy danh, bề tôi làm ra

hình. Hình và danh so sánh mà giống nhau thì trên dưới hoà điệu”

用一之道, 以名爲首, 名正物定, 名倚物徒(...)君操其名，臣效其形，形

https://thuviensach.vn

名參同，上下和調

(Dụng nhất chi đạo, dĩ danh vi thủ, danh chính vật định, danh ỷ vật tỉ…

quân tháo kì danh, thần hiệu kì hình, hình danh tham đồng, thượng hạ hoà

điệu).

Thiên đó, hiển nhiên không phải của Hàn Phi, vì dùng thể văn cân đối bốn

chữ, đôi khi có vần; lại dùng từ ngữ “chính danh” mà chúng tôi không thấy

trong các thiên khác. Nhưng ý nghĩa giống câu này trong thiên Nhị bính:

“Bậc vua chúa muốn ngăn cấm gian tà tất phải xét xem hình và danh có

hợp nhau không, danh là lời nói mà hình là sự việc”.

人主將欲禁姦，則審合刑名；刑名者，言與事也。

(Nhân chủ tương dục cấm gian, tắc thẩm hợp hình danh; hình danh giả,

ngôn dữ sự dã).

Thiên Nạn nhị, Hàn cũng viết:

“Bậc nhân chủ tuy sai khiến bề tôi, nhưng tất phải có độ lượng (tức pháp

độ, pháp luật) làm tiêu chuẩn; việc mà hợp với pháp thì làm, không hợp thì

ngưng; công (tức kết quả) xứng với lời nói thì thưởng, không xứng thì phạt,

dùng quy tắc hình danh mà thu phục bề tôi, lấy độ lượng làm tiêu chuẩn

cho kẻ dưới”.

人主雖使臣必以度量準之，以刑名參之，事遇於法則行，不遇於法則

止；功當其言則賞，不當則罰；以刑名收臣，以度量準下

(Nhân chủ tuy sử thần, tất dĩ độ lượng chuẩn chi, dĩ hình danh tham chi; sự

ngộ ư pháp tắc hành, bất ngộ ư pháp tắc chỉ, công đáng kì ngôn tắc thưởng,

bất đáng tắc phạt; dĩ hình danh thu thần, dĩ độ lượng chuẩn hạ).

“Dùng qui tắc hình danh hợp nhau mà thu phục bề tôi” (dĩ hình danh thu

thần) thì không được nghe lời giới thiệu của người khác mà phải đích thân

xét xem người mình muốn dùng có xứng đáng không, vì người giới thiệu

có thể vì tình riêng, vì tư lợi, vì tinh thần bè đảng mà đề cử hạng bất tài, vô

đức. Mà trong đời, kẻ có tài chưa nhất định đã đáng tin, kẻ có đức lại chưa

nhất định là có tài[5],  cho nên việc bổ nhiệm người, nếu không có thuật thì sẽ thất bại.

Muốn cho khỏi bị gạt, khỏi thất bại thì phải rất thận trọng, tham bác ý kiến

của nhiều người, đích thân xét tài đức rồi mới giao việc.

https://thuviensach.vn

Về điểm đó, Hàn cũng nghĩ như Mạnh tử. Mạnh tử khuyên các vua chúa:

“Như muốn dùng một người nào mà hỏi kẻ tả hữu, ai cũng bảo người đó là

hiền, như vậy cũng chưa được; hỏi các đại phu, các đại phu cũng bảo người

đó hiền, như vậy cũng chưa được, khi hết thảy quốc dân đều bảo người đó

là hiền, lúc đó mới xét người ấy, xét xong mà thấy người đó quả là hiền thì

mới dùng (Lương Huệ vương - hạ - 7).

Nhưng Mạnh tử nói vậy mà không chỉ cách xét người ra sao, Hàn Phi cho

ta phương pháp “thính ngôn”, “tham nghiệm” và “thí chi quan chức”.

Thính ngôn: phương pháp nghe.

1- Khi nghe bề tôi nói thì vua phải trầm mặc, lầm lì, không khen không

chê, không để lộ ý nghĩ cùng tình cảm của mình:

“Đạo nghe người nói là làm cho người say mèm. Môi chừ, răng chừ ta

đừng hé trước. Răng chừ, môi chừ ta càng giữ yên, để kẻ đó tự hé môi, ta sẽ

nhận đó mà biết ý và lòng họ”

廳言之道，溶若甚醉。脣乎齒乎，吾不为始乎；齒乎脣乎，愈惛惛

乎。彼自离之，吾因以知之

(Thính ngôn chi đạo, dong nhược thậm tuý. Thần hồ, xỉ hồ, ngô bất vi thuỷ

hồ! Xỉ hồ, thần hồ, dũ hôn hôn hồ! Bỉ tự li chi, ngô nhân dĩ tri chi – Dương

giác)

Thiên Dương giác như chúng tôi đã nói không phải là của Hàn Phi nhưng ý

trong đoạn trên đúng là ý của Hàn: bậc vua chúa phải bí hiểm, để bề tôi

khỏi dò được lòng mình (coi cuối chương III phần này).

2- Phải bắt bề tôi nói, không được làm thinh, mà nói thì phải có đầu đuôi,

có chứng cứ:

“Đạo làm chúa là khiến cho bề tôi biết rằng họ chịu trách nhiệm về điều họ

đã nói, lại có trách nhiệm về chỗ họ không nói. Lời nói không có đầu đuôi,

biện luận mà không có chứng cứ, đó là chịu trách nhiệm về điều đã nói:

không nói để trốn tránh trách nhiệm, để giữ địa vị quan trọng của mình, đó

là chịu trách nhiệm về chỗ không nói. Bậc vua chúa bắt bề tôi hễ nói thì

phải có đầu đuôi, đúng với sự thực; nếu họ không nói thì phải hỏi họ lấy

chỗ nào, bỏ chỗ nào trong đề nghị để rồi khi thực hành xét xem ý kiến họ

https://thuviensach.vn

có đúng hay không; như vậy bề tôi không dám nói bậy, cũng không dám

làm thinh… “.

主道者，使人臣知有言之责，又有不言之责。言無端末辩無所验者，

此言之责也；以不言避责持重位者，此不言 之责也。人主使人臣言者

必知其端末以责其实，不言者必问其取舍以为之责。则人 臣莫敢妄言

矣，又不敢默然矣

(Chủ đạo giả, sử nhân thần tri hữu ngôn chi trách, hựu hữu bất ngôn chi

trách. Ngôn vô đoan mạt, biện vô sở nghiệm giả, thử ngôn chi trách dã. Dĩ

bất ngôn tị trách, trì trọng vị giả, thử bất ngôn chi trách dã. Nhân chủ sử

nhân thần ngôn giả, tất tri kì đoan mạt, dĩ trách kì thực; bất ngôn giả tất vấn

kì thủ xã dĩ vi chi trách, tắc nhân thần mạc cảm vọng ngôn hĩ, hựu bất cảm

mặc nhiên hĩ. - Nam diện).

3- Lời nói của bề tôi không được trước sau mâu thuẫn với nhau: “Đạo

làm chúa là khiến cho lời nói trước của bề tôi không trái với lời nói sau, lời

nói sau không trái với lời nói trước, (nếu trái thì) dù việc thành cũng phải

chịu tội”.

主道者，使人臣前言不复于后，复言不复于前， 事虽有功，必伏其罪

(Chủ đạo giả, sử nhân thần tiền ngôn bất phục ư hậu, hậu ngôn bất phục ư

tiền, sự tuy hữu công, tất phục kì tội – Như trên).

4- Bề tôi phải đưa ra ý kiến rõ rệt, không được mập mờ, ba phải để trốn

tránh trách nhiệm.

“Bề tôi đưa ra nhiều ý kiến là để tỏ rằng mình có nhiều trí và khiến cho vua

phải tự lựa lấy một ý kiến mà mình tránh được tội. Cho nên chỉ hạng vua

dở mới để bề tôi đưa ra nhiều ý

kiến. Đừng để bề tôi đưa ra một ý kiến thứ nhì mà ý kiến đó với ý kiến thứ

nhất xem ra giá trị như nhau… “.

眾諫以效智，使君自取一以避罪。故眾之諫也，敗君之取也。無副言

於上以設將然

(Chúng gián dĩ hiệu trí, sử quân tự thủ nhất dĩ tị tội. Cố chúng chi gián dã,

bại quân chi thủ dã. Vô phó ngôn ư thượng, dĩ thiết tương nhiên… Bát

kinh).

https://thuviensach.vn

5- Quan trọng nhất là lời nói phải có thiết thực, có công dụng, không phải là hư ngôn. Ý này, Hàn diễn đi diễn lại trong nhiều thiên: “Minh chủ nghe

lời nói thì đòi phải có công dụng”.

明主聽其言必責其用

(Minh chủ thính kì ngôn tất trách kì dụng - Lục phản).

“Minh chủ dùng sức (của bề tôi) mà không nghe lời nói của họ”.

明主用其力，不聽其言

(Minh chủ dụng kì lực, bất thính kì ngôn – Ngũ đố) Nghĩa là lời nói hay mà

không được việc thì cũng vô ích.

“Lời nói và hành vi, lấy công dụng làm cái đích để nhắm”

言行者，以功用爲的彀者也

(Ngôn hành giả, dĩ công dụng vi đích cấu giả dã).

“Bậc vua chúa khi nghe người nói mà không lấy công dụng làm mục đích

thì kẻ biện thuyết sẽ nói nhiều về những thuyết mũi gai đâm và ngựa

trắng”

人主之聽言也，不以功用為的，則說者多棘刺白馬之說

(Nhân chủ chi thính ngôn dã, bất dĩ công dụng vi đích, tắc thuyết giả dã cức

thích, bạch mã chi thuyết ( Ngoại trừ thuyết tả thượng – Kinh 2).

Thuyết “bạch mã phi mã” (ngựa trắng không phải là ngựa) của Công Tôn

Long, chúng ta đã biết rồi; còn thuyết mũi gai đâm thì Hàn Phi đã chép lại

trong phần truyện cùng thiên kể trên:

Một người nước Tống nói với vua Yên rằng có thể chạm hình con khỉ vào

đầu một mũi gai, nhưng vua phải trai giới ba tháng rồi mới trông thấy hình

cực nhỏ đó. Vua Yên tin, ban lộc cho anh ta để anh ta khởi công.

Một người hầu cận vua chỉ cho vua thấy sự vô lí của lời người nước Tống

đó: mũi nhọn để chạm phải nhỏ hơn vật được chạm (tức mũi gai). Mà

không có người thợ nào đúc được mũi nhọn như vậy. Vả lại vua không thể

trai giới mười ngày mà không có một bữa tiệc, vậy thì làm sao trai giới

luôn ba tháng được. Vậy lời của người đó chỉ là lời nói láo. Lúc đó vua Yên

mới tỉnh ngộ, chất vấn, người đó phải thú tội.

Tham nghiệm

Tham nghiệm là khảo sát nhiều mặt để biết lòng bề tôi và để xem lời

https://thuviensach.vn

nói của họ có giá trị hay không.

Thiên Bát kinh tiết Lập đạo, Hàn Phi bảo muốn biết lời nói của người thành thực hay không thì phải:

“Khảo sát việc đã qua để biết rõ lời nói (trước kia) có đúng không; đặt bề

tôi ở gần mình để xét nội tình của họ, đưa họ ra xa để xét tình hình ở ngoài

của họ; dùng những điều mình biết rồi để tra hỏi về những điều chưa biết;

(…) có thái độ khiêm nhường để thấy kẻ nào cương trực, kẻ nào a dua; tiết

lộ những ý khác nhau để dễ biết ý kiến của kẻ dưới”.

Lại phải tham khảo ý kiến nhiều người để biết thực tình; nếu chỉ nghe, tin

một người thì sẽ bị bề tôi che lấp.

觀聽不參則誠不聞，聽有門戶則臣壅塞。

(Quan thính bất tham, tắc thành bất văn; thính hữu môn hộ tắc thần úng tắc

- Nội trừ thuyết thượng).

Phải bắt kẻ bề tôi trình bày ý kiến, nghe hết thảy ý kiến từng người một,

mới phân biệt được ai trí ai ngu. (Nhất thính tắc ngu trí phân – Như trên).

Tuy nhiên ý kiến mọi người như nhau thì phải đề phòng. Hàn Phi kể trường

hợp Lỗ Ai Công việc gì cũng bàn tính với quần thần mà nước càng loạn

thêm. Ai Công không hiểu tại sao, hỏi Khổng tử, Khổng Tử đáp:

“Bậc minh chủ hỏi quần thần thì có người biết, lại có một người không biết,

như vậy là minh chủ ở trên, quần thần bàn luận ở dưới. Nay quần thần đều

răm rắp nói theo Quí Tôn (một trong ba đại phu chuyên quyền ở Lỗ), thành

thử cả nước hoá là một, dù nhà vua có hỏi khắp người trong nước, nước

cũng không khỏi loạn được” ( Như trên).

Huệ tử trả lời vua Ngụy cũng như vậy, nhân việc hết thảy quần thần trừ

Huệ tử đều theo Trương Nghi khuyên vua đánh Tề và Kinh.

“(Việc đó) cần phải xét kĩ. Nếu việc đánh Tề, Kinh quả thực có lợi (cho

Ngụy) mà cả nước đều cho là có lợi thì sao người trí đông được đến thế!

Nếu việc đó quả thực là bất lợi mà cả nước đều cho là có lợi thì sao người

ngu lại đông đến thế! Sở dĩ còn phải bàn tính vì còn nghi ngờ: nếu quả thực

có sự nghi ngờ thì tất phân nửa cho là nên, phân nửa cho là không nên. Nay

cả nước cho là nên, tức thị nhà vua mất phân nửa người (đưa ý kiến) rồi đó.

Chúa bị tấn hiếp nên mới mất phân nửa người như vậy”.

https://thuviensach.vn

不可不察也。夫攻齊、荊之事也誠利，一國盡以為利，是何智者之眾

也？攻齊、荊之事誠不利，一國盡以為利，何愚者之眾也？凡謀者，

疑也。疑也者，誠疑，以為可者半，以為不可者半。今一國盡以為

可，是王亡半也。劫主者固亡其半者也。

(… Bất khả bất sát dã. Phù công Tề, Kinh chi sự dã, thành lợi, nhất quốc

tận dĩ vi lợi, thị hà trí giả chi chúng dã! Công Tề, Kinh chi sự thành bất lợi,

nhất quốc tận dĩ vi lợi, hà ngu giả chi chúng dã! Phàm mưu giả, nghi dã;

nghi dã giả, thành nghi, dĩ vi khả giả bán, dĩ vi bất khả giả bán. Kim nhất

quốc tận dĩ vi khả, thị vương vong bán dã. Kiếp chủ giả, cố vong kì bán

dã… - Như trên).

Vậy việc còn đáng ngờ, còn phải bàn mà thấy mọi người đều đưa ra một ý

kiến như nhau, tất có sự âm mưu để gạt vua.

Giao chức

Giai đoạn cuối cùng là cho họ bắt tay vào việc rồi mới biết chắc được hay

dở.

Nghe lời nói, biết đề nghị, kế hoạch của một người rồi, lại tham nghiệm để

dò xét lòng kẻ đó có đáng tin không, tài năng kẻ đó có đủ không, rồi mới

giao chức cho để thử, như vậy mới khỏi lầm được:

“Chỉ vạch mõm, coi răng và nhìn hình dáng thì Bá Lạc (hay Nhạc) (người

giỏi xem tướng ngựa) cũng không quyết định được giá trị con ngựa nhưng

nếu cho ngựa kéo xe, xem nó chạy hết con đường thì bọn nô bộc cũng biết

được ngựa tốt hay không. Nhìn dung mạo, y phục, nghe lời nói một kẻ sĩ

thì Trọng Ni cũng không quyết định được kẻ đó trí tuệ ra sao, nhưng nếu

thử bổ nhiệm rồi xét thành tích thì người thường cũng biết rõ được kẻ đó

ngu hay không ( Hiển học).

Khi giao chức, phải nhớ ba qui tắc dưới đây:

1- Mới đầu hãy giao cho một việc nhỏ đã. Hàn Phi bảo: “Quan lại của

vua chúa, thì tể tướng phải bắt đầu từ một chức ở châu quận, mà tướng soái

phải bắt đầu từ chân lính trơn… Cấp bậc cứ tuần tự mà lên thì chức càng

lớn càng có tài cai trị.

明主之吏，宰相必起于州部，猛将必发于卒伍(...)遷官襲級，則官職

大而愈治。

https://thuviensach.vn

(Minh chủ chi lại, tể tướng tất khởi ư châu bộ, mãnh tướng tất phát ư

tốt, ngũ… Thiên quan tập cấp, tắc quan chức đại nhi dũ trị - Hiển học).

Thiên Vấn Điền chép một cố sự để giải thích qui tắc đó.

Từ Cừ hỏi Điền Cưu sao lại bắt một danh tướng là Nghĩa Cừ mới đầu phải

làm chức trưởng đồn, ông Công Tôn Đàn Hồi, một bậc hiền minh, phải

xuất thân từ một chức ở châu quận. Điền Cưu đáp: vì cần phải thử tài họ,

nếu không thì có thể lầm vì những lời biện thuyết của họ mà nước sẽ suy

vong như trường hợp nước Sở dùng Tống Cô làm tướng soái, nước Ngụy

dùng Phùng Li làm tướng quốc.

Cách dùng người như vậy hiện nay được đa số các xí nghiệp lớn áp dụng:

một kĩ sư tập sự dù có bằng cấp cao cũng phải qua một cuộc trắc nghiệm để

dò xét tình hình, khả năng đã, rồi mới được giao một công việc thấp trong

xí nghiệp, rồi từ địa vị đó càng ngày càng tiến lên những chức vụ quan

trọng hơn. Như vậy các kĩ sư sẽ hiểu biết rõ mỗi ngành hoạt động, sau mới

có đủ tư cách và kinh nghiệm để điều khiển.

2- Không cho kiêm nhiệm : Phải phân công rõ ràng, mỗi người lãnh một chức vụ, hoàn toàn chịu trách nhiệm về chức vụ đó thôi. Không phải là

chức vụ của mình thì không được làm dù biết việc đó có ích cho nước. Hàn

Phi rất ngại sự vượt chức; bề tôi mà vượt chức thì không sao kiểm soát

được, mối loạn do đó mà ra. Vượt chức là trái với nguyên tắc “hình danh”

(hình vượt danh).

Thiên Nhị bính, Hàn chép truyện Hàn Chiêu hầu nằm ngủ, viên quan coi về

mão sợ ông lạnh, lấy áo đắp cho ông; khi thức dậy ông phạt viên quan coi

về áo vì không làm nhiệm vụ, lại phạt cả viên quan coi về mão vì vượt chức

vụ. “Không phải là ông không sợ lạnh, nhưng ông cho rằng bề tôi vượt

chức vụ thì hại còn hơn là mình bị lạnh… Hễ vượt chức vụ thì chết”.

(越官則死 Việt quan tắc tử)

3- Đã giao trách nhiệm cho một người nào rồi thì đừng dùng một kẻ khácđể

dòm ngó kẻ đó.

Đầu thiên Nam diện, Hàn viết:

“Cái lỗi của bậc vua chúa là đã giao trách nhiệm cho một bề tôi rồi lại dùng

https://thuviensach.vn

một bề tôi không được giao trách nhiệm đó để phòng họ. Sở dĩ vậy là vì

chúa nghĩ rằng người không được giao trách nhiệm coi người được giao

trách nhiệm là kẻ thù; nhưng hậu quả ngược lại, chính chúa bị người không

được giao trách nhiệm đó chi phối… Chúa bỏ pháp luật mà dùng bề tôi để

đề phòng bề tôi, thì những kẻ thân yêu nhau kết bè đảng mà khen lẫn nhau,

những kẻ ghét nhau cũng kết bè đảng để chê lẫn nhau, hai bên khen chê lẫn

nhau đó tranh nhau thì vua sẽ bị mê loạn”.

Vậy cứ tin họ, để họ làm việc, rồi tùy họ làm việc được hay không mà

thưởng phạt họ đúng pháp luật chứ không phải cho người dòm ngó họ. Vả

lại, đã có lệ trên dưới tố cáo lẫn nhau thì cần gì phải dùng thêm sự dòm ngó

nữa.

Trong việc dùng người, quy tắc là như vậy, nhưng đó chỉ là để cho các hạng

vua chúa tầm thường theo; còn hạng minh chủ có pháp thuật thì chẳng cần

theo qui tắc nào cả, dù là phản thần như Dương Hổ cũng dùng được (coi

tiết Trừ gian, chương VII), mà dù có hai trọng thần cũng không sao như Tề

Hoàn Công dùng Quản Trọng lẫn Bão Thúc, Thành Thang dùng cả Y Doãn

lẫn Trọng Huỷ (Nạn thất); trái lại, vua hôn ám, không có pháp thuật thì

dùng người tốt họ cũng sẽ phản mình, dùng hai trọng thần thì họ sẽ tranh

quyền nhau mà kết giao với nước ngoài, chỉ dùng một trọng thần thì họ sẽ

chuyên quyền mà giết mình. Thành hay bại đều do tư cách, tài năng của

vua hết. Tuy trọng pháp thuật nhưng yếu tố người vẫn là chính; vậy pháp trị

hay nhân trị đều cần có người tốt cả, chỉ khác một bên trọng pháp thuật,

một bên trọng nhân nghĩa, lễ giáo.

C - THUẬT VÔ VI

Trung Hoa có điểm khác Ấn Độ, Ả Rập và phương Tây là các triết gia lớn

của họ đều quan tâm tới đời sống của dân, đều muốn cứu đời bằng chính

trị, mà bàn về chính trị thì hầu hết họ đều lấy sự “vô vi” làm lí tưởng.

Người ta quen cho “vô vi” là danh từ của Lão, Trang chỉ vì hai nhà ấy dùng

https://thuviensach.vn

nó nhiều nhất, sự thực thì chính Khổng tử đã dùng nó trước tiên, mà đa số

học giả ngày nay nhận rằng Lão có nhiều phần chắc là sinh sau Khổng.

Luận ngữ, chương Vệ Linh công, bài 4, chép : “Khổng tử bảo : “Không làm

gì mà thiên hạ được trị, là vua Thuấn đó chăng ? Ông có làm gì đâu ? Chỉ

cung kính giữ mình, (ngồi trên ngôi) quay mặt về hướng Nam, thế thôi.”

子曰。無爲而治者。其舜也與。夫何爲哉。恭己正南面而已矣。

( Tử viết : Vô vi nhi trị giả, kì Thuấn dã dư ? Phù hà vi tai ? Cung kỉ, chính

Nam diện nhi dĩ hỉ). Chu Hi chú giải rằng : bậc thánh nhân có đức cao, cảm

hoá được dân, nên chẳng cần làm gì mà thiên hạ cũng bình trị. Sở dĩ vua

Thuấn được như vậy, một phần là do nối nghiệp vua Nghiêu, lại được một

số bề tôi hiền giúp sức.

Sau Khổng tử tới Lão tử. Chương XLVIII Đạo đức kinh, ông viết :

“Theo đạo thì càng ngày càng bớt, bớt rồi lại bớt đến mức vô vi… Vô vi thì

không cái gì không trị…”

為道日損。 損之又損，以至於無為(...)無爲則無不治

( Vị đạo nhật tổn, tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi… Vô vi tắc vô bất trị… )

Chương LVII, ông còn nói rõ hơn :

“Ta vô vi mà dân tự hoá, ta ưa tĩnh mà dân tự sửa mình, ta không mưu tính

gì mà dân tự giàu, ta không ham muốn mà dân tự thành chất phác”

我無爲而民自化。我好靜而民自正。我無事而民自富。

(Ngã vô vi nhi dân tự hoá, ngã hiếu tĩnh nhi dân tự chính, ngã vô sự nhi dân

tự phú, ngã vô dục nhi dân tự phác).

Ông cho rằng cứ theo đạo, tức theo tự nhiên, thì mọi sự hoàn hảo. Cứ cho

dân tự lo lấy thì ai nấy được thoả ý mà trên dưới yên ổn, nhà cầm quyền

càng can thiệp thì càng gây rối : bắt dân đóng thuế nặng thì dân sẽ đói, ruộng đất bỏ hoang, hình phạt càng nghiêm thì dân càng phạm tội. Phải

giảm chính phủ, đừng dùng nhân nghĩa, lễ giáo : “Mất Đạo rồi mới có Đức,

mất Đức rồi mới có nhân, mất nhân rồi mới có nghĩa, mất nghĩa rồi mới có

lễ”. Trí tuệ cũng phải bỏ (khí trí), vì có bỏ “trí” rồi mới trở về tự nhiên được. Chỉ cần cho dân khỏi đói, khỏi rét, rồi để dân muốn làm gì thì làm.

Ông muốn trở về chế độ cộng sản nguyên thuỷ : nước nhỏ, dân ít, không

dùng khí cụ, xe thuyền, không có gươm giáo, không có văn tự, không ai đi

https://thuviensach.vn

đâu xa (coi thêm chương VII và phần XI - phần VI - Đại cương Triết học Trung Quốc, quyển hạ - Cảo Thơm – 1966).

Chủ trương vô vi của Liệt tử đại khái cũng như Lão tử (coi Liệt tử và Dương tử, phần II – Lá Bối – 1972).

Lão tử chỉ giảm thiểu chính phủ thôi, Trang tử mới hoàn toàn vô vi, cho

chính phủ là vô dụng, không được dùng pháp độ mà phải theo tính của dân.

“Con chim biết bay cao để tránh cái lưới và mũi tên ; con chuột đồng biết

đào hang sâu ở dưới gò thờ thần để tránh cái hoạ bị hun khói, đào hang. Lẽ

nào người không khôn bằng hai con vật đó ?” (Trang tử - Ứng đế vương).

Dùng pháp độ, bắt dân vào khuôn vào phép theo ý riêng, thành kiến của

mình thì sẽ thất bại.

Vậy phải để cho dân hoàn toàn tự do (đói thì kiếm ăn, no thì vỗ bụng đi

chơi), như vậy dân mới thảnh thơi tự tại, mới “tiêu dao”, vui vẻ hưởng hết

tuổi trời.

Trong thiên Ứng đế vương, Trang dùng một ngụ ngôn :

“Thiên Căn đi lên núi Ân dương, đến sông Liễu, gặp vô danh nhân, nói :

“Xin hỏi làm sao trị thiên hạ”. Vô danh nhân đáp : “Cút đi, ngươi là kẻ

quê mùa… Ta muốn cùng tạo vật mà làm người ( tức là hoà đồng với vạn

vật ), chán thì cưỡi con chim mang diểu ra ngoài lục cực (trời đất và bốn

phương), ngao du ở làng Vô hà hữu (tức Đạo)… ngươi sao lại lấy việc trị

thiên hạ làm rộn lòng ta?

Vô danh nhân trong ngụ ngôn đó chính là Trang. Tương truyền Sở Uy

vương mời ông làm tể tướng, ông từ chối, chỉ thích ẩn dật. Có thể coi ông

là một triết gia theo chủ nghĩa vô chính phủ.

Pháp gia cũng nói tới vô vi. Trong Hàn Phi tử có dăm ba chỗ dùng chữ “vô

vi”. Chẳng hạn :

Thiên Dương giác :

“Hư tĩnh vô vi là tình (thực) của Đạo. Tham khảo, đối chiếu, so sánh mọi

việc là “hình” của công việc. Tham khảo để so sánh mọi vật, đối chiếu để

nó hợp với sự không hư”.

虛靜無爲, 道之情也; 參伍比物, 事之形也. 參之以比物, 伍之以合虛.

(Hư tĩnh vô vi, đạo chi tình dã, tham ngũ tỉ vật, sự chi hình dã, tham chi dĩ

https://thuviensach.vn

tỉ vật, ngũ chi dĩ hợp hư).

“Vật có chỗ thích nghi, tài có chỗ dùng. Mọi người đều có việc thích nghi

thì trên dưới đều vô vi”.

夫物者有所宜, 材者有所施, 各處其宜, 故上下無爲

(Vật giả hữu sở nghi, tài dã hữu sở thi ; các xử kì nghi, cố thượng hạ vô vi

– Như trên)

Thiên Nạn nhị :

“… Các ông già nước Trịnh có câu : “Hiểu đạo lí thì nên đừng làm gì, đừng

cho thấy”

鄭長者有言:體道, 無爲無見也.

(Trịnh trưởng giả hữu ngôn : “Thể đạo, vô vi, vô hiện dã” )

Thiên Ngoại trừ thuyết hữu thượng, truyện 2 dẫn lời của Thân Bất Hại :

“Sự sáng suốt của bề trên mà để lộ ra thì người dưới sẽ đề phòng, sự không

sáng suốt của bề trên mà để lộ ra thì người dưới sẽ gạt bề trên, (…) sự

không ham muốn của bề trên mà để lộ ra thì người dưới sẽ rình bề trên ; sự

ham muốn của bề trên mà để lộ ra thì người dưới sẽ nhử bề trên. Cho nên

bảo : “Ta không dựa vào đâu mà biết người (tức bề tôi) được, chỉ có vô vi

là có thể dò xét được họ thôi”.

吾無從知之, 惟無爲可以規之

(Ngô vô tòng tri chi, duy vô vi, khả dĩ qui chi).

Thiên Dương giác của người sau viết, mà những ý : “Hợp với sự không

hư”, “trên dưới đều vô vi” trong thiên đó không hợp với chủ trương của

Pháp gia ; còn câu trong Nạn nhị, chỉ là một cách xử thế của các ông già

nước Trịnh, chứ không phải là một đường lối chính trị, nhưng đoạn dẫn

trên trong Ngoại trừ thuyết hữu thượng, thì tuy là lời của một Pháp gia, Thân Bất Hại mà cũng hợp với học thuyết của Hàn Phi. Trong thiên Hữu

độ, Hàn viết :

“Làm vua mà đích thân xem xét các quan thì không đủ thời gian mà cũng

không đủ sức. Vả lại bề trên dùng mắt thì kẻ dưới tô điểm bề ngoài, người

trên dùng tai thì kẻ dưới sửa giọng nói, người trên dùng trí óc để đoán xét

thì kẻ dưới khéo nói, nói nhiều”

夫为之人主，而身察百官，则日不足，力不给。且上用目则下飾觀，

https://thuviensach.vn

上用耳则下飾聲，上用虑则下繁辭。

(Phù vi nhân chủ nhi thân sát bách quan, tắc nhật bất túc, lực bất cập. Thả

thượng dụng mục tắc hạ sức quan ; thượng dụng nhĩ tắc hạ sức thanh ;

thượng dụng lự, tắc hạ phồn từ). Tiên vương cho ba cái đó ( mắt, tai, trí óc)

là không đủ nên không ỷ vào tài năng của mình mà dựa vào pháp độ, xét kĩ

việc thưởng phạt, tiên vương chỉ giữ cái cốt yếu, nên pháp độ giản dị, mà

không bị vi phạm ; một mình tự chế ngự dân trong bốn bể, khiến cho kẻ

thông minh không gian trá được, kẻ miệng lưỡi không nịnh bợ được, kẻ

gian tà không biết dựa vào đâu được ; dù cho kẻ ở xa ngoài ngàn dặm cũng

không dám đổi lời, kẻ thân cận như các lang trung cũng không dám che dấu

cái tốt, tô điểm cái xấu ; như vậy từ các bề tôi tại triều, tụ họp ở bên vua

cho đến những kẻ thấp hèn ở xa cũng không dám lấn nhau mà đều giữ chức

phận mình. Cho nên công việc cai trị ít, ngày giờ dư, được vậy là do vua

biết dùng quyền thế để trị nước”

故治不足而日有馀，上之任势使然也。

( Cố trị bất túc nhi nhật hữu dư, thượng chi nhiệm thế sử nhiên dã).

Thiên Ngoại trừ thuyết hữu hạ, Hàn Phi chép truyện Tư Trịnh tử ngồi trên

càng xe ca hát mà qua được cây cầu cao :

“Tư Trịnh tử đánh xe lên một cây cầu cao không được, bèn ngồi trên càng

xe mà hát, (tức thì) người đi trước ngừng lại, người đi sau đẩy xe cho ông

và xe lên được dốc cầu. Nếu ông không có thuật để lôi kéo người giúp ông

thì dù ông có gắng sức đến chết, chiếc xe cũng không lên được cầu. Đằng

này ông khỏi phải mệt thân mà xe lên được là nhờ ông có thuật lôi kéo

người giúp ông”.

Nhưng có thật là không mệt thân không ? Tuy không phải làm một việc gì

đấy, nhưng phải dò xét, đề phòng mỗi bề tôi, lúc nào cũng sợ họ làm phản

mình, phải tìm hiểu tình hình, tài năng họ để giao việc, khi giao việc rồi

phải theo dõi xem có kết quả không, kết quả có hợp với lời nói của họ

không, sau cùng đích thân định việc thưởng phạt… ; vì vậy mà thiên Nạn

nhị, chính Hàn cũng nhận rằng trị nước không phải là việc an nhàn :

“Sai khiến người lại không phải là việc an nhàn. Bậc vua chúa tuy (không

làm gì) chỉ sai khiến người, (nhưng cũng ) phải dùng sự đo lường (pháp độ)

https://thuviensach.vn

làm tiêu chuẩn, dùng thuật hình danh để tham bác.

Việc nào hợp pháp thì làm, không hợp pháp thì ngưng : công trạng xứng

đáng với lời nói thì thưởng, không xứng thì phạt. (…) Như vậy bậc vua

chúa trị dân đâu được an nhàn !”.

使人又非所佚也， 人主雖使人必以度量準之， 以刑名參之， 以事；

遇於法則行， 不遇於法則止； 功當其言則賞， 不當則誅(...)君人者焉

佚哉！

( Sử nhân hựu phi sở dật dã dĩ hình danh tham chi. Nhân chủ tuy sử nhân,

tất dĩ độ lượng chuẩn chi. Sự ngộ ư pháp tắc hành, bất ngộ ư pháp tắc chỉ ;

công đáng kì ngôn tắc thưởng, bất đáng tắc tru… Quân nhân giả yên dật tai

! ).

Vậy vô vi của Hàn khác vô vi của Lão, của Khổng : Lão vô vi được là nhờ

theo tự nhiên, theo đạo, không can thiệp vào đời sống của dân ; Khổng vô

vi được là nhờ có đức khéo cảm hoá dân, dùng lễ, nhạc, ít dùng hình pháp ;

Hàn chỉ dùng hình pháp để trị dân, dùng thuật bắt dân cáo gian, can thiệp

vào đời sống của dân, nhất là dùng tâm thuật, phải tính toán lo lắng nhiều,

không tin cậy ai cả, có khi không dám ngủ chung với vợ con nữa, lại phải

giữ ý, dụng ý trong mỗi cử chỉ, lời nói, nét mặt, chẳng hạn cúi đầu xá con

ếch (để khuyến khích các dũng sĩ) như vua Việt, giữ kĩ chiếc khố cũ (để

thưởng kẻ có công lao) như vua Hàn ( Nội trừ thuyết thượng) ; như vậy đâu

phải là vô vi, mà là cực hữu vi, đâu có ung dung, nhàn tản như họ Khổng,

họ Lão.

Danh từ vô vi thời Chiến Quốc cũng như danh từ dân chủ ngày nay ai

muốn hiểu sao thì hiểu. Phải chăng vì vậy mà nó thành một lí tưởng hấp

dẫn.

Chú thích:

[1] và [2] Coi thêm Đại cương triết học Trung Quốc - quyển thượng thiên II, chương II - Cảo Thơm 1965.

https://thuviensach.vn

[3] Coi thêm Tuân tử của tác giả - NXB Văn Hoá, 1994.

[4]  Nguyên văn là “dụng nhất”, chúng tôi hiểu theo Trần Khải Thiên, có sách giảng là “điều khiển công việc một mình”.

[5] Thiên Bát thuyết:

“Bổ nhiệm người làm việc là cái then chốt của sự tồn vong trị loạn (…) Bậc

vua chúa bổ nhiệm ai, nếu không lựa người có tài trí thì lựa người có đức;

bổ nhiệm họ là cho họ có quyền hành. Nhưng kẻ sĩ có tài trí chưa nhất định

đã đáng tin; vua thấy họ có tài trí không xét rằng vị tất họ đã đáng tin, nếu

họ dùng mưu trí, dựa vào quyền hành của chức vụ mà làm việc riêng tư thì

vua tất bị gạt. Vì kẻ tài trí chưa đáng tin, nên vua lại bổ nhiệm kẻ sĩ có đức.

Bổ nhiệm ai là cho người đó quyết đoán công việc. Nhưng kẻ sĩ có đức

chưa nhất định là có tài; vua thấy họ giữ mình cho liêm khiết mà không biết

rằng vị tất họ đã có tài. Kẻ ngu hôn ám mà giao cho một chức quan, để họ

quyết định công việc, họ quyết định bậy mà cho là đúng thì công việc tất

phải rối loạn”.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

Kết

Ái quốc, ưu thời mẫn thế, có óc thực tế, được sinh vào cuối thời Chiến

Quốc, được biết tất cả các giải pháp cứu thế của người trước, Hàn Phi đã có

công suy nghĩ, so sánh, cắt chỗ này, lấy chỗ kia, rút kinh nghiệm để lập một

học thuyết gần như là một tổng kết các tư tưởng chính trị thời Tiên Tần.

Ông đả Nho mạnh nhất vì Nho là một “hiển học” đương thời, cho chính

sách giáo hoá bằng nhân nghĩa, chủ trương “hữu trị nhân vô trị

pháp”, người hiền còn sống thì chính sự còn, người hiền mất thì chính sự

bỏ” [1]  của họ, là không hợp thời, làm loạn nước; nhưng sự “tôn quân” của Nho gia thì ông chẳng những vẫn giữ mà còn cho là rất quan trọng, căn bản

nữa. Riêng đối với Tuân Tử, ông không trực tiếp chê, nhưng cũng không

khen, mặc dầu ông mượn thuyết tính ác, chủ trương cấm tranh biện, “pháp

hậu vương” của Tuân.

Ông rất ghét bọn hiệp sĩ làm loạn pháp và bọn ngụy biện trong phái Mặc

gia thời ông, nhưng theo thuyết trọng “công dụng” và công lợi của Mặc

Địch, mặc dù không cùng một quan niệm về lợi; lợi theo ông là lợi cho

quốc gia, còn lợi theo Mặc Địch là lợi cho mọi người, cho khắp thiên hạ.

Đối với danh gia, ông mượn thuyết “hình danh” (danh thực của họ) và áp

dụng nó trong thuật dùng người, nhưng phản đối thói ngụy biện của họ.

Ông cho thái độ ẩn dật, “li chúng độc hành” (tách khỏi quần chúng mà đi

một mình), “độc thiện kỳ thân” (giữ riêng tư cách, đạo đức của mình) của

Đạo gia (và của Mạnh Tử nữa) là có hại cho nước; nhưng ông mượn chủ

trương “tuyệt thánh khí trí” (không dùng bậc thánh hiền, bỏ trí xảo) để

thuyết minh chính sách “nhiệm pháp nhi bất nhiệm hiền”, “nhiệm pháp nhi

bất nhiệm trí” (dùng pháp luật chứ không dùng người hiền, dùng pháp luật

https://thuviensach.vn

chứ không dùng trí tuệ) của ông, hậu quả là chủ trương vô vi của ông hoá ra cực hữu vi, trái ngược hẳn với bản ý của Lão, Trang.

Còn Âm dương gia và Tung hoành gia thì bị ông khinh rẻ.

Rốt cuộc chỉ còn có Pháp gia - đặc biệt là Thận Đáo, Thân Bất Hại và

Thương Ưởng – là được ông gần như hoàn toàn tán đồng. Ông tập đại

thành học thuyết của họ và của Tuân Tử, điều chỉnh, bổ túc, khai triển,

dựng được một lịch sử quan tiến bộ, một xã hội quan thiên lệch nhưng độc

đáo, nhất là đưa ra một chính sách trị dân lập trên ba chân vạc: thế, pháp,

thuật, làm cho lí thuyết về pháp luật được hoàn chỉnh và phương pháp dùng

người được hữu hiệu. Đó là những cống hiến đáng kể trong học thuyết của

ông thời Chiến Quốc.

Để cứu vãn một xã hội loạn lạc, chia rẽ, suy nhược, học thuyết của Hàn có

lợi hiển nhiên; nhưng khi xã hội đã bình trị rồi, thì nó không cần thiết nữa

mà còn có hại vì có nhiều khuyết điểm; dùng uy quá nhiều, không hợp tình,

coi con người như loài vật; quá trọng nông nghiệp và võ bị, ghìm công và

thương, mà không một nước nào chỉ trông cậy vào nông nghiệp, võ bị mà

giàu có, văn minh được; nhất là bỏ cả đạo đức, lễ nhạc, giáo dục, chỉ cho

dân học luật pháp. Phải trọng sự thực khách quan và trong thời loạn thì

pháp luật phải nghiêm (chỗ này chắc sắp chữ bị sót); thực tiễn có thể là cực

chân lí nhưng chỉ nghĩ đến cái lợi ngắn hạn, mà quên cái lợi dài hạn thì chưa chắc đã phải là thực tiễn.

Chúng tôi không biết Lí Tư và Tần Thuỷ Hoàng đã áp dụng học thuyết của

Hàn Phi tới mức nào trong việc thống nhất Trung Quốc, cũng không biết

Hàn Phi chịu trách nhiệm tới mức nào trong sự suy sụp quá mau của nhà

Tần; nhưng cả Lục Giả lẫn Giả Nghị ở đầu đời Hán đều cho rằng Tần mất

thiên hạ vì quá trọng hình pháp, quá bạo ngược với dân, không biết rằng

không thể dùng chính sách lấy thiên hạ để trị thiên hạ được. Đời sau – Hán,

Đường, Tống, Minh, Thanh – khôn hơn, đã dung hoà nhân trị của Khổng

https://thuviensach.vn

và pháp trị của Hàn, dùng chính sách chuyên chế, cực tôn quân của Hàn mà cũng dùng Tứ thư và Ngũ kinh để dạy dân, một mặt bắt dân phải tận trung

với vua nhưng một mặt cũng nhận rằng vua phải được lòng dân theo ý dân,

yêu dân.

Người đầu tiên chê Hàn Phi có lẽ là Lưu An (Hoài Nam vương). Lưu bảo

Hàn không biết trọng cái gốc của việc trị nước, tức nhân nghĩa mà chỉ vụ

cái ngọn, tức hình pháp.

Các nhà Nho thời sau phần nhiều đều theo luận điệu đó, như: “giáo hoá

không đủ mà dùng hình pháp thì dư” (Tô Thức); “Tần, Hàn được yên một

thời mà cái hại thì lâu dài” (Tô Triệt)…; nhưng cũng có nhà công bình hơn, vừa khen vừa chê.

Tư Mã Thiên bảo: “Hàn Tử… chú trọng tới thực tế (thiết sự tình) phân biệt

rõ phải trái, nhưng lòng quá cứng như đá (uy nhiều mà ít ân)”.

Đường Tử Tây cho rằng Khổng Minh khuyên Hậu chủ (con Lưu Bị) đọc

Hàn Phi là phải vì Hậu chủ quá khoan hậu, thiếu quyền lực, mưu trí.

Chu Hi chỉ khen thuật du thuyết của Hàn (thiên Thuế nan) là cực tinh vi.

Phùng Hữu Lan kín đáo bảo Hàn “cũng là một kẻ sĩ tích cực cứu thế” (diệc

tích cực cứu thế chi sĩ dã). Lời đó gọn mà hàm súc.

Muốn tích cực cứu thế thì phải cực đoan; thời càng loạn thì sức phản động

phải càng mạnh, phải dùng độc để trị độc, phải mổ nhọt như Hàn đã nói.

Cho nên ba nền văn minh lớn của nhân loại: Ấn, Hoa, Âu tới một thời loạn

nào đó, đều sản xuất những chính trị gia trọng pháp luật.

Ở Ấn, khoảng một thế kỉ trước Hàn Phi, sau cuộc xâm lăng của vua Hi Lạp,

Alexandre dưới triều Chandragupta, có Kautilya, tác giả cuốn Arthasastra;

https://thuviensach.vn

ở Châu Âu, cuối thế kỷ XV, nước Ý bị chia rẽ cũng như Trung Hoa thời

Chiến Quốc, có Machiavel, tác giả cuốn Le prince.

Đại khái Kautilya cũng coi thường đạo đức, dùng nhiều thuật như Hàn Phi,

đối nội thì tổ chức ban mật vụ, đối ngoại thì dùng mưu mô lừa gạt, nhưng

ông hơn Hàn ở chỗ còn xét cả về phong tục, về cách tổ chức các cơ quan

hành chánh.

Machiavel có nhiều điểm giống Hàn hơn nữa: cũng phản cổ, cho rằng tính

dân vốn ác: tham lợi, sợ nguy, bạc bẽo; trị dân thì cần làm cho dân sợ uy

của mình, mọi việc phải quyết định lấy, phải quỉ quyệt, bất chấp luân lý,

trọng võ bị, nhưng ông ta khác Hàn ở điểm trọng thương mại (nước Ý thời

đó giàu nhờ thương mại) và biết mua chuộc lòng dân.

Cả ba nhà đó đều tách rời chính trị ra khỏi luân lí, nêu ra một số vấn đề cho

hậu thế suy nghĩ: làm chính trị có nên dùng “thuật” không, giáo dục có cải

hóa được con người không hay phải dùng hình phạt nghiêm khắc; nhà cầm

quyền là một hiền triết như Khổng Tử chẳng hạn có lợi cho quốc gia bằng

một chính trị gia có óc thực tế như Hàn Phi không? Khó đáp một cách dứt

khoát là “không” hay “có” được. Chúng ta có thể nói rằng cho tới nay

không có một nhà nào cầm quyền được lâu mà không phải trọng ý dân, dù

chỉ là trọng ngoài miệng. Và bất kì thời nào, bất kì ở đâu, người ta tuỳ theo

lời khuyên của những chính trị gia như Hàn Phi nhưng vẫn trọng những

triết gia như Khổng Tử hơn. Hàn chỉ được coi là một kẻ “sĩ” như Phùng

Hữu Lan gọi chứ không phải là một bậc hiền. Điều đó cũng dễ hiểu: cần lập

một chế độ hợp thời, hữu hiệu, nhưng phải có con người tốt để thực hiện

mà chính những nhà như Khổng Tử mới có công đào tạo những con người

ấy.

Chú thích:

https://thuviensach.vn

[1] Lời Khổng tử đáp Lỗ Ai Công: “Chính sự vua Văn, vua Vũ chép trong sách, người còn sống thì chính còn, người mất thì chính bỏ ( Trung Dung,

chương 20)

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

PHẦN IV

VĂN NGHỊ LUẬN CỦA HÀN

Trong phần II, chúng tôi đã nói tác phẩm Hàn Phi Tử có phần ngụy tạo của

người đời sau như thiên Sơ kiến Tần ý kiến không phải của Hàn Phi; những

thiên Giải lão, Dụ lão tư tưởng trái ngược với Pháp gia, không thể do Hàn

viết; những thiên Tam thủ, Tâm độ, Nhân chủ…. giọng văn non nớt, rườm

rà cũng rất đáng ngờ; nhất là những thiên có vần như Chủ đạo, Dương giác

thì càng không thể tin được. Vì vậy để viểt phần này, chúng tôi bỏ qua một

bên tất cả những thiên đó, chỉ dùng những thiên mà đa số học giả công

nhận là của Hàn. Tóm lại, chúng tôi muốn xét văn nghị luận của Hàn Phi,

chứ không xét văn nghị luận trong Hàn Phi Tử.

Chúng ta hãy tạm đừng xét văn trong Đạo đức kinh: nó thật đặc biệt, gồm

những châm ngôn có những vế đối nhau, cân xứng, có khi có vần nữa, gần

giống thể phú cuối đời Chiến Quốc và đầu đời Hán, khiến một số học giả

vẫn tự hỏi nó xuất hiện vào đời nào, có thực của Lão Đam không, mà Lão

Đam có sống thực không. Tạm gạt tác phẩm đó ra rồi, chúng ta thấy trong

khoảng hai thế kỷ, từ thế kỷ V tới thế kỷ III trước T.L., văn của “chư tử”,

tức các triết gia Trung Hoa đã tiến bộ gần như liên tục. Mới đầu là bộ Luận

ngữ chỉ dùng một thể đơn giản nhất là kí ngôn; môn sinh của Khổng Tử ghi

những lời của thầy. Rồi tới các cuốn Trung Dung, Đại học cũng vẫn là kí

ngôn thêm những đoạn nghị luận ngăn ngắn. Bộ Mặc tử mở đầu cho thể

nghị luận – hay biện luận – nhưng lí luận lắm chỗ ngây thơ và rườm. Bộ

Mạnh Tử cũng là kí ngôn như Luận ngữ, đúng ra là ghi những đối thoại giữa Mạnh Tử và một số vua chư hầu hoặc một số học giả đương thời.

Trang tử dùng ba lối: kí ngôn, lí luận vắn tắt và ngụ ngôn. Tới Tuân tử mới

bỏ hẳn lối kí ngôn mà dùng thể lí luận theo đề tài. Sau cùng là Hàn Phi dùng hết thảy các thể của người trước, cho nên tác giả bộ Trung Quốc văn

học sử của viện Đại học Bắc Kinh soạn, do Nhân dân văn học xã ở Bắc https://thuviensach.vn

Kinh xuất bản năm 1959, khen Hàn là “tập đại thành bút pháp thuyết lí của chư tử thời Tiên Tần” và “văn lí luận đến Hàn Phi đã hoàn toàn thành thục”

(quyển 1 trang 93).

Trước khi phân tích bút pháp của Hàn, chúng ta nên biết quan niệm của ông

về văn nghị luận. Thiên Bát thuyết, ông viết: “Thư ước nhi đệ tử biện, pháp

tỉnh nhi dân mạnh tụng. Thị dĩ thánh nhân chỉ thư tất trứ luận, minh chủ chi

pháp tất tường sự”.

書約而弟子辯，法省而民訟簡。是以聖人之書必著論，明主之法必詳

事。

Nghĩa là: sách mà giản ước thì (khó hiểu mà) học trò tranh biện về ý nghĩa

trong sách; pháp luật mà tỉnh lược thì dân chúng hay tranh tụng. Vì vậy

sách của thánh nhân nghị luận tất rõ ràng, pháp luật của mình chủ ghi việc

tất tường tận.

Ông chủ trương rằng trình bày một học thuyết cũng như soạn một bộ luật,

phải thực rõ ràng, khiến cho ai đọc cũng hiểu rõ được, mà tất cả những

người đọc đều hiểu như nhau, không thể có hai ba cách giải thích khác

nhau được, như vậy để tránh những sự tranh luận, kiện tụng vô ích. Gọn là

một đức tốt, nhưng gọn quá đến nỗi hoá ra mập mờ thì phải tránh. Chúng

tôi nhớ thế kỷ XIX, tiểu thuyết gia Pháp Stendhal đọc đi đọc lại bộ dân luật

của Napoléon để tập lối viết của các nhà thảo luật.

Viết là cốt để trình bày tư tưởng, tình cảm của mình, hễ người đọc hiểu là

mình đạt được mục đích rồi. Lời không cần tô chuốt. Vì nội dung có tầm

thường thì mới phải tô chuốt, mà tô chuốt quá có thể làm cho người đọc

quên mất nội dung đi.

https://thuviensach.vn

Đầu tiên Ngoại trừ thuyết tả thượng Hàn Phi chép lại một cố sự lí thú. Vua Sở chê lời của Mặc Tử không văn nhã, tô chuốt, một môn đệ của Mặc Tử

bênh vực thầy, kể ra hai việc: con gái Tần Mục Công về làm dâu nước Tấn

mà trang sức, không đẹp, sang bằng các nàng hầu, thành thử bọn nước Tấn

yêu bọn thiếu nữ đó hơn cô dâu (họ choá mắt vì sự tô chuốt mà coi thường

nội dung); một thương nhân nước Sở bán hạt châu cho nước Trịnh, quá

trang sức cái hộp, và người nước Trịnh chỉ mua cái hộp và trả lại hạt châu

(họ thấy nội dung tầm thường nên không dùng). Rồi môn đệ của Mặc Tử

đó kết: “Ngày nay người ta bàn luận đều thích dùng lời khéo léo văn hoa,

bậc vua chúa thấy cái văn hoa mà quên rằng những lời đó vô dụng. Thuyết

của Mặc Tử truyền cho cái đạo của tiên vương, luận lời của thánh nhân để

tuyên cáo cho mọi người. Nếu dùng những lời văn hoa tô chuốt thì sợ

người ta chỉ nhớ cái văn hoa mà quên cái hữu dụng của học thuyết, như vậy

là lấy cái văn hoa làm hại cái hữu dụng (dĩ văn hại dụng), không khác gì

việc người nước Sở bán hạt châu, vua Tần gả con gái”.

“Dĩ văn hại dụng” là cái tật của rất nhiều người cầm bút trong những thời

theo chủ trương duy mĩ. Ít nhất là về điểm đó Hàn Phi không phản đối

Khổng Tử. Vì Khổng bảo: “Lợi cốt diễn được ý là đủ rồi” (辭达而已矣 -

Từ đạt nhi dĩ hĩ - Vệ Linh công 40).

Chúng ta còn nhớ “thực tế” là tính cách nổi bật nhất của Pháp gia. Đưa ra

một lí thuyết nào, đặt ra một qui chế nào, họ nhằm trước hết sự ích lợi của

quốc gia, nếu làm cho quốc gia phú cường là tốt, ngược lại thì dù cao siêu,

tốt đẹp đến đâu cũng phải bỏ. Vì vậy họ áp dụng triệt để qui tắc danh phải

hợp với thực của Danh gia, nhưng lại ghét bọn ngụy biện như bọn Công

Tôn Long vì những biện luận của bọn đó đều là hư ngôn hết. Hàn Phi chỉ

trong có mấy hàng đã cho ta thấy rõ ông khinh họ ra sao:

“Nghê Duyệt là người nước Tống, giỏi biện thuyết, đưa ra thuyết “ngựa

https://thuviensach.vn

trắng không phải là ngựa” – Hàn chắc là lầm, thuyết đó là thuyết của Công Tôn Long – các biện sĩ ở Tắc Hạ không ai bác được, nhưng khi ông ta cưỡi

ngựa trắng qua khỏi ải thì chịu nộp thuế. Vậy dựa vào lời hư không, có thể

thắng được một nước, mà khảo về thực tế, xét về hình trạng thì không thể

gạt nổi một người” ( Ngoại trừ thuyết tả thượng).

Hơn nữa, ngay những thuyết nhân nghĩa của Nho và Mặc, ông cũng chê là

không thực tế, không áp dụng được, nói chỉ để chơi thôi. Ông ví những

thuyết đó như đất, bùn trẻ con làm bộ dùng làm cơm canh trong khi vui

đùa, nhưng tới bữa vẫn về nhà ăn cơm canh của cha mẹ… ( Như trên).

Vậy biện luận thì phải thiết thực, không được dùng “hư ngôn”, đó cũng là

một qui tắc nữa của Hàn Phi.

*

Sau cùng, khi biện luận có khi phải dẫn chứng, không phải tham nghiệm

trước đã, nếu có đúng thì mới dùng làm chứng cứ, nếu không thì hoặc là

ngu, hoặc là lừa gạt thiên hạ. Hàn Phi diễn ý đó trong đoạn đầu thiên Hiển

học mà nhiều sách văn học sử Trung Quốc cho là tiêu biểu cho văn nghị

luận của ông. Hàn viết:

(…)Khổng Tử và Mặc Tử đều xưng tụng Nghiêu Thuấn mà chủ trương

khác nhau và đều tự cho là chân truyền của Nghiêu Thuấn. Nghiêu Thuấn

đã không sống lại thì lấy ai là người quyết định được học thuyết nào mới

thực là của Nghiêu Thuấn (…)[1]

https://thuviensach.vn

Không tham nghiệm được mà cứ xác định là ngu; không xác định được mà

dùng làm chứng cứ thì là lừa gạt người ta. Vậy căn cứ vào các tiên vương

mà theo đạo Nghiêu, Thuấn, nếu không phải là ngu cũng là lừa gạt thiên hạ.

Cái học ngu và gạt người ấy, hỗn tạp và mâu thuẫn ấy, bậc minh chủ không

chấp nhận.

孔子、墨子俱道尧、舜，而取舍不同，皆自谓真尧、舜，尧、舜不复

生，将谁使定儒、墨之诚乎(...)無參驗而必之者、愚也，弗能必而據

之者、誣也。故明據先王，必定堯、舜者，非愚則誣也。愚誣之學，

雜反之行，明主弗受也。

(Khổng Tử, Mặc Tử câu đạo Nghiêu Thuấn nhi thủ xả bất đồng, giai tự vị

chân Nghiêu Thuấn; Nghiêu Thuấn bất phục sinh, tương thùy sử định Nho

Mặc chi thành hồ (…) Vô tham nghiệm nhi tất chi giả, ngu dã; phất năng

tất nhi cứ chi giả, vu dã. Cố minh cứ tiên vương, tất định Nghiêu Thuấn

giả, phi ngu tắc vu. Ngu vu chi học, tạp phản chi hành, minh chủ phất thụ

dã).

“Phi ngu tắc vu” và “ngu vu chi học” đã thành những thành ngữ chúng ta

thường gặp trên sách báo Trung Hoa. Lời mạt sát của Hàn Phi xác đáng,

gọn mà mạnh, nhằm vào hầu hết các triết gia thời đó chứ không phải riêng

Nho gia, Mặc gia vì cả Đạo gia, Danh gia cũng có tật viện Nghiêu Thuấn

để chống đỡ học thuyết của họ. Họ đã chụp lên Nghiêu Thuấn đủ các thứ

mũ, phái nào cũng đưa hai ông ấy lên làm ông tổ. [2]

https://thuviensach.vn

Xét chung thì Hàn Phi luôn luôn theo đúng được ba qui tắc trên: văn ông sáng sủa, lập luận rành mạch (thỉnh thoảng chúng ta gặp những chỗ khó

hiểu là do người sau chép sai hoặc thiếu và do có những chữ cổ ngày nay

không dùng nữa), cho nên đọc không mệt như Nam Hoa kinh mà cũng

không gây những cuộc tranh biện bất tận cho người sau như Đạo đức kinh;

văn ông lại bình dị, không tô chuốt (chúng ta có cảm tưởng rằng thời ông

người ta nói sao thì ông viết vậy); còn tính cách thiết thực, không hư ngôn,

không quái đản, ngụy biện thì càng hiển nhiên hơn nữa. Độc giả đọc bất kì

thiên nào trong phần dịch ở sau, nhất là các thiên Hiển học, Ngũ đố, Thuế

nan, Cô phẫn sẽ nhận thấy rõ, chúng tôi khỏi phải dẫn chứng ở đây thêm

rườm.

Về qui tắc cuối: phải tham nghiệm, có thấy đúng rồi mới dùng làm chứng

cứ, Hàn Phi có hai điểm đáng khen:

- Ông hiểu biết rộng, chịu tìm tòi, thu thập rất nhiều cố sự để dẫn chứng:

sáu thiên dài Nội trừ thuyết thượng và hạ, Ngoại trừ thuyết tả thượng hạ,

Ngoại trừ thuyết hữu thượngvà hạ với bốn thiên Nạn, hai thiên Thuyết lâm, đã gồm trên 200 cố sự rồi; nếu kể cả những cố sự rải rác trong các thiên

khác thì con số chắc tới 300. Nhờ vậy Hàn Phi Tử khác hẳn Tuân Tử, nhiều màu sắc hơn, đọc vui hơn; nó cũng khác hẳn Liệt Tử vì Liệt Tử tuy cũng có mấy trăm cố sự nhưng phần lí thuyết, biện luận gần như thiếu hẳn. Hàn Phi

dung hoà được bút pháp của hai nhà đó.

- Ông lại có tinh thần phê phán, biết tồn nghi: gặp một cố sự nào có hai thuyết khác nhau, ông ghi cả hai. Trong sáu thiên Nội trừ và Ngoại trừ có cả chục trường hợp tồn nghi như vậy, chúng tôi chỉ xin đan cử một truyện

2d/ Nội trừ thuyết thượng về phép nhà Ân trị tội kẻ đổ tro [3]  ra đường nhưng không nói dùng hình phạt nào. Tử Cống cho vậy là nghiêm khắc, hỏi

Khổng Tử, Khổng Tử đáp như vậy là biết đạo trị nước, rồi giảng tại sao:

https://thuviensach.vn

“Đổ tro (hoặc than) ra đường, nó bay lên, phủ cả người ta [4] , người ta tất nổi giận, rồi ẩu đả nhau, tàn hại nhau nữa, gây loạn nên cần phải trị. Lại

phải trị nặng thì mới có công hiệu; chỉ cần làm một việc dễ (không đổ tro ra

đường) mà tránh được một tội nặng thì dân sẵn sàng nghe theo.

Thuyết thứ nhì nói rõ là nhà Ân chặt tay kẻ đổ tro ra đường. Tử Cống cũng

cho là nghiêm khắc quá, nhưng Khổng Tử chỉ đáp vắn tắt: Không đổ tro là

việc dễ, bị chặt tay là điều dân ghét. Làm việc việc dễ để khỏi bị cái mình

ghét, cổ nhân cho như vậy là dễ (nghĩa là dân sẵn sàng làm), nên ban hành

luật đó”.

Chúng ta thấy thuyết sau đáng tin hơn thuyết trước: ghi rõ là chặt tay, như

vậy mới hiểu tại sao Tử Cống cho là nghiêm khắc quá; Khổng Tử chỉ giảng

lí do nhà Ân ban hành luật đó, chứ không khen là “biết đạo trị nước”.

Khổng Tử chủ trương trọng lễ hơn hình, trọng sự giáo hoá hơn sự trừng

phạt, tất không nói những lời như trong thuyết thứ nhất. Có lẽ Hàn Phi cảm

thấy vậy nên tồn nghi mà ghi thêm thuyết sau. [5]

Tuy nhiên chúng ta phải nhận rằng một số cố sự Hàn đưa ra làm chứng cứ

không đáng tin và ông đã không luôn luôn theo đúng qui tắc cuối cùng của

ông.

Chẳng hạn, trong phần truyện 2- Nội trừ thuyết thượng, chuyện Khổng Tử

ra lệnh cho dân nước Lỗ: sai không cứu lửa (ở chằm Tích) thì bị trừng trị

https://thuviensach.vn

như tội hàng giặc hoặc bỏ chạy”, chúng tôi ngờ rằng cũng không hợp với

chủ trương của Khổng Tử. Nhất là truyện 1a/ thiên Ngoại trừ thuyết tả hạ,

Hàn Phi chép rằng khi Khổng Tử làm tướng quốc nước Vệ, có người ghét

ông, tâu với vua Vệ, vu oan cho ông muốn làm phản. Truyện đó sai: Khổng

Tử không hề làm tướng quốc nước Vệ; thời đó kẻ làm loạn ở Vệ là Khổng

Khôi, trùng họ với Khổng Tử, nên người ta lầm là Khổng Tử.

Về Quản Trọng, cũng có vài cố sự chúng tôi vẫn còn ngờ. Truyện 2k/ Nội

trừ thuyết thượng gây cho ta một hình tượng đáng tởm về vị tướng quốc của Tề Hoàn Công đó: muốn cho dân Tề bỏ cái tục chôn cất trọng hậu làm

tốn vải, tốn gỗ của quốc gia, Quản Trọng hạ lệnh: “Quan quách mà dầy quá

mức thì thây người chết sẽ bị chặt mà kẻ chủ tang sẽ bị tội”. Trị tội người

chủ tang là điều có lí, chặt thây người chết thì vừa vô lí vừa tàn nhẫn quá,

một chính trị gia được Khổng Tử khen là có lòng nhân, dân chúng được

hưởng ân đức ( Luận ngữ - Hiến vấn - 17); được Tư Mã Thiên ngưỡng mộ

vì “dân chúng yêu ghét cái gì thì cũng yêu ghét cái đó”, “mệnh lệnh nào

ban xuống cũng thuận lòng dân, như nguồn nước xuôi dòng”, “dân muốn

cái gì thì cấp cho cái đó, không muốn cái gì thì trừ cái đó”, biết “phân biệt

nặng nhẹ, cẩn thận về việc cân nhắc lợi hại”, một người như vậy lẽ nào lại

ra cái lệnh “bất nhân” kia.

Mà Quản Trọng cũng không thể có thái độ bỉ ổi như trong truyện 5b/ thiên

Ngoại trừ thuyết tả hạ; phàn nàn với Tề Hoàn Công rằng mình nghèo,

Hoàn Công cho có đài tam qui; được đài tam qui rồi lại phàn nàn rằng địa

vị thấp – làm tướng quốc địa vị còn thấp! – Hoàn Công cũng chiều lòng,

đặt ông ta lên trên hai quí tộc Cao và Quốc của Tề; được địa vị đó rồi lại

xin được coi là người trong họ nhà vua, vì vậy mà Hoàn Công mới “lập ông

làm Trọng phụ” (như hàng cha chú của vua).

https://thuviensach.vn

Truyện xin xỏ, vòi vĩnh đó chắc chắn không có; Quản Tử không chép, Sử kí

của Tư Mã Thiên cũng không; Luận ngữ chỉ chép lời Khổng Tử chê Quản

Trọng xa xỉ vì cất đài tam qui, còn tên gọi là Trọng phụ và sự được tôn trọng hơn hai họ Cao và Quốc là những điều không thể xin được.

Hàn Phi giá bỏ hẳn thuyết đó đi, chỉ chép thuyết thứ nhì: “Quản Trọng ra

ngoài thì dùng xe bọc màu đỏ, với người hầu mặc áo xanh, về nhà thì cho

đánh trống, trước sân bày vạc, trong nhà có đài tam qui” thì hơn, nhưng

thuyết này chỉ tỏ rằng Quản Trọng xa xỉ và không biết lễ như Khổng Tử

chê thôi chứ không đủ chứng minh rằng Quản Trọng áp bức vua như Hàn

Phi nói trong phần kinh.

Truyện đó Luận ngữ (Bát dật -22) đã chép rành mạch như sau:

“Khổng Tử bảo: “Khí tượng của Quản Trọng nhỏ thay! Có người hỏi:

“Quản Trọng là người tiết kiệm không?” Ông đáp: “Quản Trọng có đài tam

qui, về việc quan thì không kiêm nhiệm như vậy sao gọi là tiết kiệm được?”

(Lại hỏi) “Nhưng Quản Trọng biết lễ chứ? Đáp: Vua chư hầu dựng cái tắc

môn (một thứ cửa) trước dinh. Quản Trọng cũng dựng cái tắc môn. Vua

chư hầu dùng giá để úp chén (phản điếm) khi dự yến với một vua chư hầu

khác, Quản Trọng cũng có cái úp chén. Họ Quản mà biết lễ thì còn ai mà

không biết lễ?”

https://thuviensach.vn

Rõ ràng là Hàn Phi không tra cứu xem cố sự ông dùng để dẫn chứng có

đúng không. Nhưng chúng ta cũng nên hiểu cho ông: ông không có đủ sách

để tra cứu như chúng ta ngày nay. Thời đó sách còn bằng thẻ tre. Một bộ

Luận ngữ khắc lên thẻ tre chắc chứa đầy một cái rương lớn, và những nhà

nổi tiếng là có nhiều sách như Huệ Thi đi đâu cũng chở theo năm xe sách

thì số sách cũng chỉ được khoảng năm sáu chục bộ như bộ Luận ngữ,

không bằng một ngăn trong tủ sách của chúng ta. Rất có thể Hàn Phi không

được đọc Luận ngữ, Tuân Tử không được đọc Mạnh Tử, Trang tử không

được đọc Đạo đức kinh[6] và ngay cả Huệ Thi cũng không có đủ những bộ

mà đời sau gọi là Tứ thư và Ngũ kinh. Không có đủ sách để đọc, cho nên

già nửa sự hiểu biết của họ về lịch sử, về các triết thuyết, về đời sống của

người trước phải dựa vào truyền thuyết, mà truyền thuyết thì mười phần

may lắm đúng sự thực được vài ba. Không có sách để tra cứu, cho nên Hàn

Phi dù có muốn tham nghiệm xem có đúng không trước khi dùng một cố sự

nào làm chứng cứ cũng không được. Và ta có thể nói rằng họ không hiểu

những triết gia sống cách họ một vài trăm năm, ngay cả người đồng thời

với họ, bằng chúng ta ngày nay hiểu những người đó. Thiên Thiên hạ trong

Trang tử, thiên Phi thập nhị tử trong Tuân Tử, tuy có những nhận xét đáng quí nhưng xét chung thì thiếu sót, thiên lệch, nhất là lời Tư Mã Đàm (cha

Tư Mã Thiên) phê bình các triết gia lớn thời Tiên Tần thì càng nông cạn

nữa. Vậy ta cũng không nên trách Hàn Phi không hiểu Khổng Tử và Quản

Trọng; không ai có thể chỉ nghe những truyền thuyết mà hiểu một triết gia,

một chính trị gia được.

Văn của Tuân Tử có tổ chức, lời tinh luyện mà dụng ngữ phong phú, có cái

giọng nghiêm túc, bình đạm của một bậc thầy, một triết gia thuần tuý tuy

bàn về chính trị nhưng không chiến đấu cho chủ trương của mình. Văn của

Hàn Phi thường thiếu những đức đó.

https://thuviensach.vn

Văn của Mạnh Tử hùng hồn, lôi cuốn, bừng bừng cái nhiệt tâm của một

chiến sĩ và tràn trề cái khí hạo nhiên của một đại trượng phu dám mắng

thẳng vào mặt các vua chúa đương thời, như khi ông mạt sát vua chư hầu là

hiếu chiến “cho đất ăn thịt dân, tội đáng chết” (Li Lâu thượng - 14); là “làm

liều, hoang vọng”, ham tiệc tùng, săn bắn làm cho dân phải nhịn ăn, phải

hầu hạ, không được nghỉ ngơi (Lương Huệ vương hạ - 4); hoặc khi ông

vạch tội Lương Huệ vương là giết dân rồi đổ lỗi cho sự mất mùa: “Vua để

cho loài chó, heo ăn hết đồ của dân mà chẳng biết ngăn cấm, trên đường

đầy những kẻ chết đói mà không xuất lúa phát chẩn cho dân. Dân chết, vua

nói rằng: “Chẳng phải tại ta, tại mất mùa đấy. Như vậy có khác nào đâm

chết người ta rồi lại bảo: “Chẳng phải tại ta, tại mũi dao đấy!” (Lương Huệ

vương thượng - 3), nhất là khi ông buộc tội Lương Huệ vương là đã khiến

cho loài thú ăn thịt dân vì trong bếp nhà vua có thịt béo, trong tàu có ngựa

mập mà dân không có gì ăn, trong đồng la liệt kẻ chết đói (Lương Huệ

vương thượng - 4).

Trong bộ Mạnh Tử có tới non một chục chỗ giọng gay gắt như vậy; Hàn

Phi không có khí phách đó vì ông chủ trương tôn quân triệt để; vua dù bất

lực, có lỗi, bề tôi cũng không được phê phán, cho nên trong tác phẩm của

ông, chỉ có mỗi một chỗ ông nặng lời với vua, tức đoạn cuối thiên Nạn ngôn:

“… Tuy là hiền thánh thì cũng không thoát chết, không tránh khỏi bị lăng

nhục. Tại sao vậy? Tại khó thuyết phục được kẻ ngu (tức bọn vua hôn ám).

Lời nói phải thì trái tai, phật ý, không phải là hiền nhân, thánh nhân thì không chấp nhận được”. Nhưng đoạn đó lại bị một số học giả ngờ rằng

không phải của Hàn Phi mà của người sau ngụy tạo, vì nó trái hẳn với

giọng các thiên khác.

https://thuviensach.vn

Kém hùng hồn, kém cái khí hạo nhiên, nhưng văn Hàn Phi bi đát hơn. Khi

cực kì chán nản, Mạnh Tử chỉ chua xót thở dài:

“Có người hồi nhỏ học đạo (trị quốc) của thánh hiền, lớn lên, mong thi

hành sở học của mình, nhưng nhà vua (Tề Tuyên vương) lại bảo: “Khoan,

hãy để qua một bên sở học của ngươi mà làm theo ý ta đã”. Như vậy mới

làm sao! Nay nhà vua có một hạt ngọc chưa mài, dù đáng một vạn dật thì

cũng giao cho thợ ngọc giũa mài. Đến việc trị quốc thì nhà vua lại bảo:

“Khoan, hãy để qua một bên sở học của ngươi mà làm theo ý ta đã” Sao

hành động khác thì giao ngọc cho thợ giũa mài?” ( Lương Huệ vương hạ -

9).

Hàn Phi khi nào tuyệt vọng thì nghĩ tới chết, tự ví mình với Ngô Khởi và

Thương Ưởng, một kẻ bị chặt chân tay, một kẻ bị xé thây.

Trong thiên Cô phẫn, sau khi xét cái lẽ không đội trời chung giữa bọn trọng

nhân (tức bọn quí tộc cầm quyền mà bảo thủ), và bọn sĩ giỏi pháp thuật như

ông, sau khi nhận rằng bọn sĩ giỏi pháp thuật có năm cái thế phải thua bọn

trọng nhân, mà không có một thế nào thẳng nổi, Hàn Phi kết luận:

“Thế đã không thắng được mà lại không sống chung được, tất có kẻ mất

người còn, thì kẻ sĩ giỏi pháp thuật làm sao khỏi bị nguy? Bọn trọng nhân

nếu có thể vu tội lỗi cho ai thì sẽ dùng phép công mà giết người đó, không

vu được thì sai người ám sát”. Tóm lại là hạng sĩ nhiệt tâm cứu quốc như

ông, dám cải cách, thì nếu không bị bọn cầm quyền dùng phép công mà

giết, cũng sẽ bị chúng sai người ám hại.

https://thuviensach.vn

Cuối chương Hoà thị ông kể hai trường hợp để dẫn chứng:

“Sở không dùng Ngô Khởi mà bị mất đất và loạn, Tần thi hành pháp của

Thương quân mà phú cường. Lời hai ông ấy đều đúng mà Ngô Khởi bị chặt

chân tay, Thương quân bị xé thây là tại sao? Tại bọn đại thần oán pháp

thuật mà dân chúng ghét sự cai trị”.

Hàn chủ trương không tô chuốt lời văn, nhưng một số thiên ông viết kĩ

đáng làm mẫu mực cho thời sau, như các thiên Hiển học, Ngũ đố, Cô phẫn

(coi phần dịch) nhất là thiên Thuế nan mà từ Tư Mã Thiên đến nay ai cũng

nhận là bất hủ, bộ Cổ văn nào cũng trích dẫn.

Bố cục minh bạch: có mở có kết, mở thì đột ngột, vào thẳng ngay vấn đề,

kết thì gọn mạnh, đập vào óc ta, khiến ta không quên được. Phần giữa (khai

triển) gồm đủ cả lí thuyết: (những điều nên tránh và những điều nên theo

khi thuyết phục các vua chúa) và chứng cứ (cố sự về Y Doãn, Bách Lý Hề,

Quan Kì Tư, Nhiễu Triều, Di Tử Hà, và người nước Tống bị trộm).

Ông phân tích thuật du thuyết thực đầy đủ, đời sau không ai hơn, mà tâm lí

sâu sắc, như khi ông bảo:

“Bậc quí nhân được người ta bày cho một mưu kế mà thích, coi đó là công

https://thuviensach.vn

(sáng kiến) của mình, kẻ du thuyết biết rõ đầu đuôi thì thân sẽ nguy”.

hoặc:

“Bọn quí nhân muốn khoe trí thì nên kể cho họ nghe nhiều việc khác đồng

loại với việc họ định làm để họ tham khảo được rộng, khiến cho họ dùng

kiến nghị của ta mà ta cứ giả đò như không biết, để họ không ngờ rằng

mình đã mở trí cho họ”.

Các tâm lí gia ngày nay cũng khuyên ta như vậy.

Giọng của ông lúc thì thành khẩn, như khi ông chỉ ước ao được “làm tên

đầu bếp (như Y Doãn), hay kẻ tôi mọi” (như Bách Lí Hề) miễn là được vua

chúa nghe lời mình, dùng mưu mình để cứu đời; lúc thì dí dỏm một cách

hơi ngạo đời, như hai câu kết:

“Rồng là một con vật thuần, có thể lấn lờn mà cưỡi, nhưng dưới họng nó có

những vẩy ngược, chu vi rộng cả thước, ai mà đụng tới thì nó sẽ giết. Bọn

vua chúa có những vẩy ngược, kẻ du thuyết mà biết đừng đụng tới thì là

tạm được rồi vậy”.

夫龍之為蟲也，柔可狎而騎也；然其喉下有逆鱗徑尺，若人有嬰之

者，則必殺人。人主亦有逆鱗，說者能無嬰人主之逆鱗，則幾矣。

(Phù long chi vi trùng dã nhu, khả hiệp nhi kị dã; nhiên kì hầu hạ hữu

nghịch lân kích xích, nhược nhân hữu anh chi giả, tắc tất sát nhân. Nhân

https://thuviensach.vn

chủ diệc hữu nghịch lân, thuế giả năng vô anh nhân chủ chi nghịch lân, tắc cơ hĩ).

Ví vua chúa với con rồng, vừa hợp vừa đúng với tục Trung Hoa. Đọc Chiến

Quốc sách chúng ta thấy biết bao vua chúa bị bọn biện sĩ như Tô Tần,

Trương Nghi, Phạm Tuy, Thái Trạch “lấn lờn mà cưỡi”. Hàn Phi đã khéo

léo, không ví họ với loài nào khác mà ví với con rồng, cũng là hiểu tâm lí

họ nữa. Tần Thuỷ Hoàng đọc tới hai câu đó chắc chỉ mỉm cười chứ không

trách Hàn vào đâu được, chưa biết chừng còn thích Hàn vì Hàn biết sợ

những “vẩy ngược” của mình.

Chúng ta đã thấy nghệ thuật trình bày tư tưởng, học thuyết của Hàn trong

thiên Thuế nan. Trong các thiên khác như Hiển học, Ngũ đố, Nạn thế, Định

pháp v.v… ông vừa trình bày học thuyết của ông vừa đả kích tư tưởng của

người khác. Riêng về việc bác bỏ lời ở nhân(?), ông viết tới bốn thiên: Nạn

nhất, nhị, tam, tứ và chính trong bốn thiên đó, lí luận của ông xác đáng, sắc

bén, đanh thép nhất, hơn Mạnh Tử nhiều. Ông phân tích kĩ một cố sự hoặc

lời lẽ của một người, đả kích cả mọi mặt, không còn để lọt một sơ hở nào

khiến cho chúng ta khó có thể nói thêm được nữa.

Thí dụ bài 1 trong Nạn nhất. Cố sự như sau:

Tấn Văn Công sắp khai chiến với Sở, quân Sở đông mà quân Tấn ít, ngại

khó thắng, nên hỏi ý kiến của hai người:

Cậu Phạm (Tức Hồ Yển) và Ưng Quí. Cậu Phạm đáp: ”Thần nghe nói

https://thuviensach.vn

người quân tử trọng lễ thì cực lực giữ sự trung tín, nhưng lúc chiến tranh thì không ngại trá ngụy, nhà vua cứ dùng mưu mô mà lừa gạt“.Ung Quí đáp:

“Đốt rừng để săn bắn thì được nhiều thú, nhưng sau sẽ không còn con nào.

Dối trá với dân thì thu lợi được một lần thôi, sau không gạt được lần nữa”.

Tấn Văn Công khen lời Ung Quí là phải nhưng lại dùng mưu của Cậu

Phạm, đánh thắng được Sở rồi, khi thưởng công, đặt Ung Quí ở trên Cậu

Phạm, lấy lẽ rằng: “Lời Cậu Phạm chỉ là lời quyền biến dùng tạm một thời,

còn lời Ung Quí là cái lợi muôn đời”.

Khổng tử nghe truyện đó khen Văn Công là quyền biến lại hiểu cái lợi vạn

đại, rất đáng làm bá chủ.

Hàn Phi bắt bẻ cả Ung Quí, Tấn Văn Công lẫn Khổng tử.

a/ Trước hết Ung Quí không hiểu câu hỏi của Tấn Văn Công, đáp ra ngoài.

Văn Công hỏi cách lấy ít chống đông, mà lại đáp rằng “Sau không gạt được

lần nữa”, như vậy là đáp không sát.

b/ Văn Công (và cả Ung Quí nữa) không biết cái lẽ quyền biến một thời và

cái lợi muôn đời. “Đánh mà thắng thì được nước yên, binh mạnh, uy thế

vững, sau có chiến tranh cũng không thể lớn hơn vậy, thế thì sao lại lo

không có cái lợi muôn đời? Còn như đánh không thắng thì nước mất, thân

chết (…) đâu còn rảnh để đợi cái lợi muôn đời?”.

c/ Văn Công cũng không hiểu lời của Cậu Phạm nữa. Cậu Phạm bảo

https://thuviensach.vn

“không ngại trá ngụy” là trá ngụy với Sở chứ đâu phải trá ngụy với dân mình. Địch là nước mình đánh, sau dù không lừa gạt được nữa thì có hại gì

đâu?

d/ Ung Quí không có công gì trong việc thắng Sở cả, chỉ khuyên giữ chữ

tín (chữ tín trong trường hợp này vô dụng); Cậu Phạm đã có công trong

việc thắng Sở lại cũng không quên khen chữ tín (Người quân tử trọng lễ thì

cực lực giữ sự trung tín), nghĩa là tuy khuyên Văn Công tạm dùng mưu để

chiến thắng nhưng rồi sau phải nhớ chữ tín, như vậy là chính Cậu Phạm

mới biết lẽ quyền biến, vừa hiểu cái lợi lâu dài. Văn Công khen và thưởng

Ung Quí trên Cậu Phạm là bậy.

e/ Mà Khổng tử khen Văn Công cũng bậy nữa. [7]

*

Có khi một hành động của cổ nhân được Hàn mổ xẻ về nhiều khía cạnh,

tùy nhiều hoàn cảnh, lúc khen, lúc chê. Thí dụ sự phê phán hành động phản

chủ của Dương Hổ.

Dương Hổ (trong Luận ngữ chép là Dương Hoá) là gia thần của quan đại

phu họ Quí ở nước Lỗ, mà phản chủ, muốn đánh họ Quí với họ Mạnh, họ

Thúc, việc thất bại, phải trốn ra khỏi Lỗ, mới đầu qua Tề, Tề Cảnh Công

lấy lễ tiếp đãi. Bão Văn tử can:

“Không nên, Dương Hổ được họ Quí yêu mà đánh lại Quí tôn là vì ham sự

giàu có của ông ấy. Nhà vua giàu có hơn Quí tôn mà nước Tề lớn hơn nước

Lỗ, Dương Hổ sẽ còn hết sức gian trá nữa”. “Cảnh Công bèn bỏ tù Dương

Hổ”.[8] ( Nạn tứ - bài 2).

Hàn Phi chê Bão Văn tử, bảo:

https://thuviensach.vn

Dương Hổ chỉ có tội là vụng về mà thất bại, còn gian trá, thì bề tôi nào mà chẳng có lòng gian trá, chẳng muốn cướp quyền vua để hưởng lợi, giữa vua

và họ có tình ruột thịt gì đâu mà bảo họ thương yêu vua. Mà họ thành ra

gian trá chính là lỗi ở vua nhu nhược, hôn ám, chứ nếu vua sáng suốt,

nghiêm khắc thì họ đâu dám không trung tín. Vậy Bão Văn tử khuyên vua

trừng phạt Dương Hổ là bậy.

Nhưng rồi Hàn xét lại, bênh vực Bão Văn tử: trừng trị Dương Hổ là phải

vì vậy là ngăn ngừa cái loạn có thể phát ra (Dương Hổ có thể làm loạn ở Tề

như đã làm loạn ở Lỗ), thị oai với bọn bề tôi có lòng gian tà, mà lại được

tình thân ái của Quí tôn, Mạnh tôn, Thúc tôn ở Lỗ.

Dương Hổ bị nghi ở Tề, bèn trốn qua Triệu, được Triệu Giản chủ phong

làm tướng quốc. Ngoại trừ thuyết tả hạ, truyện 2c/ chép:

“Kẻ tả hữu hỏi Giản chủ: “Hổ giỏi cướp chính quyền mà sao nhà vua lại

dùng làm tướng quốc?” Giản chủ đáp: “Dương Hổ lo cướp chính quyền, ta

lo giữ” và ông dùng thuật để khống chế Hổ. Hổ không dám làm bậy, trung

thành phụng sự, làm cho Giản chủ mạnh hơn lên, gần thành một bá chủ chư

hầu”.

Đó mới là chủ trương của Hàn Phi: vua đối với bề tôi, chỉ nên cậy vào cái

thuật khống chế bề tôi của mình chứ không nên trông cậy vào sự trung

thành của bề tôi vì bề tôi nào cũng có những quyền lợi ngược với quyền lợi

của vua, cũng nuôi lòng phản vua. Hễ có bản lãnh như Triệu Giản tử mà

không ngại làm mất lòng nước Lỗ (Triệu ở xa Lỗ) thì cứ dùng Dương Hổ:

nếu thiếu bản lĩnh như Tề Cảnh công lại ở sát nước Lỗ, sợ mất lòng Lỗ thì

đừng dùng Dương Hổ. Còn bản thân Dương Hổ thì chẳng có gì tội với Tề,

với Triệu cả, không đáng trách. Quan niệm đó là quan niệm của Pháp gia,

mà phân tích, xét tới, xét lui cả mọi mặt như vậy quả là kĩ.

https://thuviensach.vn

Vandermeersch, trong sách đã dẫn trang 237, đã khen Hàn Phi có tài cùng bàn về một vấn đề mà đưa ra được hai lối nghị luận trái ngược nhau, như

trong bài 6 thiên Nạn nhị. Cố sự như sau:

“Lí Khắc trị nước Trung Sơn. Quan lệnh ấp Khổ Hình trình bản kế toán, số

thu quá nhiều. Lí Khắc bảo: “Lời nói khéo léo nghe thì thích, nhưng không

hợp tình lí, như vậy gọi là “điệu ngôn” (hư ngôn, không thực). Không có

mối lợi về núi rừng, chằm hang mà số thu được nhiều, như vậy là “điệu

hoá” (hư vật, không có thực). Người quản tử không nghe “điệu ngôn”,

không nhận “điệu hoá”; ông nên từ chức đi”.

Hàn Phi bác bẻ lời của Lí Khắc theo hai cách: Cách thứ nhất theo lối ngụy

biện, khúc luận của Danh gia. Ông bảo:

“Lí tử lập thuyết: “Lời nói khéo léo nghe thì thích nhưng không hợp tình lí,

như vậy gọi là “điệu ngôn”.

Khéo nói là làm cho người nghe thích, cái đó tuỳ người nghe. Người nói

không phải là người nghe thì sự khéo nói cũng không phải là sự thích[9].

Cái mà Lí tử bảo là không hợp tình lí không tuỳ thuộc người nghe mà tuỳ

thuộc lời người đó nghe được. Người nghe nếu không phải là tiểu nhân (vô

học) thì là quân tử. Tiểu nhân không hiểu tình lí vậy không thể xét lời nói

xem có hợp tình lí hay không; quân tử biết xét lời nói xem có hợp tình lí

hay không thì tất không thể thích được (vì lời nói khéo không hợp tình lí).

Vậy bảo “Lời nói khéo léo nghe thì thích nhưng không hợp tình lí” là nói

sai”.

https://thuviensach.vn

“Tóm lại – đây là lời của Vandermeersch – “điệu ngôn” không phải là một đặc tính áp dụng cho một lời xác định được, mà cũng không thể làm cho

một người hiểu biết thích được. Nó chỉ là một cái “danh” Lí Khắc dùng ở

đây không hợp, thành thử ông ta lí luận sai. Công Tôn Long cũng cho rằng

không thể bảo một con ngựa nào đó trắng được vì cái “danh” trắng không

thể dùng để gọi một cái gì không phải là màu sắc, mà là một sinh vật

được”.

Chúng ta thấy lối lí luận, khúc mắc (cho nên gọi là khúc luận) chỉ dựa trên

cái “danh” mà không dựa trên sự thực. Sự thực thì ai cũng thấy những lời

khéo nói thường là sai (giấu giếm hoặc phóng đại) không nhiều thì ít, mà

dù có học (quân tử) hay vô học (tiểu nhân) thì cũng có thể thấy được chỗ

sai nhưng vẫn phải nhận là nói khéo.

Cách thứ nhì để bác bẻ Lí Khắc là dựa trên sự thực, và cách này,

Vandermeersch gọi là lí luận của Pháp gia. Hàn Phi bảo: Thu được nhiều

mà cho là “điệu hoá”, lời đó chưa phải là luôn luôn đúng. Lí Khắc không có

thuật nào để biết là khai đúng hay gian mà sao cứ thấy thu được nhiều đã

vội cho là khai gian? Vì đất đai tuy xấu nhưng nếu làm đúng mùa, không bị

thiên tai, không bị trở ngại trong công việc, lại tận lực làm ruộng, tận dụng

kĩ thuật (lựa lúa giống, bón phân, có những tiện lợi của xe thuyền, máy

móc…), biết tiết kiệm thì thu được nhiều, như vậy đâu phải là “điệu hoá”.

Không tham nghiệm, căn cứ vào sự thực mà chê trách bậy, Lí Khắc quả là

không biết thuật trị nước (Coi bài 6 - Nạn nhị - phần dịch).

Hàn Phi đã dùng lí luận của Danh gia để bác bẻ hai chữ “điệu ngôn”, lại

dùng lí luận của Pháp gia để bác bẻ hai chữ “điệu hoá”. Lí Khắc nếu còn

sống cũng không thể cãi được. Lí luận thực xác đáng, sắc bén, tinh tế.

https://thuviensach.vn

Nhưng chúng tôi cũng tự hỏi: Hàn vốn ghét thói ngụy biện của Danh gia

mà sao lần này lại cao hứng dùng thuật đó? Kể cũng đáng ngờ.

Sau cùng, điểm này quan trọng nhất: Hàn Phi có công làm cho thể văn nghị

luận của Trung Hoa thời Chiến Quốc rất mực phong phú, có đủ hình thức.

Ông tập đại thành của người trước, dùng.

- Hình thức vấn đáp trong Luận ngữ, Mạnh tử, như trong các thiên

Định pháp, Vấn biện. Thiên Định pháp đáng coi là mẫu mực. Ông tưởng

tượng một người ngồi đối thoại với ông, người đó hỏi, ông đáp, lại hỏi nữa,

lại đáp nữa, như vậy ba lần. Nhờ cách đó, ông xét được mọi khía cạnh của

vấn đề, mà chúng ta đọc không thấy chán.

- Hình thức cố sự và ngụ ngôn như trong sáu thiên Nội, ngoại trừ

thuyết. Chúng tôi chỉ xin giới thiệu hai trong vô số truyện lí thú, một truyện

là cố sự về Ngô Khởi, một viên tướng đạt tới tuyệt đỉnh qui tắc Đắc nhân

tâm:

“Ngô Khởi làm tướng quốc nước Ngụy, đánh Trung Sơn. Quân sĩ có người

bị nhọt, ông quì xuống tự hút mủ cho. Mẹ anh ta đứng bên khóc. Có người

hỏi:

- Tướng quân đối với con bà như vậy, sao bà lại khóc?

Đáp:

- Ngô Khởi đã hút mủ vết thương của cha nó, mà cha nó chết (vì cảm

mối tình đó, hi sinh đánh giặc cho Ngô Khởi). Nay nó lại sẽ chết mất thôi,

vì vậy mà tôi khóc”.

https://thuviensach.vn

- Một truyện là ngụ ngôn: “Một người nước Trịnh muốn mua giày, đo bàn chân mình rồi đặt cái ni ở chỗ ngồi. Anh ta ra chợ quên đem cái ni

theo. Tìm được thứ giày muốn mua rồi, anh ta (sực nhớ lại) bảo: “Tôi quên

đem cái ni theo, để tôi trở về lấy”. Rồi trở về nhà, khi trở lại thì chợ đã tan,

không mua giày được. Người ta hỏi: “Sao không lấy chân để thử giày?”

Đáp: “Nên tin cái ni, chứ không nên tin mình ( Ngoại trừ thuyết tả thượng -

truyện 3s).

Hàn Phi mỉa bọn chính khách đương thời chỉ xưng tụng tiên vương mà

không xét hành động của mình có thích hợp với việc nước, với xã hội trước

mắt không.

Hàn lại có sáng kiến:

- Đưa các qui tắc lên trên, gọi là phần kinh, rồi mới chú thích ở dưới,

gọi là phần truyện, như trong sáu thiên Nội, ngoại trừ thuyết. Cách trình bày đó giống cuốn Đại học.

- Mở đầu loại phê bình nhân vật lịch sử cho các nhà văn sau này (Đường, Tống, Minh) như bài 3 thiên Nạn nhất chê Quản Trọng: “Lời

Quản Trọng khuyên Hoàn Công đó (tức đuổi Thụ Điêu, Dịch Nha, công tử

Khai Phương đi) – không phải là lời của một người biết pháp độ.

Ông ta muốn đuổi Thụ Điêu, Dịch Nha là cho rằng họ không yêu thân

họ để thỏa ý muốn của vua. “Bản thân mà mình không yêu thì làm sao yêu

vua được?”. Như thế là muốn vua đuổi hết các trung thần đi. Vả lại lấy lẽ

họ không yêu thân họ mà suy đoán rằng họ không yêu vua thì cũng có thể

lấy lẽ Quản Trọng không chết vì Công Tử Củ để suy đoán rằng ông ta sẽ

không chết cho Hoàn Công, vậy thì ông cũng thuộc hạng bề tôi phải đuổi

đi..

https://thuviensach.vn

“Đạo của bậc minh chủ không phải vậy. Lập ra cái mà dân muốn để họ

làm việc cho mình, vì vậy mà đặt ra tước lộc để khuyến khích họ; lập ra cái

mà dân ghét để ngăn cấm sự gian tà, vì vậy mà đặt ra hình phạt để ra oai

với họ. Khen thưởng mà xác thực, hình phạt mà cương quyết thì bề tôi có

công được cất nhắc, mà kẻ gian tà không được dùng, như vậy dù có Thụ

Điêu, hẳn cũng không làm gì được vua; mà bề tôi sẽ tận lực thờ vua, vua

ban tước lộc để báo đáp bề tôi. Vua tôi đối với nhau không có tình cha con,

đều là tính toán với nhau cả; hễ vua có đạo (tức thuật) thì bề tôi tận lực mà

việc, gian tà không phát sinh, vua vô đạo thì bề tôi trên che lấp cái sáng của

vua, dưới thực hành tư dục của mình. Quản Trọng không làm cho Hoàn

Công hiểu rõ pháp độ đó, chỉ khuyên đuổi (Thụ Điêu), giả sử đuổi Thụ

Điêu rồi thì một Thụ Điêu khác lại đến, đó không phải là cách tận diệt sự

gian tà”. [10]

- Xin độc giả so sánh đoạn đó với đoạn dưới đây trong bài Quản Trọng luận của Tô Tuân (cha Tô Đông Pha) đời Tống:

Quản Trọng đau nặng, Uy Công[11]  hỏi ai có thể thay làm tể tướng được. Lúc đó tôi tưởng Trọng nên đề cử những bậc hiền tài trong thiên hạ

để đáp Uy Công, mà Trọng chẳng qua chỉ bảo rằng Thụ Điêu, Dịch Nha,

Khai Phương ba người đó không hợp với nhân tình, [12] không thể thân cận được, thế thôi. Than ôi! Trọng cho rằng Uy Công quả có thể dùng được ba

con người đó ư? Trọng với Uy Công gần nhau đã lâu năm cũng biết Uy

Công là người ra sao chứ? Uy Công, sắc không lúc nào thiếu ở trước mắt,

không có ba con người kia thì không thể thoả mãn được dục vọng. Ông ta

mới đầu không để cho bọn đó chuyên quyền chỉ là nhờ có Quản Trọng.

Ngày nào mà không có Trọng thì ba người kia có thể phủi bụi trên mũ[13]

mà chúc mừng lẫn nhau. Trọng cho rằng lời mình dặn dò lúc lâm chung đủ

để trói buộc chân tay Uy Công chăng?

“Nước Tề không lo rằng có ba người đó mà lo không có Quản Trọng.

https://thuviensach.vn

Có Trọng thì ba con người đó chỉ là ba thất phu. Không vậy thì thiên hạ

thiếu gì hạng người như ba tên đó? Dù Uy Công may ra mà nghe lời Trọng,

giết ba người đó đi, thì còn những kẻ khác, Trọng có thể trừ hết được

không? Than ôi! Có thể bảo rằng Trọng không biết cái căn bản vậy. Nhận

lời hỏi của Uy Công mà tiến cử bậc hiền tài trong thiên hạ để thay mình.

Trọng tuy mất, nhưng nước Tề cũng vẫn còn Trọng. Như vậy ba con người

kia có đáng ngại đâu, chẳng cần nói nữa…”.[14]

Hai nhà sống cách nhau mười ba thế kỉ (Hàn sinh năm – 280, Tô sanh

năm 1009), một là pháp gia, một là nho gia, cùng phê bình một nhân vật mà

sao giống nhau như thế; cùng không trách Hoàn Công mà chỉ kết tội Quản

Trọng. Hàn chê Quản Trọng là không làm cho Hoàn Công hiểu rõ pháp

thuật, Tô bắt lỗi Quản là không tiến cử người hiền; cùng bất công thiên lệch

cả: Hàn không xét rằng Hoàn Công không phải hạng vua đủ tư cách, bản

lãnh để tự giữ được pháp thuật; Tô quên rằng Quản đã mấy lần tiến cử

người hiền (như Thấp Bằng, Ninh Thích, Ninh Việt… ) lên Hoàn Công,

trước khi chết lại tiến cử Thấp Bằng thay mình nữa, chẳng may Thấp Bằng

cũng chết sớm nên Tề mới mau loạn.

Lời văn cũng giống nhau. Hàn viết: “Quản Trọng không làm cho Hoàn

Công hiểu rõ pháp độ (chỉ khuyên đuổi Thụ Điêu), giả sử đuổi Thụ Điêu

rồi thì một Thụ Điêu khác lại đến, đó không phải là cách tận diệt sự gian

tà…

使去豎刁， 一豎刁又至， 非絕姦之道也。

(Sử khử Thụ Điêu, nhất Thụ Điêu hựu chí, phi tuyệt gian chi đạo dã).

Tô viết: “Dù Uy Công may ra mà nghe lời Trọng, giết ba người đó đi thì

còn những kẻ khác, Trọng có thể trừ hết được không?

雖桓公幸而聽仲，誅此三人，而其餘者，仲能悉數而去之邪？

(Tuy Uy Công hạnh nhi thính Trọng, tru thử tam nhân, nhi kì dư giả,

https://thuviensach.vn

Trọng năng tất số nhi khử chi da?).

Chúng tôi ngờ rằng Tô Tuân đã đọc Hàn Phi tử. Văn của ông tô chuốt

hơn văn của Hàn, nhưng cũng hơi quá “kêu”, chúng tôi ưa văn của Hàn

hơn: bình dị mà có khí, đúng là giọng một tư tưởng gia về chính trị, chứ

không phải một nhà văn.

Chú thích:

[1] Chúng tôi đã cắt đi nhiều, xin coi toàn văn ở phần dịch.

[2] Dân tộc Trung Hoa không thích bàn về siêu hình (như dân tộc Ấn Độ), cho nó là bất khả tri, nên các triết gia của họ, bắt đầu từ Nho gia, phải đưa

vào lịch sử, tái tạo một thời đại lí tưởng – thời Nghiêu Thuấn – làm căn bản

cho tư tưởng chính trình, coi Nghiêu Thuấn là những bậc thánh. Nhưng

Thánh của họ không phải là thánh (Saint) của phương Tay mà đại khái chỉ

là những chính trị gia minh triết.

[3] Theo Trần Khải Thiên thì là than chưa vạc.

[4] Theo Trần Khải Thiên thì là làm bỏng chân người ta.

[5] Vương Ứng Lân đã thiếu đức chính trực, bỏ thuyết sau đi mà chỉ căn cứ

vào thuyết trên mà mắng Hàn Phi là đem pháp trị dân của Thương Ưởng

gán cho nhà Ân và vu cáo Khổng Tử đã khen “đạo trị nước đó” (Trần Khải

Thiên dẫn trong Hàn Phi tử hiệu thích – trang 1025).

Nhưng Vương có lí khi trách Hàn không tra cứu kĩ: phép trị tội kẻ đổ tro đó

không phải của nhà Ân mà của Thương Ưởng.

[6] Điểm này tác giả đã xét trong bộ Trang Tử, NXB Văn Hoá; nên nghĩ

vậy vì trong Nội thiên (phần chắc chắn của Trang Tử viết) không thấy dẫn

một câu nào trong Đạo đức kinh cả (BT).

https://thuviensach.vn

[7] Có thực là Khổng tử khen Văn công không, đó là vấn đề khác, không cần xét ở đây.

[8] Có lẽ chỉ đuổi Dương Hổ ra khỏi nước thôi, hoặc nếu bỏ tù thì sau cũng thả.

[9] Ý muốn nói: không phải có người thích mà là khéo nói, mà khéo nói chưa nhất định đã được mọi người thích.

[10] Chúng tôi bỏ đoạn sau chê Hoàn công cho bề tôi có thế lực mạnh quá nên mới chết thảm, không được chôn.

[11]  Tức Tề Hoàn công. Đời Tống kị tên huý của Khâm tôn, cho nên đổi Hoàn ra Uy.

[12] Tức như Hàn Phi bảo “Bản thân mà họ không yêu thì làm sao yêu vua được?” Thụ Điêu tự thiến để tiến thân, Dịch Nha giết con để lấy thịt nấu

cho Hoàn Công ăn, Khai Phương không nghĩ tới cha mẹ mà ở hoài với

Hoàn Công.

[13] Khi Vương Dương được làm thứ sử Ích Châu thì bạn là Cống công sửa mũ cho ngay, phủi bụi cho sạch để vào mừng rồi được tiến cử làm đại phu.

[14] Chúng tôi bỏ đoạn sau. Coi trọn bài trong Cổ văn Trung Quốc – Tao đàn – Sài Gòn - 1966

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

PHẦN V

TRÍCH DỊCH

Như đã nói trong phần II, chúng tôi chỉ dịch những thiên chắc chắn của Hàn Phi viết, không chia thành quyển và không theo thứ tự trong các bản

cổ, cứ thiên nào quan trọng thì chúng tôi đưa lên trên.

THIÊN L

HIỂN HỌC

(CÁC HỌC THUYẾT DANH TIẾNG[1]) Các học thuyết danh tiếng nhất trong đời là Nho và Mặc. Đạt tới mức cao

nhất của Nho là Khổng Khâu, của Mặc là Mặc Địch. Sau khi Khổng Tử

mất, có phái Nho của Tử Trương, phái Nho của Tử Tư, các phái Nho của

họ Nhan, họ Mạnh, họ Tất Điêu, họ Trọng Lương, họ Tôn, họ Nhạc

Chính[2]. Sau khi Mặc Tử mất, có các phái Mặc của họ Tương Lí, Tương Phu, họ Đặng Lăng[3]. Như vậy là sau Khổng Tử và Mặc Tử, Nho chia làm tám phái, Mặc tách làm 3 phái, chủ trương trái nhau, khác nhau mà đều tự

cho là chân truyền của Khổng, Mặc. Khổng Tử và Mặc Tử đã không thể

sống lại thì ai là người quyết định được học phái nào là chân chính cho đời?

[4]  Khổng Tử và Mặc Tử đều xưng tụng Nghiêu, Thuấn mà chủ trương khác nhau và đều tự cho là chân truyền của Nghiêu, Thuấn. Nghiêu, Thuấn

đã không thể sống lại thì ai là người quyết định được học thuyết nào mới

thực là của Nghiêu Thuấn? Đời Ngu và đời Hạ dài trên 700 năm, đời Ân và

Chu dài trên 2000 năm,[5]  mà còn không quyết định được Nho hay Mặc là chân chính; nay muốn khảo sát đạo cách đây 3000 năm của Nghiêu, Thuấn

https://thuviensach.vn

thì cơ hồ không sao xác định được! Không tham nghiệm được mà cứ xác

định thì là ngu; không xác định được mà làm dùng làm chứng cứ thì là lừa

gạt người ta. Vậy cứ căn cứ vào các tiên vương mà theo đạo Nghiêu,

Thuấn, nếu không phải là ngu, cũng là lừa gạt thiên hạ. Cái học ngu và gạt

người ấy, hỗn tạp và mâu thuẫn[6] ấy bậc minh chủ không chấp thuận.

Lễ chôn cất của phái Mặc, mùa đông thì mặc y phục mùa đông, mùa hè

mặc y phục mùa hè, áo quan làm bằng gỗ cây đồng, dày ba tấc, để tang ba

tháng; các vua chúa đời nay khen là tiết kiệm và tôn trọng (phái Mặc). Phái

Nho phá sản vào việc chôn cất, không có tiền thì đi vay rồi đợ con trừ nợ,

để tang ba năm, thân hình tiều tụy phải chống gậy mới đi được, các vua

chúa đời nay khen là nhân hiếu, và tôn trọng (phái Nho). Nhưng nếu khen

Mặc là tiết kiệm thì tất phải chê Nho là xa xỉ; khen Khổng Tử là hiếu thì

phải chê Mặc Tử là có tội. Nho với Mặc, có hiếu với có tội, xa xỉ với tiết

kiệm, (trái ngược nhau như vậy), mà các bậc vua chua lại tôn trọng cả hai!

Họ Tất Điêu chủ trương (trước sự nguy hiểm) không được biến sắc, chớp

mắt (nghĩa là không tỏ vẻ sợ sệt); mình làm bậy thì dù là bọn nô tì mình

cũng phải nhường, mình chính trực thì dù trước các vua chư hầu mình cũng

dám nổi giận; các vua chúa đời nay cho là cương trực[7]  nên tôn trọng.

Tống Vinh Tử[8] chủ trương không tranh đấu, không trả thù, không cho bị

tù tội là xấu hổ, không cho bị người ta khinh là nhục, các bậc vua chúa cho

là khoan dung, nên tôn trọng. Nhưng nếu khen sự cương trực của Tất Điêu

là phải thì phải chê sự khoan thứ của Tống Vinh là sai; mà nếu khen sự

khoan thứ của Tống Vinh là phải thì phải chê sự táo bạo của Tất Điêu là

trái. Hai ông ấy (trái nhau như vậy) khoan dung với cương trực, nhân thứ

với táo bạo, mà các bậc vua chúa lại tôn trọng cả hai! Cái học ngu và lừa

gạt, các lời tranh luận hỗn tạp và mâu thuẫn đó, các bậc vua chúa đều tin

cả, cho nên kẻ sĩ trong thiên hạ, bàn luận không biết lấy gì làm tiêu chuẩn,

hành động không có chủ trương nhất định. Nước đá và than (hồng) không

thể đựng chung với nhau lâu được, nóng và lạnh không thể cùng tới một

lúc; cái học hỗn tạp, mâu thuẫn không thể lưỡng lập mà không loạn. Nay

cùng nghe theo những cái học hỗn tạp, cùng làm theo những lời mâu thuẫn

https://thuviensach.vn

nhau thì làm sao khỏi loạn cho được? Nghe và làm như vậy thì trong việc trị nước, kết quả tất cũng phải như vậy.

*

Đa số học giả đời nay nói đến việc trị nước đều bảo: “Cấp đất cho người

nghèo, cho người không có tư sản được đủ ăn”. Nay có người cũng như

những người khác, không trúng mùa, không có nguồn lợi nào khác mà

riêng được dư ăn, thì nếu không phải nhờ siêng năng, tất là nhờ tiết kiệm.

Lại có những người như những người khác, không gặp năm đói kém,

không bị tật bệnh, tội lỗi gì mà riêng cùng khốn, thì nếu không phải là do

xa xỉ, tất là do biếng nhác. Xa xỉ và biếng nhác thì nghèo, siêng năng và tiết

kiệm thì giàu. Nay bậc vua chúa thu thuế của người giàu để bố thí cho

người nghèo, thế là cướp của người siêng năng và tiết kiệm để phát cho kẻ

xa xỉ, biếng nhác, như vậy mà muốn cho dân gắng sức làm lụng, tiêu pha

bớt đi thì không thể được.

*

Nay có người chủ trương không vô thành bị nguy, không vô quân đội,

không chịu đổi một sợi lông chân lấy cái lợi lớn là có cả thiên hạ[9] mà bậc vua chúa đời này lại tôn kính, trọng cái trí, đề cao cái đức của họ, khen là

kẻ sĩ khinh ngoại vật, trọng đường sinh. Bậc vua chúa để sẵn ruộng tốt, nhà

to, đặt ra quan tước bổng lộc, là để cho dân đem cái chết vì mệnh lệnh đổi

lấy những cái đó; nay lại tôn kính kẻ sĩ khinh ngoại vật trọng đường sinh,

mà muốn dân hi sinh cho vua chúa, thì không thể được. Thu chứa sách cho

nhiều, tập tành đàm luận, tụ họp đồ đảng, nghiên cứu văn học và biện luận,

mà bậc vua chúa đời nay lại tôn kính, bảo: “Trọng hiền sĩ là đạo của tiên

vương”. Nhưng quan lại đánh thuế là đánh vào nông dân, mà vua chúa nuôi

là nuôi kẻ học sĩ. Nông dân phải nộp thuế nặng, mà kẻ học sĩ thì được

thưởng nhiều, như vậy mà muốn cho dân gắng sức làm lụng và bớt bàn

luận thì không thể được. Lập tiết tháo, gây danh tiếng, giữ nghĩa khí không

để cho ai xâm phạm, lời oán trách mà tới tai là rút kiếm ra đuổi theo, mà

bậc vua chúa đời nay lại tôn kính, khen kẻ sĩ biết trọng danh dự. Người có

https://thuviensach.vn

công chém đầu giặc (cho nước) thì không thưởng mà kẻ dũng cảm chiến

đấu cho mình thì được vinh hiển, như vậy mà muốn cho dân hăng chiến

đấu, cự với địch, không đấu tranh riêng cho mình, thì không thể được. Thời

bình thì nuôi nho sĩ và hiệp khách, tới thời loạn nạn thì dùng kẻ sĩ mang khí

giới, thế là kẻ được nuôi không phải là kẻ cần dùng, mà kẻ cần dùng tới lại

không được nuôi, loạn do đó mà ra. Vả lại bậc vua chúa nghe các học giả,

nếu cho lời họ là phải thì nên bổ nhiệm họ làm quan mà dùng họ, nếu cho

lời là trái thì nên đuổi họ đi để trừ mầm loạn. Nay cho lời họ là phải mà

không bổ nhiệm họ, cho lời họ là trái mà không trừ mầm loạn. Cái phải

không được dùng, cái trái không bị trừ, suy vong do đó mà ra.

*

Đạm Đài Tử Vũ[10] có dong mạo người quân tử, Trọng Ni cơ hồ vừa ý nên thu nhận, nhưng ở lâu rồi mới thấy hành vi ông ta không đúng với dong

mạo. Tế Dư[11]  có lời nói văn nhã, Trọng Ni cơ hồ vừa ý nên thu nhận, nhưng ở lâu rồi mới thấy trí năng không phù hợp với lời biện luận. Cho nên

Khổng Tử bảo: “Coi dong mạo mà chọn người, ta đã lầm về Tử Vũ; nghe

lời nói mà chọn người, ta đã lầm về Tế Dư[12]. Sáng suốt như Trọng Ni mà còn than rằng đã xét lầm. Bọn biện sĩ mới[13] ngày nay còn lém hơn Tế Dư

nữa mà bậc vua chúa lại mê muội hơn Trọng Ni, nghe họ nói mà bùi tai là

bổ nhiệm họ làm quan, thì làm sao khỏi lầm lẫn được! Vì vậy, vua Ngụy

nghe Mạnh Mão biện thuyết mà bổ nhiệm ông ta, nên bị cái họa ở chân núi

Hoa; [14] vua Triệu nghe Mã Phục biện thuyết mà bổ nhiệm ông ta, nên bị

cái họa Trường Bình.[15] Hai việc đó đều là lầm lẫn vì nghe lời biện thuyết mà bổ nhiệm. Xem đúc thiếc (để làm kiếm) mà chỉ căn cứ vào màu xanh

màu vàng của ánh lửa thì dù là Âu Dã[16]  cũng không quyết định được kiếm tốt xấu ra sao; nhưng nếu thử đâm con ngỗng trời ở dưới nước, chém

con ngựa tơ ở trên cạn, thì bọn nô bộc cũng biết được kiếm sắc hay nhụt.

Chỉ vạch mồm coi răng, và nhìn hình dáng thì Bá Lạc[17]  cũng không quyết định được giá trị con ngựa, nhưng nếu cho ngựa kéo xe, xem nó chạy

hết con đường thì bọn nô bộc cũng biết được ngựa tốt hay không; Nhìn

dong mạo, y phục, nghe lời nói một kẻ sĩ thì Trọng Ni cũng không quyết

https://thuviensach.vn

định được kẻ đó trí tuệ ra sao, nhưng nếu thử bổ nhiệm, rồi xét thành tích, thì người thường cũng biết rõ được kẻ đó ngu hay khôn. Cho nên quan lại

của vua chúa, thì tể tướng phải bắt đầu từ một chức ở châu quận, mà tướng

soái phải bắt đầu từ chân lính trơn.[18] Ai có công thì tất được thưởng, như

vậy tước càng cao, lộc càng hậu, thì càng phấn khởi; cấp bực cứ tuần tự mà

lên thì chức càng lớn, càng có tài cai trị. Tước cao, lộc hậu mà quan chức

giỏi cai trị, đó là cái đạo để lập được nghiệp vương.

*

(Một nước) có một ngàn dặm đá tảng, không gọi là giàu được; có một trăm

vạn hình nộm không gọi là mạnh được. Đá không phải là không lớn, hình

không phải là không đông, nhưng không gọi được là giàu mạnh vì đá

không sản xuất được lúa, hình nộm không dùng để cự địch được. Nay bọn

thương nhân[19] và công nhân cũng không cày cấy mà có ăn, (không cày cấy tức là) đất không được khai khẩn, (không sản xuất được lúa), như vậy

không khác gì hình nộm. Biết rằng đá tảng và hình nộm vô dụng, mà không

biết rằng thương nhân, nho sĩ và hiệp sĩ là thứ đất không khai khẩn, thứ dân

không dùng được, như vậy là không biết những thứ cùng một loại.

*

Vua các nước ngang sức với ta tuy thích chính sách của ta, ta cũng không

thể bắt họ nộp cống, làm bề tôi của ta; các tước hầu trong nước (không có

nước riêng) tuy chê hành động của ta, nhưng ta có thể bắt họ cầm chim[20]

mà triều cống ta. Như vậy là ta mạnh thì người triều phục ta, ta yếu thì phải

triều phục người, cho nên bậc minh quân chỉ cần sao cho được mạnh. Nhà

nghiêm thì không có đầy tớ ngỗ nghịch, còn mẹ hiền thì con hư. Do đó tôi

biết rằng uy thế có thể cấm được sự hung bạo, mà đức dày không đủ để

ngăn loạn. Bậc Thánh nhân trị nước, không trông mong gì dân làm điều

thiện, [21]  chỉ cốt sao cho dân đừng làm bậy. Trông mong dân làm điều thiện thì khắp nước không tìm được mười người, cốt sao cho dân đừng làm

https://thuviensach.vn

bậy thì khắp nước có thể đều không làm bậy. Người trị nước dùng chính

sách nào thích hợp với đại chúng mà bỏ chính sách nào chỉ thích hợp với

một số ít người, cho nên không vụ đức mà chỉ vụ pháp luật. Nếu cứ mong

có được một cây tên tự nó đã thẳng sẵn rồi thì cả trăm đời cũng không có

được một cây; nếu cứ mong có được một khúc cây tự nó tròn sẵn rồi thì

ngàn đời cũng không có được một cái bánh xe. Cây tên tự nó thẳng sẵn,

khúc cây tự nó tròn sẵn, trăm đời không có một; vậy mà người đời vẫn ngồi

xe, vẫn bắn chim là nhờ đâu? Nhờ biết cách luộc rồi uốn lại. [22] Dù không phải dùng cách đó mà cũng có được cây tên tự nhiên thẳng, khúc cây tự

nhiên tròn thì người thợ khéo cũng không quí. Tại sao vậy? Tại không phải

chỉ có một người ngồi xe và người bắn tên không phải chỉ bắn một phát. Dù

không phải dùng thưởng phạt mà có được người dân tự làm điều thiện thì

bậc minh quân cũng không quí. Tại sao vậy? Tại phép nước không thể mất,

mà số dân cần trị không phải chỉ có một người. Cho nên bậc vua chúa biết

dùng thuật không tuỳ theo cái thiện ngẫu nhiên (khai hoá bằng đức) mà thi

hành cái đạo tất nhiên (cai trị bằng pháp).

*

Nay có kẻ bảo: “Tôi có thể làm cho ông nhất định sẽ thông minh và sống

lâu”, thì người đời sẽ cho kẻ ấy là điên. Thông minh là bẩm sinh mà sống

lâu là số mạng. Bẩm sinh và số mạng là cái không thể học được. Kẻ kia

đem cái không thể học được mà hứa với người, cho nên người ta cho là

điên. Hứa với người điều mình không thể làm được, như vậy là dua nịnh.

Đem nhân nghĩa ra dạy người, cũng không khác gì hứa làm cho người hoá

thông minh và sống lâu, bậc vua chúa có pháp độ không chấp nhận điều đó.

Khen Mao Tường, Tây Thi là đẹp, có ích gì cho mặt của mình đâu; dùng

son, phấn, dầu, thuốc màu đen[23]  (mà tô điểm) thì mặt mới đẹp gấp bội.

Khen tiên vương là nhân nghĩa, có ích gì cho việc trị nước đâu; làm sáng

pháp độ (phép tắc) thưởng phạt cho đúng và nghiêm, đó mới là thứ sơn,

phấn, dầu, thuốc màu đen của quốc gia. Cho nên bậc minh chủ gấp lo việc

có kết quả (tức pháp độ, thưởng phạt) mà hoãn cái chuyện ca tụng (tiên

https://thuviensach.vn

vương) lại. Vì vậy mà không nói đến nhân nghĩa.

*

Bọn thầy cúng, cô đồng bảo một người: “Tôi sẽ cầu cho ông sống ngàn

năm, vạn tuổi”. Những tiếng ngàn năm vạn tuổi loạn cả tai người đó mà

không có gì chứng tỏ rằng người đó thọ thêm được một ngày, vì vậy mà

người ta khinh bọn thầy cúng, cô đồng. Ngày nay bọn nho sĩ thuyết các vua

chúa thì không chỉ cách thời nay phải trị nước ra sao mà cứ kể cái kết quả

trị nước của thời xưa, không xét cách trị dân của quan lại[24]  cùng lòng dạ

kẻ gian tà, mà chỉ kể những lời khen đời thượng cổ truyền lại, cùng sự

nghiệp của tiên vương. Họ huênh hoang: “Cứ nghe lời tôi thì sẽ lập được

nghiệp bá vương”; họ chính là hạng thầy cúng, cô đồng trong giới du thuyết

đấy; bậc vua chúa có pháp độ không dùng họ. Bậc minh chủ vụ cái thiết

thực, bỏ cái vô dụng, không giảng thuyết nhân nghĩa, không nghe lời nói

của bọn học giả.

*

Bọn không biết trị nước ngày nay nhất định bảo: “Cần được lòng dân”. Nếu

chỉ được lòng dân là nước được trị, thì còn cần dùng gì đến Y Doãn, [25]

Quản Trọng nữa, cứ nghe lời dân là đủ rồi. Nhưng cái trí của dân không

dùng được, cũng như cái lòng của trẻ con vậy. Một đứa trẻ đau ở đầu,

không cạo đầu nó thì nó đau thêm, không nặn mụn nhọt thì mụn nhọt càng

ngày càng tấy lên. Muốn cạo đầu, cắt mụn nhọt thì một người phải ghì nó

để cho mẹ hiền của nó làm những việc ấy. Như vậy mà nó còn gào khóc

không ngừng vì nó không biết phải chịu đau một chút rồi mới được cái lợi

lớn (là hết bệnh). Nay bậc vua chúa gấp vỡ đất, cày ruộng để dân có thêm

tài sản, mà dân oán là tàn khốc, sửa hình phạt và trừng phạt nặng, để ngăn

cấm bọn gian tà, mà dân oán là nghiêm khắc; thu thuế bằng tiền gạo để cho

kho lẫm được đầy, hầu cứu tế khi đói kém, cung cấp cho quân đội, mà dân

oán là tham lam (…)[26]  gom sức lại đánh cho mạnh để bắt giặc mà dân oán là bạo ngược. Bốn việc đó là để trị an mà dân không biết mừng. Sở dĩ

https://thuviensach.vn

vua chúa cầu bậc sĩ thánh trí, thông đạt là vì dân trí không đủ cho mình theo được. Ngày xưa ông Vũ khơi sông (Dương Tử), đào sông (Hoàng Hà)

mà dân gom ngói và đá (tính ném ông); Tử Sản vỡ đất trồng dâu, mà người

nước Trịnh chê bai. Ông Vũ làm lợi cho thiên hạ, ông Tử Sản bảo tồn được

nước Trịnh mà đều bị huỷ báng, như vậy dân trí có thể dùng được không, là

điều ta thấy rõ rồi.[27] Làm chính trị mà mong vừa lòng dân, đều là mối loạn, không thể theo chính sách đó mà trị nước được.

Chú thích:

[1]Trần Khải Thiên giảng là các học thuyết chủ yếu (dominant schools)

[2]Tử  Trương và Tử Tư đều là học trò Khổng Tử - Họ Nhan đây không chắc là Nhan Hồi vì học trò Khổng Tử có 8 người họ Nhan, mà Nhan Hồi

chết sớm khi Khổng Tử còn sống. - Họ Mạnh là Mạnh Tử; họ Tất Điêu là

Tất Điêu Khai; họ Trọng Lương là Trọng Lương Hoài; họ Tôn có thể là

Công Tôn Sửu, cũng có thể là Tôn Khanh, tức Tuân Khanh (Tuân Tử); họ

Nhạc Chính là Nhạc Chính Tử, học trò Khổng Tử. Chúng ta chỉ cần biết

Tất Điêu Khai, Trọng Lương Hoài đều là học trò mấy đời sau của Khổng

Tử.

[3]Tương Lí là Tương Lí Cần; Tương Phu và Đặng Lăng (tên đất dùng làm tên người) không rõ là ai. Cả ba có lẽ là học trò Mặc Tử.

[4]Nguyên văn là “hậu thế” (đời sau); các nhà chú giải đều bảo: dư chữ hậu (sau).

[5]Nguyên  văn ngược lại: “Ân, Chu dài trên 700 năm, Ngu, Hạ dài trên 2000 năm” – Các nhà hiệu đính sửa lại như chúng tôi đã dịch. Thực ra Ngu

và Hạ dài khoảng 500 năm thôi, Ân và Chu dài khoảng 1400 năm thôi. Hàn

Phi ghi theo truyền thuyết, nên sai.

[6]Hỗn tạp vì đạo Nho có tới 8 phái, đạo Mặc có tới 3 phái; mâu thuẫn vì https://thuviensach.vn

chủ trương của Mặc trái với Nho.

[7]Nguyên văn là “liêm” (như liêm khiết), có sách giảng là có cạnh góc.

[8]Cũng có chỗ gọi là Tống Kiên, sanh khoảng 383, mất khoảng 290, đồng thời với Mạnh Tử.

[9]Ám chỉ phái theo Dương Tử.

[10] và [11] Môn sinh của Khổng Tử.

[12]Câu này ở trong Khổng Tử gia ngữ.

[13]Biện sĩ mới là biện sĩ thời Chiến Quốc, còn Tế Dư là biện sĩ mới.

[14]Mạnh Mão là tướng Ngụy bị Bạch Khởi tướng nước Tần, đánh bại ở

núi Hoa, giữa hai nước Tần và Ngụy.

[15]Mã  Phục tức Triệu Quát, tướng nước Triệu bị Bạch Khởi đánh bại ở

Trường Bình (một ấp nước Triệu) trận này là trận Bạch Khởi chôn sống 40

vạn quân Triệu đã đầu hàng.

[16]Người đời Xuân Thu, giỏi đúc gươm.

[17]Người đời Xuân Thu, giỏi xem tướng ngựa, tức Tôn Dương. Có người đọc là Bá Nhạc.

[18]Coi phụ lục ở cuối thiên.

[19]Nguyên văn “thương quan”, có sách giảng là thương nhân và quan lại, có sách lại giảng là thương nhân mua chức quan; Trần Khải Thiên cho rằng

chữ quan chính là chữ cổ (hai chữ hơi giống nhau); thương cổ tức là con

https://thuviensach.vn

buôn.

[20]Xưa, muốn yết kiến người trên thì phải mang chim hay một vật quí như

ngọc lại làm lễ vật.

[21]Nguyên văn: “Vi ngô thiện”, có thể hiểu là làm điều thiện cho ý ta, cho ta.

[22]Nguyên  văn là “ẩn quát” có học giả đọc là “ẩn thiểm”, và mỗi sách giảng một khác: sách thì bảo là kéo cho ngay và uốn cho cong, có sách bảo

là uốn cho cong và đẽo bớt đi. “Ẩn quát” là một đồ để uốn gỗ cong lại cho

thẳng.

[23]Dầu và thuốc màu đen tức như kem và than (để vẽ lông mày).

[24]Chúng tôi theo bản Trần Khải Thiên: quan trị. Vương Tiên Thận chép là quan pháp.

[25]Y Doãn là khai quốc công thần của Thành Thang.

[26]Chỗ này có 9 chữ, không ai hiểu là gì, ngờ thiếu sót hoặc sai lầm.

[27]Cho nên đề cử kẻ sĩ mà cầu kẻ hiền sĩ Hàn Phi đã chủ trương “thượng hiền” của Nho, Mặc.

PHỤ LỤC

https://thuviensach.vn

Chủ trương “tể tướng phải bắt đầu từ một chức ở châu quận, tướng soái

phải bắt đầu từ chân lính trơn” được giảng rõ trong đoạn đầu thiên XLII

Vấn Điền mà chúng tôi trích dịch thêm dưới đây:

Tử Cừ hỏi Điền Cưu[1]:

- Tôi nghe nói kẻ sĩ có trí không từ một địa vị thấp (tiến lên lần lần rồi

sau mới) được yết kiến vua, bậc thánh nhân không đợi lập được nhiều công

rồi mới được tiếp xúc với vua[2]. Nay ông Nghĩa Cừ ở Dương Thành là

một danh tướng mà mới bắt đầu dùng làm trưởng đồn; ông Công Tôn Đàn

Hồi[3] là một tướng quốc hiền minh vào bậc thánh mà xuất thân từ một

chức ở châu quận (tức một chức quan nhỏ ở địa phương). Tại sao vậy?

Điền Cưu đáp:

- Lí do có gì khác đâu. Chỉ là vì vua có pháp độ và có thuật. Ông

không nghe vua Sở dùng Tống Cô làm tướng soái mà quốc chính hoá loạn,

vua Ngụy dùng Phùng Li[4] làm tướng quốc mà suy vong đấy ư? Hai vua

đó bị những lời rỗng lôi cuốn, bị lời biện thuyết mê hoặc mà không thử tài

họ ở chức trưởng đồn và chức quan châu quận, nên quốc chính mới loạn,

quốc gia mới suy vong. Do đó mà xét, không thử dùng người ở chức trưởng

đồn, ở chức quan châu quận (rồi mới cho tiến lên lần lần) thì đâu phải là

phép phòng bị của bậc minh chủ?

Chú thích:

[1], [2], [3], [4] Những nhân vật Từ Cừ, Điền Cưu, Nghĩa Cừ, Đàn Hồi,

Tống Cô, Phùng Li trong đoạn này, đều chưa rõ là ai, không thấy chép

trong sách nào khác.

[2] Từ Cừ muốn bảo những bậc có tài đức thì nên dùng ngay vào những

chức vụ cao như Quản Trọng chẳng hạn.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLIX

NGŨ ĐỐ

(NĂM LOẠI MỌT)

Đời thượng cổ nhân dân ít mà cầm thú nhiều, nhân dân không thắng được

cầm thú, trùng, rắn. Sau có các thánh nhân ra đời, kết cành làm ổ (trên cây)

để các loài đó khỏi xâm hại, nhân dân mừng, tôn làm vua thiên hạ, gọi là họ

“Hữu Sào” (có ổ). Nhân dân ăn trái cây, rau cỏ, trai hến, tanh tao hôi hám

mà hại ruột, bao tử, nhiều người đau ốm. Sau có thánh nhân ra đời, dùng

cái “toại” dùi cây khô để lấy lửa, nướng các thức ăn cho hết tanh tao, nhân

dân mừng, tôn làm vua thiên hạ, gọi là họ “Toại Nhân”. Thời trung cổ,

thiên hạ bị lụt lớn, ông Cổn và ông Vũ[1]  khơi ngòi (cho nước rút). Đời cận cổ, Kiệt, Trụ bạo loạn, ông Thang (nhà Thương), ông Võ (nhà Chu) đánh

dẹp họ. Nếu có người ở đời Hạ dạy nhân dân kết cành làm ổ, hoặc dùng cái

“toại” để lấy lửa, tất bị ông Cổn, ông Vũ chê cười; có người ở đời Ân

(Thương), Chu khơi ngòi tất bị ông Thang, ông Võ chê cười. Hiện nay nếu

có người ca tụng đạo đức các ông Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Võ, tất bị các

ông thánh đời nay chê cười. Vậy thì thánh nhân không nhất định phải theo

cổ, giữ lệ cũ, mà phải xét việc đương thời rồi tuỳ nghi tìm biện pháp. Nước

Tống có người đi cày, trong ruộng có mấy gốc cây khô, một con thỏ đâm

bổ vào, gãy cổ, chết. Anh ta thấy vậy bỏ cày mà ôm gốc cây khô, hi vọng

lại bắt được con thỏ nữa. Thỏ không được thêm, mà bị cả nước Tống chê

cười. Nay muốn dùng chính sách của tiên vương để trị dân thì cũng không

khác gì anh chàng ôm gốc cây đợi thỏ đó vậy.

*

Thời cổ đàn ông không phải cày ruộng, trái cây và hột cỏ đủ ăn rồi; đàn

bà không phải dệt vải, da cầm thú đủ che thân rồi. Họ không phải gắng sức

mà dư ăn đủ mặc, nhân dân ít mà vật dụng thừa cho nên không tranh giành

https://thuviensach.vn

nhau. Vì vậy khỏi phải thưởng hậu, phạt nặng mà dân tự nhiên không loạn.

Ngày nay một người có năm người con, không phải là nhiều, mỗi người

con lại có năm người con nữa, thành thử ông chưa chết mà đã có hai mươi

lăm đứa cháu, vì vậy nhân dân đông mà tài sản ít, phải lao lực nhiều mà

thức ăn đồ mặc lại ít, cho nên họ phải tranh giành nhau, dù có thưởng hậu

gấp hai, phạt nặng gấp mấy thì cũng không tránh khỏi loạn.

*

Ông Nghiêu làm vua thiên hạ mà nhà lợp bằng cỏ tranh không xén, cột

rui bằng gỗ không đẽo, ăn cơm gạo xấu với canh rau lê rau hoắc, mùa đông

không mặc áo da hươu da nai, mùa hè mặc áo vải thô, dầu kẻ canh cổng

cũng không sống đạm bạc hơn. Ông Vũ làm vua thiên hạ, tự cầm bừa và

xách sọt đi trước nhân dân, đùi và ống chân trụi hết lông, đến kẻ nô lệ cũng

không cực khổ hơn. Do đó mà xét, các vua thời thượng cổ nhường ngôi

thiên tử thì cũng chỉ là từ bỏ cuộc sống của người giữ cổng và đời lao khổ

của tên nô lệ, có gì đáng khen đâu. Một viên huyện lệnh ngày nay khi chết

rồi, thì con cháu mấy đời còn được (ung dung) ngựa xe, vì vậy mà người ta

quí chức huyện lệnh. Cho nên về cái việc từ nhượng, thời xưa nhường ngôi

thiên tử thật dễ mà ngày nay từ chức huyện lệnh thật khó, chỉ do cái lợi hậu

hay bạc khác nhau xa. Người ở trong núi, lại hang múc nước, tới ngày lễ

“lâu”, lễ “lạp”[2] đem nước tặng nhau,[3] còn người ở chằm thì khổ vì úng nước, phải thuê người đào rãnh cho nước thoát. Mùa xuân những năm đói

kém, dù là em ruột còn nhỏ, người ta cũng không nhường cho thức ăn, mà

mùa thu những năm được mùa, dù là khách lạ tới, cũng mời ăn, đâu phải sơ

với tình ruột thịt mà thân với khách qua đường, chỉ là vì thực phẩm còn

nhiều hay ít đấy thôi. Cho nên cổ nhân khinh tài vật, không phải là có lòng

nhân, mà vì tài vật có nhiều; ngày nay người ta tranh đoạt của nhau không

phải là ti tiện mà vì tài vật có ít; ngày xưa người ta coi thường và từ bỏ ngôi

thiên tử, không phải cao thượng mà vì quyền thế ít; ngày nay người ta coi

trọng và tranh nhau quan chức, không phải đê tiện mà vì quyền thế nhiều.

Vì vậy thánh nhân xét xem tài vật nhiều hay ít, quyền thế nặng hay nhẹ mà

tuỳ theo đó lập ra chính sách: phạt nhẹ không phải là nhân từ, mà chém giết

https://thuviensach.vn

không phải là tàn bạo, chỉ là tuỳ thế tục mà thi hành pháp luật. Tóm lại việc phải theo thời, mà biện pháp phải thích ứng.

*

Thời xưa vua Văn vương ở đất Phong, đất Cảo[4],  đất vuông trăm dặm, thi hành nhân nghĩa, vỗ về rợ Tây Nhung mà thống nhất được thiên hạ. Vua

Yển Vương nước Từ ở phía đông sông Hán[5]  đất vuông năm trăm dặm, thi hành nhân nghĩa, mà ba mươi sáu nước chư hầu cắt đất triều phục. Vua

Văn vương nước Kinh (Sở) sợ (nước Từ mạnh lên) nguy hại cho mình, bèn

đem quân diệt nước Từ[6].  Vậy ra Văn vương thi hành nhân nghĩa mà thống nhất thiên hạ còn Yển vương thi hành nhân nghĩa mà mất nước. Thế

thì nhân nghĩa dùng được ở thời xưa mà không dùng được ở thời nay. Cho

nên bảo: “Đời khác thì việc cũng khác”. Đời vua Thuấn, rợ Miêu không qui

phục, ông Vũ muốn đem quân đi đánh, vua Thuấn can: “Không nên. Người

trên đức không dày mà dùng vũ lực là trái đạo”. Rồi vua Thuấn sửa sang

việc giáo hoá trong ba năm, sau đó tổ chức lễ múa khiên múa búa, rợ Miêu

coi rồi thuần phục. Tới khi lâm chiến với Cung Công[7],  binh khí bằng sắt[8] ngắn quá, không đâm tới địch, áo giáp không chắc, bị địch đâm phạm

thân thể, vậy việc múa khiên và búa dùng được thời xưa mà không dùng

được thời nay. Cho nên bảo: “Việc khác thì biện pháp phải đổi”. Đời

thượng cổ người ta đua nhau trọng đạo đức, đời trung cổ người ta tranh

nhau về mưu trí, đời nay người ta tranh nhau về sức mạnh. Nước Tề muốn

đánh nước Lỗ, vua Lỗ sai Tử Cống (một môn đệ của Khổng tử) qua Tề

thuyết phục. Người nước Tề bảo: “Lời thầy nói không phải là không khéo.

Nhưng cái chúng tôi muốn là đất đai kia chứ không phải cái mà thầy nói”.

Rồi họ đem quân chiếm Lỗ, cách kinh đô Lỗ mười dặm mới ngừng lại, lấy

chỗ đó làm ranh giới. Vậy Yển vương thi hành nhân nghĩa mà nước Từ

mất, Tử Cống dùng trí mưu, khéo nói mà nước Lỗ bị chiếm đất: theo đó mà

xét, nhân nghĩa, trí mưu, khéo nói không giữ được nước. Bỏ cái nhân nghĩa

của Yển vương, cái trí mưu của Tử Cống đi, mà dùng binh lực nước Từ,

nước Lỗ, cự với nước địch vạn cỗ xe, thì tham vọng của Tề, Kinh làm sao

thi hành với hai nước đó được.

https://thuviensach.vn

*

Phong tục xưa và nay khác nhau, biện pháp cũ và mới phải khác nhau.

Muốn dùng chính sách khoan hòa để trị dân thời loạn thì không khác gì

không dùng dây cương và roi mà muốn chế ngự một con ngựa bất kham.

Đó là cái hại của sự bất trí. Nho và Mặc đều khen tiên vương kiêm ái thiên

hạ, coi dân như con[9].  Để chứng minh điều đó, họ bảo: “Khi quan tư khấu (coi việc hình) hành hình thì vua không tấu nhạc; khi báo kẻ bị tử hình đã

chết thì vua rơi lệ”. Họ đem điều đó để khen tiên vương, rồi bảo vua tôi coi

nhau như cha con thì nước trị. Cứ như họ nói thì cha nhân từ, con nhất định

không loạn sao? Theo tình người, không ai yêu con bằng cha mẹ, nhưng

như vậy vị tất con đã không loạn: vậy thì dù vua rất yêu dân đi nữa, làm sao

giữ cho dân không loạn được? Tiên vương yêu dân không hơn cha mẹ yêu

con, mà cha mẹ yêu con vị tất con đã không loạn, thì tiên vương làm sao

cho dân trị được? Vả lại theo pháp luật hành hình, mà vua rơi lệ, như vậy

chứng tỏ rằng vua có lòng nhân từ chứ không phải làm cho nước được trị

(vì nếu nước được trị thì sao còn phải hành hình?) Rơi lệ, không muốn

hành hình, là nhân; nhưng vẫn không thể không hành hình được, đó là pháp

luật. Tiên vương đã cho pháp luật thắng lòng nhân, không theo lòng thương

của mình[10]  vậy thì rõ ràng là nhân ái không dùng để trị nước được. Lại thêm, dân chúng đa số phục tùng quyền lực, đạo nghĩa chỉ cảm hoá được

một số ít thôi. Trọng Ni là bậc thánh trong thiên hạ, ông sửa đức, làm sáng

đạo, chu du khắp thiên hạ, nhưng quí lòng nhân, khen lòng nghĩa mà phục

dịch ông thì chỉ có bảy mươi người[11],  vì số người quí đức nhân ái vốn ít mà thi hành đạo nghĩa là việc khó. Cho nên thiên hạ mênh mông như vậy

mà kẻ phục dịch ông chỉ có bảy mươi người, thi hành được nhân nghĩa thì

chỉ có một người (tức Khổng tử). Lỗ Ai Công là hạng vua tồi, quay mặt về

phương nam mà trị dân, thì dân trong nước không ai dám không thuần

phục, vậy dân vốn phục tòng quyền thế mà quyền thế quả là dễ khiến cho

người ta phải phục. Cho nên Trọng Ni mới phải làm bề tôi, Ai Công ngược

lại, được làm vua. Trọng Ni (thờ Ai Công) đâu phải là khen đạo nghĩa của

Ai Công mà chỉ là phục tòng cái thế của ông ta thôi. Xét về đạo nghĩa thì

https://thuviensach.vn

Trọng Ni không phục Ai Công, mà nhờ cái thế, Ai Công bắt Trọng Ni phải

làm bề tôi mình. Nay bọn học giả đi du thuyết các vua chúa không khuyên

họ dùng cái thế tất thắng, mà lại bảo: “Trọng nhân nghĩa thì lập được

nghiệp vương”, như vậy là đòi bậc vua chúa phải (có đức) như Trọng Ni

hết, mà phàm nhân trong đời đều phải như (bảy chục) môn sinh của ông

hết. Đó là điều nhất định không thể được.

*

Nay có đứa con hư, cha mẹ giận, la nó, nó không sửa tính, người trong

làng trách nó, nó cứ trơ trơ, thầy dạy nó, nó cũng không chừa.

Lòng yêu của cha mẹ, hành động của người trong làng và lời giáo huấn

sáng suốt của thầy dạy, có đủ ba cái đẹp đẽ đó mà chung qui không động

đến được một sợi lông ở ống chân của nó. Khi quan lại ở châu bộ đem binh

tới thi hành phép nước, lùng bắt kẻ gian, lúc đó nó mới hoảng sợ, thay đổi

tính khí hạnh kiểm. Vậy lòng yêu của cha mẹ không đủ để dạy con, phải

đợi có nghiêm hình của châu bộ mới được, vì dân vốn được yêu thì nhờn,

phải dùng uy lực mới chịu nghe. Thành cao mười nhẫn (bảy hay tám chục

thước), dẫu Lâu Quí[12]  cũng không vượt qua được vì nó dựng đứng; ngọn núi cao ngàn nhẫn thì con cừu què cũng dắt lên đó chăn được vì dốc thoai

thoải[13]. Cho nên bậc minh chủ mới đặt ra hình pháp nghiêm khắc. Tấm vải dài một tầm hay một thường[14]  thì người thường (không tham lam) cũng không chịu bỏ, mà một trăm dật vàng chảy (nóng bỏng) thì Đạo Chích

cũng không lấy đi. Biết rằng không hại gì cả nên không bỏ một tầm, một

thường vải, biết rằng bỏng tay nên một trăm dật vàng chảy cũng không lấy.

Cho nên bậc minh chủ cương quyết trừng trị. Thưởng thì không có gì bằng

trọng hậu và tín thực để cho dân thấy là lợi; phạt thì không gì bằng nặng mà

cương quyết để cho dân sợ; pháp luật không gì bằng thống nhất, cố định để

cho dân dễ biết. Bậc vua chúa thưởng thì không đổi ý, phạt thì không ân xá,

đã thường rồi lại khen thêm nữa, đã phạt rồi lại chê thêm nữa, như vậy

người hiền và kẻ bất tiếu đều tận lực làm điều phải.

Ngày nay không vậy: ban tước cho kẻ có (quân) công nhưng lại khinh

https://thuviensach.vn

thị quan (võ); thưởng kẻ gắng canh tác nhưng lại coi rẻ nghề nông; kẻ mình không thu dùng được (tức bọn ẩn sĩ) thì bỏ ra ngoài, nhưng lại đề cao là

biết khinh thế tục; kẻ nào phạm cấm thì bị tội, nhưng lại khen là dũng cảm

(trỏ bọn hiệp sĩ). Khen chê, thưởng phạt trái ngược nhau như vậy cho nên

pháp luật, cấm lệnh bị huỷ hoại mà dân càng loạn. Ngày nay ai đánh kẻ

xâm phạm đến anh em mình thì được khen là người có góc cạnh (có khí

tiết): ai thấy bạn bị nhục mà trả thù cho bạn thì được khen là trung trinh.

Cái phẩm hạnh có góc cạnh, trung trinh mà thành thì pháp độ của vua bị vi

phạm. Bậc vua chúa tôn trọng cái hạnh góc cạnh, trung trinh mà quên cái

tội phạm cấm, cho nên dân ganh nhau xem ai mạnh mà quan lại không

kiềm chế họ được. Không phải làm lụng khó nhọc mà có ăn có mặc thì

khen là có tài năng; không có chiến công mà có chức vị tôn quí thì khen là

hiền đức. Tài năng và hiền đức như vậy mà thành thì binh lực trong nước

phải yếu mà đất bị bỏ hoang. Bậc vua chúa ưa thích cái hạnh tài năng hiền

đức đó mà quên cái hoạ binh nhược đất hoang, như vậy là cái hạnh riêng

được thành lập mà cái ích công bị tiêu diệt.

*

Bọn nho sĩ dùng văn làm loạn pháp luật, bọn hiệp sĩ dùng võ phạm cấm,

mà bậc vua chúa đều tôn trọng, do đó mới sinh loạn. Hễ trái phép thì bị tội,

nhưng các “tiên sinh” [15]  lại nhờ văn học mà được dùng; phạm cấm thì bị

giết, nhưng các hiệp sĩ chuyên ám sát lại được nuôi. Vậy người mà pháp

luật cho là trái thì vua lại dùng, kẻ mà quan lại giết thì bề trên lại nuôi.

Pháp luật, thu dụng, trên, dưới bốn cái đó trái nhau, không có gì nhất định,

như vậy dù có mười ông Hoàng Đế cũng không làm cho nước trị được. Vậy

kẻ thi hành nhân nghĩa là không nên khen, khen thì hại cho sự nghiệp; kẻ

chuyên về văn học là không nên dùng, dùng thì loạn pháp. Nước Sở có

người được tiếng là “ngay thẳng”, cha ăn trộm cừu, anh ta đi báo quan.

Quan lệnh doãn ra lệnh: “giết nó đi”, vì anh ta ngay thẳng đối với vua mà

có lỗi với cha, cho nên tuy báo quan mà bị giết. Do đó mà xét, người bề tôi

chính trực đối với vua là đứa con hung bạo đối với cha. Nước Lỗ có kẻ theo

vua ra trận, ba lần đánh ba lần chạy. Trọng Ni hỏi nguyên do, người đó đáp:

https://thuviensach.vn

“Tôi có cha già, tôi chết thì không ai nuôi”. Trọng Ni khen là hiếu, tiến cử

người đó với vua Lỗ. Do đó mà xét, người con hiếu với cha là kẻ bề tôi

phản vua. Cho nên quan lệnh doãn nước Sở giết kẻ tố cáo cha, mà không ai

tố cáo kẻ gian với bề trên nữa; Trọng Ni thương kẻ bỏ chạy khi ra trận mà

dân nước Lỗ dễ thua trận, hàng giặc; cái lợi của người trên kẻ dưới khác

nhau như vậy đó. Bậc vua chúa muốn vừa khen hạnh tốt của nhân dân vừa

mưu cái phúc cho xã tắc thì tất không thể được. Đời xưa, ông Thương Hiệt

đặt ra chữ viết, dùng cái hình như cái vòng khép, gọi là chữ “tư” (nghĩa là

riêng), trái với “tư” thì gọi là “công” (chung)[16],  vậy ông Thương Hiệt đã biết rằng công và tư trái với nhau rồi. Ngày nay coi công và tư, lợi hại như

nhau, là do cái hoạ của sự không biết thẩm sát. Như vậy thì đối với người

dân thường, lợi hơn hết là làm điều nhân nghĩa và luyện tập văn học. Làm

điều nhân nghĩa thì được tin cậy và sẽ được giao cho chức vụ; luyện tập

văn học thì thành ông thầy giỏi và sẽ được vinh hiển, đó là điều tốt đẹp đối

với người dân thường. Nhưng không có quân công mà được giao cho chức

vụ, không có tước mà được vinh hiển, theo chính sách đó, nước tất loạn,

vua tất nguy. Hai cái đó không thể dung nhau được, không thể lưỡng lập

được. Thưởng người chém được đầu quân địch mà đồng thời lại đề cao

hành vi nhân từ; ban tước lộc cho người phá được thành địch mà đồng thời

lại tin thuyết kiêm ái; chế tạo áo giáp cho chắc và luyện binh cho nghiêm

để phòng hoạn nạn mà đồng thời lại thích y phục của nhà Nho; trông cậy

vào nông dân để cho nước giàu, trông cậy vào quân lính để cự địch mà

đồng thời lại trọng kẻ sĩ chuyên về văn học; ruồng bỏ hạng dân biết kính bề

trên, biết sợ pháp luật mà nuôi bọn hiệp khách ám sát kẻ thù riêng, hành

động như vậy mà mong cho nước được trị và mạnh là điều không thể được.

Thời bình nuôi nho sĩ và hiệp khách, thời loạn lại dùng binh sĩ như vậy là

kẻ được ân huệ(?). Vì vậy mà kẻ nhiệm sự bỏ bê công việc mà kẻ du học

mỗi ngày mỗi đông, do đó mà đời hoá loạn.

*

Người đời mà gọi là hiền thì giữ khí tiết và có tín nghĩa; người đời mà

gọi là trí thì lời nói tinh vi tế nhị. Lời nói tinh vi tế nhị thì ngay bậc rất https://thuviensach.vn

thông minh cũng khó hiểu được. Nay, làm pháp luật cho quần chúng mà dùng những lời ngay bậc rất thông minh cũng khó hiểu được thì quần

chúng biết đâu mà rờ. Tấm cám mà còn không có đủ ăn cho no thì đâu có

nghĩ tới gạo thơm, thịt bổ; quần áo cụt mà không được lành lặn thì đâu có

nghĩ tới gấm thêu. Chính sách trị nước, việc gấp kia mà chưa làm xong thì

việc hoãn, tính tới làm gì. Làm chính trị lo việc trong dân gian, mà điều dân

thường hiểu rõ được thì lại không dùng, đi hâm mộ ngôn luận của bọn

thượng trí, như vậy là trái ngược với việc trị dân. Cho nên những lời tinh vi

tế nhị, không phải là cái cần thiết cho dân chúng. Nếu khen hành vi giữ khí

tiết có tín nghĩa là hiền thì tất quí kẻ sĩ không dối trá, mà quí kẻ sĩ không

dối trá thì tất cũng không có cái thuật làm cho người không lừa gạt mình

được[17].  Người áo vải giao du với nhau, không vì ham của cải hoặc sợ uy thế của nhau, cho nên mới cầu kẻ sĩ không dối trá. Còn bậc vua chúa đã ở

vào cái thế chế ngự được người, mà lại giàu có làm chủ cả một nước,

thưởng hậu, phạt nặng, nắm hai quyền (thưởng, phạt) đó để làm sáng tỏ cái

mà thuật của mình soi đến được (tức để biết rõ được kẻ gian tà), thì tuy có

bề tôi như Điền Thường, Tử Hãn[18]  cũng không dám dối mình, vậy thì còn cần gì tới kẻ sĩ không dối trá? Kẻ sĩ giữ khí tiết có tín nghĩa (cả nước)

không được tới mười người mà số quan lại trong cõi thì có tới trên trăm,

nếu cứ phải hạng sĩ giữ khí tiết có tín nghĩa mới được bổ dụng thì kiếm đâu

cho đủ người làm quan? Không có đủ người làm quan thì kẻ cai trị ít mà kẻ

làm loạn nhiều. Cho nên cái đạo của bậc minh chủ là cứ nhất thiết theo

pháp luật mà không cần có người trí, cứ nắm vững lấy thuật mà không hâm

mộ kẻ trung tín, như vậy pháp luật không bị huỷ hoại mà quan lại không

sinh ra gian trá.

*

Ngày nay bậc vua chúa, đối với ngôn luận (của bọn du sĩ) chỉ thích lời

nói khéo mà không xét xem có thích đáng hay không; đối với hành vi (của

bọn du sĩ) thì chỉ trọng hư danh của họ chứ không xem họ có công (cày

ruộng hay đánh giặc) không, vì vậy mà dân trong thiên hạ hễ đàm luận thì

chỉ vụ ăn nói cho khéo chứ không nghĩ đến thực dụng. Cho nên bọn dẫn

https://thuviensach.vn

chứng tiên vương, nói chuyện nhân nghĩa đầy cả triều đình mà quốc chính không khỏi loạn; kẻ lập thân chỉ tranh nhau cái tiếng thanh cao[19], không cầu cái công dụng thực tế, do đó bọn trí sĩ lui về ở ẩn trong hang núi, từ bỏ

tước lộc không nhận mà binh lực không khỏi suy nhược. Binh lực không

khỏi suy nhược, quốc chính không khỏi loạn, nguyên do ở đâu? Ở chỗ cái

mà dân chúng khen, nhà vua trọng đều là những học thuyết làm loạn nước.

Nay nhân dân trong nước đều bàn về chính trị, chứa cất những sách về

pháp luật của Thương Ưởng, Quản Trọng, mà nước càng nghèo, là vì kẻ

bàn về nông nghiệp thì đông mà kẻ cầm cày lại ít. Trong nước ai cũng bàn

về việc binh, chứa cất những sách về binh pháp của Tôn Tử, Ngô Tử[20], mà binh lực càng yếu là vì kẻ nói chuyện đánh giặc thì đông mà kẻ bận áo

giáp lại ít. Cho nên bậc minh chủ chỉ dùng thực lực chớ không nghe lời nói

suông, thưởng công lao mà nhất định cấm cái vô dụng, như vậy dân mới

tận lực đến chết để theo bề trên. Cày ruộng là việc rất lao khổ mà dân làm

vì biết rằng có vậy mới giàu được, đánh giặc là việc rất nguy hiểm mà dân

làm vì biết có vậy mới sang được. Nếu trau dồi văn học, tập tành ngôn luận,

không cày cấy khó nhọc mà được giàu có, không nguy hiểm đánh giặc mà

được tôn quí thì ai chả muốn làm như vậy? Kết quả là một trăm người dùng

trí chỉ có một người dùng sức, người dùng trí mà đông thì pháp luật bại

hoại, kẻ dùng sức mà ít thì nước nghèo, do đó mà đời hoá loạn. Cho nên

một nước có minh chủ thì không dùng văn học trong sách[21]  chỉ lấy pháp luật mà dạy dân, không dùng lời của các “tiên sinh”[22],  chỉ dùng quan lại làm thầy (dạy pháp luật), không có bọn hiệp khách hung hãn, cho chém

được đầu giặc mới là dũng cảm. Nhờ vậy dân trong nước hễ đàm luận là

căn cứ vào pháp luật, hễ hành động là hướng về sự lập công, sự dũng cảm

đem dùng hết vào việc quân, mà thời bình thì nước giàu, lúc có giặc thì

binh mạnh. Đó là cái vốn[23] để lập vương nghiệp. Súc tích cái vốn đó, thừa lúc địch sơ suất thì sự nghiệp sẽ vượt ngũ đế, bằng tam vương[24].

Theo phép đó nhất định phải thành công.

*

https://thuviensach.vn

Ngày nay khác hẳn. Bên trong thì sĩ dân làm theo ý mình, bên ngoài thì bọn biện sĩ mượn quyền gây thế lực, trong ngoài đều làm điều gian ác để đợi

cường địch, như vậy chẳng nguy ư? Cho nên quần thần bàn về đối ngoại,

nếu không chia ra hai phe hợp tung và liên hoành thì cũng nhân có mối thù

với nước khác mà mượn sức nước mình để trả thù[25].  Hợp tung là liên hợp các nước yếu (tức lục quốc Hàn, Triệu, Ngụy, Sở, Yên, Tề) để đánh

một nước lớn (tức nước Tần); liên hoành là thờ một nước mạnh để đánh các

nước yếu, hai phe đó đều không duy trì được quốc gia. Bọn bề tôi nói

chuyện liên hoành đều bảo: “Không thờ nước lớn thì tất bị địch xâm lược”.

Thờ nước lớn đâu phải là nói suông, tất phải đem bản đồ nước mình và ấn

của các quan giao cho nước lớn xin họ phân phát. Dâng bản đồ thì nước bị

cắt xén, giao ấn thì danh phận bị hạ thấp; đất đai bị cắt xén thì nước yếu đí,

danh phận bị hạ thấp thì chính trị hỗn loạn. Vậy là theo chủ trương liên

hoành để nhờ nước lớn, lợi chưa thấy mà đã mất đất và loạn chính. Bọn bề

tôi nói chuyện hợp tung đều bảo: “Không cứu nước nhỏ mà đánh nước lớn

thì thiên hạ sẽ bị thôn tính, mà thiên hạ mất thì nước mình nguy, nước nguy

thì vua hoá thấp hèn”. Cứu nước nhỏ đâu phải là nói suông, phải đem binh

đánh nước lớn. Cứu nước nhỏ chưa chắc đã bảo tồn được nước đó mà đánh

nước lớn vị tất đã không có sự sơ hở (?), có sự sơ hở thì sẽ bị nước mạnh

chế ngự. Xuất quân thì quân thua, lui về cố thủ thì thành bị phá. Vậy là theo

chủ trương hợp tung để cứu nước nhỏ, lợi chưa thấy mà đã mất đất, thua

quân. Kẻ chủ trương thờ nước mạnh chỉ mong nhờ thế lực nước ngoài để

có quan chức lớn ở trong nước[26]; kẻ chủ trương cứu nước nhỏ chỉ mong mượn thế lực của nước mình mà cầu lợi ở nước ngoài[27].  Quốc gia chưa được lợi gì mà họ đã được đất phong, lộc hậu; địa vị của vua bị hạ thấp mà

quyền thế của bề tôi lại thêm cao, đất đai của quốc gia bị cắt xén mà nhà

riêng (của bề tôi) thì giàu thêm. Việc thành thì họ nắm quyền mà được

trọng dụng hoài; việc hỏng thì họ cũng giàu có rồi, lui về mà hưởng. Còn

bậc vua chúa nghe lời họ, việc chưa thành, tước lộc của họ đã thêm cao,

việc hỏng thì lại không giết họ, thành thử kẻ sĩ du thuyết không người nào

không dùng những lời hão huyền để cầu may, được tước lộc. Tại sao lại

https://thuviensach.vn

nghe những thuyết hão huyền đó để cho nước tan, vua chết? Tại vua chúa

không hiểu rõ cái lợi công và tư, không xét kĩ xem lời nói của bọn biện sĩ

có thích đáng hay không, mà sau khi thất bại rồi, lại không giết, trị tội bọn

họ. Những kẻ chủ trương liên hoành và hợp tung đó đều nói: “Việc đối

ngoại (nghĩa là theo liên hoành hay hợp tung) thành công lớn thì có thể

thành bá vương, nhỏ thì nước cũng được yên”. Làm bá vương thì có thể tấn

công người, mà nước yên thì không bị người tấn công. Nhưng cái sự mạnh

và trị thì không thể trông vào việc ngoại giao, nó tùy nội chính (tốt hay không). Không thi hành pháp luật ở trong nước mà cứ trông vào mưu trí đối

ngoại, thì không thể trị và mạnh được. Tục ngữ có câu: “Tay áo dài thì khéo

múa, tiền của nhiều thì khéo buôn”, nghĩa là có nhiều vốn thì dễ thành

công. Nước trị và mạnh thì dễ mưu sự, nước yếu và loạn thì khó thiết kế.

Cho nên dùng ở nước Tần (nước mạnh), mưu có thay đổi mười lần cũng ít

thất bại; dùng ở nước Yên (nước yếu), mưu chỉ một lần thay đổi mà cũng ít

thành công; không phải vì mưu dùng ở Tần đều khôn cả, mưu dùng ở Yên

đều ngu cả, chỉ vì cái “vốn” trị hay loạn khác nhau đấy thôi. Cho nên Chu

li khai Tần mà theo hợp tung, mới một năm đã bị diệt, Vệ li khai Ngụy mà

theo liên hoành, mới nửa năm đã mất. Chu vì hợp tung mà bị diệt, Vệ vì

liên hoành mà mất nước. Giá Chu và Vệ khoan tính cái kế hợp tung hay

liên hoành, mà gấp lo việc trị nước, làm cho phép lệnh nghiêm minh,

thưởng phạt xác định, khai phá hết đất đai để súc tích cho nhiều khiến cho

dân xuất tự lực ra giữ thành trì, thì thiên hạ dù có chiếm đất mình, lợi cũng

không được bao, công phá được đất mình thì tổn thất cũng nặng, như vậy

một nước vạn cỗ xe không dám đóng binh ở dưới thành kiên cố của mình,

mà chế ngự chỗ yếu kém của mình (?) đó là cái thuật chắc chắn giữ được

nước cho khỏi mất. Bỏ cái thuật chắc chắn giữ được nước cho khỏi mất mà

làm cái việc nhất định cho nước tới diệt vong, đó là lỗi của kẻ trị nước. Kết

quả là mưu trí lúc ngoại giao bị khốn ở ngoài mà chính trị thì loạn ở trong

như vậy tất mất nước, không sao cứu được.

*

https://thuviensach.vn

Nhân dân bao giờ cũng tìm sự an toàn, lợi ích mà tránh sự nguy nan, khốn cùng. Nay ta bắt họ ra trận, tiến lên thì chết vì địch mà lui về thì bị giết,

đằng nào cũng nguy. Bỏ việc nhà cửa làm ăn mà tìm cái công lao hãn

mã[28],  nhà lâm cảnh khổ mà bề trên không xét cho thì tất phải khốn cùng.

Chỗ nào khốn cùng và nguy nan thì làm sao dân không tìm cách tránh? Cho

nên họ thờ các tư gia có thế lực để được miễn quân dịch mà xa trận mạc, xa

trận mạc thì được yên. Họ dùng hối lộ nhờ nhà cầm quyền để được cái họ

muốn, được cái họ muốn thì có lợi. Chỗ nào yên ổn và có lợi thì sao dân

không ùa tới? Do đó mà dân lo việc công thì ít mà dân lo việc tư thì nhiều.

Chính sách trị nước của bậc minh chủ là khiến cho bọn thương nhân, công

nhân và du thủ du thực ít và bị khinh để cho dân đổ xô vào các nghề gốc

(trồng trọt, cày cấy) mà bỏ các nghề ngọn (công và thương). Nay lời xin

của bọn thân cận với vua chúa được chấp nhận, thì quan tước có thể mua

được, quan tước có thể mua được thì công nhân và thương nhân không còn

thấp hèn nữa. Của gian và đồ gian được dùng ở chợ, thì thương nhân tất

nhiều. Tiền của họ tích tụ được nhiều gấp bội nhà nông, mà địa vị của họ

lại cao hơn nông gia và chiến sĩ, như vậy thì chiến sĩ[29]  tất ít, mà bọn con buôn phải nhiều. Cho nên nước loạn có cái thói: bọn học giả thì khen đạo

tiên vương, tạ khẩu là trọng nhân nghĩa, trau chuốt dung mạo và y phục, lời

ăn tiếng nói để làm loạn pháp độ đương thời, làm mê hoặc lòng vua chúa;

bọn du sĩ thì dùng thuyết gian trá mượn thế lực của nước ngoài để đạt được

tư lợi, làm thiệt hại cho quốc gia, bọn đeo gươm thì tập hợp đàn em, lập tiết

tháo để nổi danh mà phạm cấm lệnh của năm chức quan[30]  (tức của triều đình) bọn thị thần nịnh bợ, tích tụ tài sản, ăn hối lộ, mượn cái thế của nhà

cầm quyền mà xin miễn dịch (cho kẻ hối lộ cho họ), còn bọn thương gia và

công nhân thì sửa lại[31]  những đồ xấu xí, tích trữ những vật thường

dùng[32] để đợi thời (bán đắt giá mà) bóc lột cái lợi của nông phu. Năm hạng người đó là mọt của nước, bậc vua chúa không trừ chúng, không nuôi

chiến sĩ thì trong thiên hạ có quốc gia bị tàn phá suy vong, có triều đại bị

tiêu diệt, cũng không có gì lạ!

https://thuviensach.vn

Chú thích:

[1] Ông Cổn là cha của ông Vũ, người sáng lập nhà Hạ. Vua Thuấn sai ông Cổn trị lụt không thành công, bị giết; sau ông Vũ trị lụt, vua Thuấn truyền

ngôi cho. Đừng lộn ông Vũ này với ông Võ của nhà Chu đời sau.

[2] Tục nước Sở, tháng hai có lễ “lâu”, đông chí có lễ “lạp” để tế thần.

[3] Vì ở núi ít nước, nước hoá quí.

[4] Phong và Cảo đều ở Thiểm Tây, nhà Chu mới đầu đóng đô ở đất Cảo.

[5] Một con sông phát nguyên từ Thiểm Tây, chảy vào Hồ Bắc rồi đổ vào sông Dương Tử.

[6]  Tương truyền vua Yển vương vì thương dân không kháng cự nên Sở

chiếm được nước Từ.

[7] Cung Công là một bộ lạc thời thượng cổ, trước thời vua Vũ đã có lần xâm phạm Trung Nguyên, thời vua Vũ cũng có thể gây chiến với Trung

Nguyên nữa, nhưng không thấy sử chép việc đó.

[8] Theo các nhà khảo cổ gần đây thì thời đó chưa có sắt, cuối đời Xuân Thu mới có.

[9]  Nguyên văn: “thị dân như phụ mẫu”. Câu này theo Trần Khải Thiên tỉnh lược mấy chữ (… như phụ mẫu) chi phụ mẫu.

[10] Nguyên văn: bất thính kì khấp là không theo sự khóc lóc.

[11] Tức thất thập nhị hiền.

[12] Một người nổi tiếng chạy nhanh thời xưa.

[13] Nguyên văn là di, có sách giảng là phẳng, có sách giảng là phẳng lần lần.

[14]  Một tầm là tám thước, một thường là hai tầm, thước hồi đó bằng khoảng một gang tay.

[15] Chữ “tiên sinh” mới đầu trỏ các danh sĩ khắp nơi tụ tập ở Lâm Tri (Tề) mà được vua Tề trọng đãi (coi phần I), ở đây trỏ hạng người mà ngày nay

chúng ta gọi là học giả.

[16] Coi chú thích phần III chương IV

https://thuviensach.vn

[17] Chúng ta nên nhớ Hàn Phi chủ trương vua phải dùng thuật để chế ngự

bề tôi.

[18] Điền Thường hay Điền Thành, Điền Hằng, một đại phu nước Tề đời Xuân Thu, giết vua Tề là Giản Công để lập Bình Công. Sau con cháu ông

ta cướp luôn ngôi vua nước Tề - Tử Hãn chưa rõ là ai, có lẽ là một Đại phu

nước Tống.

[19] Ám chỉ bọn Đạo gia ở ẩn.

[20]Tôn  Tử tức Tôn Võ, người nước Tề, giỏi binh pháp, tác giả một bộ

binh thư nổi tiếng. Ngô Tử tức Ngô Khởi, một danh tướng đời Chiến Quốc,

gốc nước Vệ, làm quan ở Lỗ, Ngụy, Sở, mấy lần thắng được Tần.

[21] Tức các Thi, Thư, điển tích của Nho gia.

[22]  Tức các học giả (như các Tắc hạ tiên sinh). Có sách chép là tiên vương.

[23] Tức nước giàu binh mạnh.

[24] Ngũ đế là Hoàng đế, Chuyên Húc, Đế Cốc, Nghiêu, Thuấn.

Tam vương là vua đời Tam đại: Hạ Vũ, Thương Thang, Chu Văn vương.

[25] Như trường hợp Ngũ Viên, người nước Sở, cha là Ngũ Xa bị vua Sở

giết, ông qua nước Ngô, thuyết phục vua Ngô là Hạp Lư đánh nước Sở để

báo thù cho cha.

[26] Khuyên vua thờ nước mạnh mà vua nghe thì họ được nước mạnh trọng dụng, thăng quan, phong đất cho.

[27] Khuyên vua cứu nước nhỏ mà vua nghe thì họ được nước nhỏ mang ơn, tặng cho tiền của, bảo vật.

[28] Công lao lập trên lưng con ngựa toát mồ hôi, tức chiến công.

[29] Nguyên văn là cảnh giới chi sĩ nghĩa là kẻ sĩ ngay thẳng, nhưng ý đồ

không hợp với tiền hậu vận, cho nên một số học giả ngờ là chiến giới chi sĩ

(chiến sĩ) hoặc canh chiến chi sĩ (nông gia và chiến sĩ).

[30] Năm chức đó là: tư đồ, tư mã, tư không, tư sĩ và tư khấu.

[31] Tức như ta nói: đánh bóng lại cho có vẻ mới, trông được.

[32] Nguyên văn: phất mị tài, có sách giảng là tiền của vô dụng hoặc vô hạn. Chúng tôi thấy không xuôi nên theo Trần Khải Thiên: phất mị tài - bất

gia hoá - tiện nghi hoá.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XL

NẠN THẾ

(VẤN NẠN VỀ CÁI THẾ[1])

Thận Tử (tức Thận Đáo) bảo:

- Con phi long cưỡi mây mà bay (lên trời), con đằng xà (một loại rắn như

rồng, không có chân) chế ngự sương mù mà lượn (trong đó). Mây tan

sương tạnh rồi thì hai con đó cũng chỉ như con giun, con kiến vì mất chỗ

dựa. Người hiền mà chịu khuất kẻ bất tiếu (tài đức kém) là vì quyền (thế)

nhẹ, (địa) vị thấp; kẻ bất tiếu mà khuất phục được người hiền là vì quyền

trọng, vị cao. Nghiêu hồi còn là dân thường thì không trị được ba người,

mà Kiệt khi làm thiên tử thì có thể làm loạn cả thiên hạ. Do đó tôi biết rằng

quyền thế và địa vị đủ để nhờ cậy được, mà bậc hiền trí không đủ cho ta

hâm mộ. Cây ná yếu mà bắn được mũi tên lên cao là nhờ sức gió đưa đi; kẻ

bất tiếu mà lệnh ban ra được thi hành là nhờ sức giúp đỡ của quần chúng.

Nghiêu khi còn là kẻ lệ thuộc, đi giảng dạy thì dân không nghe; đến khi

ngồi quay mặt về phương Nam, làm vua thiên hạ, lệnh ban ra là người ta thi

hành liền, cấm đoán là người ta phải ngừng ngay. Do đó mà xét thì hiền và

trí không đủ cho đám đông phục tòng, mà quyền thế và địa vị đủ khuất

phục người hiền.

Có kẻ trả lời Thận Tử:[2]

- Con phi long cưỡi mây mà bay, con đằng xà chế ngự sương mù mà lượn,

tôi đồng ý rằng hai con đó dựa vào cái thế của mây và sương mù. Tuy

nhiên, nếu bỏ người hiền mà chuyên dựa thế lực, có đủ để trị nước không,

thì tôi chưa được thấy đấy. Có cái thế của mây, sương mù mà cưỡi, lượn

được, quả là con rồng, con rắn có tài cao. Có mây dày mà con giun không

cưỡi được; có sương mù đặc mà con kiến không lượn được vì tài năng của

https://thuviensach.vn

chúng kém. Kiệt Trụ quay mặt về phương Nam, làm vua thiên hạ, dùng uy

thế của ngôi thiên tử làm mây và sương mù, mà thiên hạ không khỏi đại

loạn là vì tài năng của họ kém. Vả lại ông đó (tức Thận Tử) bảo cái thế của

vua Nghiêu trị được thiên hạ, thì cái thế đó có khác gì cái thế Kiệt làm loạn

thiên hạ đâu? Cái thế tự nó không thể khiến cho người hiền dùng nó, kẻ bất

tiếu không dùng nó. Người hiền dùng nó thì thiên hạ trị, kẻ bất tiếu dùng nó

thì thiên hạ loạn. Tính tình con người hiền thì ít, bất tiếu thì nhiều. Lấy cái

lợi của uy thế mà giúp kẻ bất tiếu thời loạn thì kẻ dựa thế làm loạn thiên hạ

sẽ rất đông, người nhờ thế làm cho thiên hạ trị rất ít. Cái thế rất tiện lợi cho

việc trị mà cũng tiện lợi cho sự loạn. Cho nên Chu Thư[3] có câu: “Đừng chắp cánh cho cọp, cọp sẽ bay vào trong ấp, bắt người để ăn thịt”. Giúp cho

kẻ bất tiếu có thế lực tức là chắp cánh cho cọp. Kiệt Trụ bắt dân xây đài

cao, đào ao sâu, làm kiệt sức dân, dùng cực hình bào lạc[4] làm hại mạng dân. Kiệt Trụ làm được bốn việc đó[5] nhờ có cái uy thế thiên tử làm cánh cho họ. Nếu họ là thường nhân thì chưa làm được một (trong bốn việc đó)

đã bị xử tử rồi. “Thế là cái nuôi lòng hổ lang để gây nên việc bạo loạn. Đó

là mối hại lớn của thiên hạ. Thế có thể làm cho nước trị, cũng có thể gây

loạn, chớ không nhất định. Như vậy mà chuyện nói rằng thế đủ để trị thiên

hạ, thì kiến thức thực là nông cạn. Có ngựa tốt và xe chắc mà sai đầy tớ

đánh xe thì bị thiên hạ cười, giao cho Vương Lương[6] đánh xe thì ngày đi được ngàn dặm. Cũng vẫn là ngựa ấy xe ấy mà người thì đi được ngàn

dặm, người bị chê cười, chỉ do khéo vụng khác nhau xa vậy. Nay coi nước

là chiếc xe, coi cái thế là con ngựa, coi hiệu lệnh là dây cương, hình phạt là

ngọn roi, để ông Nghiêu, ông Thuấn đánh xe thì thiên hạ trị, để Kiệt, Trụ

đánh xe thì thiên hạ loạn, chỉ do hiền và bất tiếu khác nhau xa vậy. Muốn đi

nhanh và xa thì biết dùng[7]  Vương Lương; mà muốn tiến lợi trừ hại lại không biết dùng người hiền năng, đó là cái hại của sự không biết suy luận

về những cái giống nhau. Nghiêu, Thuấn chính là Vương Lương trong việc

trị nước đấy.”

*

Lại có kẻ[8] trả lời câu trả lời trên:

https://thuviensach.vn

- Ông ấy (Thận Tử) cho cái “thế” là đủ để vua dựa vào mà trị quan lại; mà ông (tức người bắt bẻ Thận Tử như trên) lại bảo: “Phải đợi có hiền thần rồi

mới trị được”, như vậy không đúng. Cái thế, “danh” chỉ có một mà “thực”

thì thay đổi rất nhiều[9].  Nếu cái thế tự nhiên[10] thì chẳng cần phải bàn.

Nhưng cái tôi gọi là thế là cái thế do người thiết lập ra kia[11].  Ông bảo: Nghiêu, Thuấn đắc thế mà trị; Kiệt, Trụ đắc thế mà loạn. Tôi không bảo

rằng dưới triều Nghiêu Thuấn (vua Kiệt, Trụ), không phải như vậy, nhưng

cái đó không phải do người thiết lập ra. Nghiêu, Thuấn sinh ra mà đã làm

vua thì có mười Kiệt, Trụ (ở dưới) cũng không làm cho loạn được vì đó là

cái thế trị; Kiệt, Trụ sinh ra mà dã làm vua thì có mười Nghiêu, Thuấn (ở

dưới) cũng không làm cho trị được, vì đó là cái thế loạn. Cho nên bảo:

“Thế mà trị thì không thể làm cho loạn được, thế mà loạn thì không thể làm

cho trị được”. Đó là cái thế tự nhiên, không phải con người thiết lập được.

Cái tôi nói là cái thế mà con người có thể thiết lập được kia (tức là quyền

thế). Mà cái này thì sự hiền minh có liên quan gì tới? Làm sao biết được

điều ấy?

Có người kể chuyện: “Một người bán mâu và thuẫn, khoe thuẫn của mình

chắc, không vật gì đâm thủng được. Một lát sau lại khen mâu của mình bén,

không vật gì là không đâm thủng”. Có người hỏi lại anh ta: “Thế bây giờ

lấy cây mâu của ông mà đâm cái thuẫn của ông thì sao” – Anh ta bí. Cái

thuẫn không gì đâm thủng với cái mâu không gì là không đâm thủng, hai

cái đó không cùng tồn tại một lúc được. Sự hiền minh thì không chịu sự

cưỡng chế (như cái thuẫn), mà cái thế dùng làm đạo trị nước thì có tính

cách công dụng cưỡng chế (như cái mâu). Hai cái đó để chung thì là mâu

thuẫn. Hiền và thế, không thể dung nhau được, điều đó hiển nhiên[12].  Vả lại, Nghiêu, Thuấn, Kiệt, Trụ ngàn đời mới xuất hiện một lần; số đó rất

ít[13].  Mà cái thường thấy trên đời thì là hạng người trung bình[14],  cho nên tôi nói về thế là nói hạng trung bình. Hạng người trung bình thì trên

không bằng Nghiêu, Thuấn, dưới không đến nỗi như Kiệt, Trụ. Nếu cứ giữ

chặt pháp luật, dùng quyền thế thì nước trị, quay lưng lại pháp luật, bỏ

quyền thế thì nước loạn. Nay bỏ quyền thế, quay lưng lại pháp luật mà đợi

https://thuviensach.vn

Nghiêu, Thuấn. Nghiêu, Thuấn tới là nước trị, thì ngàn đời loạn mới có một đời trị. Giữ chặt pháp luật, dùng quyền thế mà đợi Kiệt, Trụ. Kiệt, Trụ tới là

nước loạn, thì ngàn đời trị mới có một đời loạn. Ngàn đời trị mà một đời

loạn, với ngàn đời loạn mà một đời trị, hai cái đó ngược hẳn nhau như hai

người cưỡi con ngựa Kí và con ngựa Nhĩ[15], mà mỗi người phi nhanh về

một phía vậy.

Bỏ đồ để uốn gỗ (ẩn quát)[16], bỏ đồ đo lường mà sai Hề Trọng[17]  đóng xe thì một cái bánh xe ông ta đóng cũng không xong. Không có sự khuyến

khích khen thưởng, không có cái uy của hình phạt, bỏ quyền thế pháp luật,

thì Nghiêu, Thuấn dù đi từng nhà thuyết phục, người ta cũng cãi lại, mà

không trị nổi ba nhà. Vậy cái thế đủ để dùng được, điều đó hiển nhiên. Mà

ông bảo: “Phải đợi có người hiền”, thì là sai. Vả lại không ăn một trăm

ngày, đợi có thịt ngon mới ăn thì tất chết đói mất. Đợi có bậc hiền như

Nghiêu, Thuấn để trị dân đời nay thì khác gì đợi có thịt ngon để cứu người

chết đói không?

Ông bảo: “Có ngựa tốt xe chắc mà sai đầy tớ đánh xe thì bị thiên hạ cười;

giao cho Vương Lương đánh thì ngày đi được ngàn dặm”. Tôi nghĩ không

phải vậy. Một người Trung Quốc (tức ở Trung Nguyên, như miền Lỗ, Tề,

Tấn, Chu…) chết đói mà đợi người nước Việt lội[18] giỏi tới cứu, thì người Việt lội giỏi đến đâu cứu cũng không được. Đợi ông Vương Lương thời cổ

để đánh cỗ xe ngày nay thì cũng không khác gì đợi người nước Việt cứu

ngưòi chết đuối vậy. Đợi làm sao được, lẽ đó là hiển nhiên. Có ngựa tốt, xe

chắc cứ năm chục dặm đặt một trạm (để tiếp sức), rồi sai người trung bình

đánh xe thì có thể chạy nhanh, đi xa, một ngày đi được ngàn dặm, cần gì

phải đợi có ông Vương Lương thời cổ! Vả lại nói tới việc đánh xe, không

đưa ra trường hợp dùng Vương Lương thì đưa ra những trường hợp dùng

kẻ tôi tớ không biết đánh xe, nói về việc trị nước, không đưa ra trường hợp

Nghiêu, Thuấn thì đưa ra trường hợp Kiệt, Trụ, làm loạn nước; như vậy tức

như nói về khẩu vị, nếu không đưa ra đường mật, thì đưa ra rau đắng, rau

đay, nghị luận như vậy là nói cho nhiều mà không hợp lý hợp phép vì đưa

https://thuviensach.vn

ra hai trường hợp cực đoan, làm sao có thể bắt bẻ những lời hợp đạo lí được? Lời ông bàn không bằng thuyết về thế trên kia của Thận Tử.

Chú thích:

[1]Vấn nạn là đặt câu hỏi để bắt bẻ.

[2] Hàn Phi thay lời Nho gia mà bác thuyết về thế của Thận Đáo.

[3] Phần trong kinh Thư chép về nhà Chu.

[4] Tương truyền do vua Trụ đặt ra nhưng không chắc đúng; Trụ sai bôi mỡ

lên một cái trụ bằng đồng, dưới để than hồng, bắt tội nhân đi lên cái trụ (đặt

nằm ngang), để hắn trượt chân té xuống than hồng, cho Đát Kỉ thấy mà

cười. Có thuyết nữa cho rằng tội nhân bị cột vào một cái ống đồng rỗng, rồi

người ta đổ than hồng vào cho nó đỏ lên làm cháy da thịt tội nhân.

[5] Trên chỉ mới kể ba việc: xây đài cao, đào ao sâu, dùng cực hình bào lạc, cho nên có người bảo bào và lạc là 2 cực hình (không đáng tin), có người

bảo trên chép thiếu một việc (đáng tin hơn).

[6] Người nước Tấn giỏi đánh xe, thời Xuân Thu.

[7] Có bản thêm chữ bất: Muốn đi xa và nhanh mà không biết dùng Vương Lương… Chúng tôi cho là sai vì như vậy không hợp với kết luận ở cuối

câu: cái hại của sự không biết suy luận về những cái giống nhau.

[8] Đây là ý kiến của Hàn Phi.

[9] Có sách giảng là ý nghĩa rất nhiều. Nguyên văn: biến vô số.

[10] Có học giả hiểu là thiên mệnh, có học giả lại hiểu là sự truyền ngôi.

[11] Có học giả hiểu là sự vận dụng chủ quyền (quyền thế).

[12] Cả đoạn này nguyên văn rất khó hiểu.

[13] Nguyên văn là: thị tị kiên, tuỳ chủng nhi sinh, dịch từng chữ là: là sánh vai nối gót mà sinh, mỗi sách giảng một khác, có sách ngờ là sai hay thiếu

chữ. Chúng tôi theo Trần Khải Thiên đoán ý mà dịch.

[14] Nguyên văn là: thế chí trị giả, bất tuyệt ư trung; mỗi sách cũng hiểu một khác, chúng tôi cũng đoán ý mà dịch.

https://thuviensach.vn

[15] Những loài ngựa tốt, ngày đi ngàn dặm.

[16] Coi chú thích ở thiên Hiển học.

[17] Bề tôi vua Hạ Vũ, coi về xe cộ

[18] Có bản thêm chữ hải: lội bể giỏi.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLIII

ĐỊNH PHÁP

(LẬP PHÁP[1])

Có người hỏi:

- Thuyết của hai ông Thân Bất Hại và Công Tôn Ưởng, thuyết nào khẩn

thiết cho quốc gia hơn? Đáp: - Không thể quyết được. Ngưòi ta không ăn

mười ngày thì chết, mà trời lạnh gắt, không có áo mặc cũng chết. Hỏi ăn

mặc cái nào khẩn thiết cho người hơn thì không thể quyết được vì cả hai

đều để dưỡng sinh, không thể thiếu một. Thân Bất Hại nói về thuật, mà

Công Tôn Ưởng nói về pháp. Thuật là nhân tài năng mà giao cho chức

quan, theo cái danh mà trách cứ cái thực (nói sao thì phải làm đúng như vậy

hoặc giữ chức vụ nào thì phải làm đúng nhiệm vụ), nắm quyền sinh sát, xét

khả năng của quần thần. Đó là cái bậc vua chúa phải nắm trong tay. Pháp là

hiến lệnh công bố ở các công sở, thưởng hay phạt[2]  đều được dân tin chắc là thi hành[3],  thưởng người cẩn thận giữ pháp luật, phạt kẻ phạm pháp, như vậy bề tôi sẽ theo pháp[4]. Ở trên vua không có thuật thì bị bề tôi che lấp; ở dưới bề tôi không có pháp luật thì loạn. Vậy không thể thiếu một

trong hai cái đó, cả hai đều là công cụ của bậc đế vương.

*

Người đó lại hỏi: “Chỉ theo thuật mà không có pháp luật hoặc chỉ có pháp

luật mà không theo luật, đều không được, là tại sao? Đáp: “Thân Bất Hại

làm phụ tá cho Hàn Chiêu hầu, Hàn (lúc đó) là một phần của nước Tấn

(mới) tách ra[5]. Vì vậy pháp luật cũ của Tấn chưa bỏ mà pháp luật mới của Hàn đã đặt ra: lệnh của vua trước chưa thu về mà lệnh của vua mới đã

ban hành. Nếu Thân Bất Hại không chỉnh đốn lại pháp luật, thống nhất lại

hiến lệnh thì sẽ có nhiều kẻ gian vì pháp luật và lệnh cũ có lợi cho họ thì họ

theo, pháp luật và lệnh mới có lợi cho họ thì họ theo. Cũ và mới trái ngược

https://thuviensach.vn

nhau, trước và sau nghịch nhau, thì dù Thân Bất Hại có bảo Chiêu hầu cả

chục lần phải dùng thuật, bọn gian thần vẫn còn có chỗ dối trá trong lời nói

được. Vì vậy, Thân Bất Hại dựa vào sức mạnh của nước Hàn có vạn cỗ xe

mà mười bảy năm[6]  không lập được nghiệp bá vương cho Hàn. Đó là cái hại bề trên tuy dùng thuật mà các quan không chỉnh đốn, thống nhất pháp

luật.

Công Tôn Ưởng trị nước Tần, đặt ra lệnh phải cáo gian, nếu tố cáo sai thì bị

tội, năm và mười nhà phải cùng chịu trách nhiệm; thưởng hậu mà xác thực,

phạt nặng mà cương quyết; nhờ vậy mà dân tận lực làm lụng không nghỉ,

đánh đuổi địch, dù nguy cũng không lùi bước, làm cho nước giàu binh

mạnh. Nhưng không dùng thuật để biết kẻ gian, cho nên sự giàu mạnh đó

chỉ lợi cho bọn đại thần mà thôi. Tới khi Hiếu Công và Thương quân

(Thương Ưởng) chết, Huệ Vương lên nối ngôi, pháp luật của Tần chưa huỷ

hoại, mà Trương Nghi đem Tần hi sinh cho Hàn, Ngụy[7].  Rồi Huệ Vương chết, Võ Vương lên nối ngôi, Cam Mậu (Tả thừa tướng của Tần) đem Tần

hi sinh cho nước Chu. Võ Vương chết, Chiêu Tương Vương lên nối ngôi,

Nhương Hầu (tức Ngụy Nhiễm) vượt nước Hàn, nước Ngụy mà đánh Tề ở

phía Đông, năm năm Tần không thêm được một thước đất, mà Nhương

Hầu thì được phong ấp Đào, Ứng Hầu (tức Phạm Tuy) đánh Hàn tám năm,

mà được phong đất Nhữ Nam. Từ đó trở đi, những kẻ được trọng dụng ở

Tần đều thuộc hạng Ứng Hầu, Nhương Hầu hết. Vậy, đánh giặc mà thắng

thì đại thần được tôn quí, quốc gia được thêm đất thì đại thần được thêm

đất riêng, chỉ vì nhà vua không có thuật để biết kẻ gian. Thương quân dù

mười lần sửa sang pháp luật, gian thần cũng ngược lại lợi dụng pháp luật

làm lợi cho họ[8].  Cho nên nhân sức mạnh của Tần mà mấy chục năm không lập được sự nghiệp đế vương. Đó là cái hại của pháp luật được các

quan áp dụng đúng, nhưng vua ở trên lại không có thuật.

*

Lại nói:

- Vua chúa dùng thuật của Thân tử, quan lại dùng pháp của Thương quân,

https://thuviensach.vn

như vậy là được rồi chứ (hay chưa đủ?)[9]  Đáp:

- Thân tử chưa đạt đến chỗ hoàn toàn của thuật, Thương quân chưa đạt đến

chỗ hoàn toàn của pháp. Thân tử bảo: “Quan lại không được vượt chức

(không thuộc quyền chức của mình thì) dù biết cũng không được nói”.

Quan lại không được vượt chức, như vậy là giữ chức phận của mình, cái đó

được; nhưng biết mà không nói thì là không tố cái lỗi[10]  (của người khác với vua), cái đó sai. Bậc vua chúa lấy mắt của cả nước mà xem cho nên

không ai nhìn sáng bằng, lấy tai của cả nước mà nghe cho nên không ai

nghe tỏ bằng. Nay bề tôi biết mà không nói thì vua chúa còn nhờ vào đâu

mà nhìn thấy, nghe thấy được nữa? Pháp luật của Thương quân bảo: “Chém

được một đầu giặc thì thăng tước một cấp, nếu muốn làm quan thì được

một chức quan mà lương là 50 thạch (mỗi thạch là mười đấu); chém được

hai đầu giặc thì thăng tước hai cấp, nếu muốn làm quan thì được một chức

quan lương 100 thạch. Việc thăng quan tước xứng với công chém đầu giặc.

Nay nếu có một pháp lệnh bảo: “Ai chém được đầu giặc thì được làm thầy

thuốc hay thợ mộc” thì nhà cất không xong mà bệnh trị không hết. Làm thợ

cần khéo tay, làm thầy thuốc cần giỏi dùng thuốc. Cứ chém được đầu giặc

là được làm những nghề đó thì không hợp với khả năng của họ. Làm quan

trị dân thì cần có trí năng, còn chém đầu giặc thì cần sức mạnh. Dùng người

chỉ có sức mạnh mà cho làm quan trị dân cần có trí năng, thì cũng như cho

người có công chém đầu giặc làm thầy thuốc hay thợ mộc. Cho nên tôi bảo:

“Hai ông ấy – Thân tử và Thương quân – chưa đạt được đến chỗ hoàn toàn

của thuật, pháp”.

Chú thích:

[1] Theo Trần Khải Thiên, cũng có thể hiểu là giải thích pháp luật. Nhưng chúng tôi nghĩ nghĩa đó hẹp quá. Nhan đề này không tóm được ý toàn

thiên.

[2]  Có bản chép là hình phạt, nhưng đọc hàng dưới sẽ thấy thưởng phạt đúng hơn.

https://thuviensach.vn

[3] Nghĩa là pháp luật đã ban thì phải thi hành đúng, dân mới tin.

[4] Nguyên văn: nhân thần chi sở sư, có bản giảng là: bề tôi sẽ coi là thầy.

[5] Năm 376 trước Tây Lịch, nước Tấn chia ba thành Ngụy, Triệu và Hàn.

[6] Sự thực chỉ có 15 năm thôi, mà Hàn không phải là nước lớn có vạn cỗ

xe.

[7]  Trương Nghi làm tướng quốc cho Tần Huệ vương, chủ trương liên hoành, thuyết lục quốc họp nhau lại phục vụ Tần. Vậy thì sao lại bảo đem

Tần hi sinh cho Hàn, Ngụy.

[8] Chính nghĩa là “nhờ cậy vào đó”

[9] Nguyên văn: khả hồ? Nhiều sách dịch sát là "được không"? Chúng tôi nghĩ dịch như vậy thì lời đáp của Hàn Phi ở dưới hoá ra không nhằm, cho

nên chúng tôi lấy ý mà dịch như trên.

[10] Nguyên văn: thị bất yết ( 謁) quá dã. Có sách không dịch chữ yết đó, có sách dịch là không nói cái gì không thuộc chức vị của mình. Nhưng

thiên Bát kinh viết: yết quá thưởng, thì rõ ràng yết có nghĩa là tố cáo. Tố

cáo tội lỗi của người khác nên được thưởng .

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN VII

NHỊ BÍNH

(HAI QUYỀN CỦA VUA[1])

Bậc minh chủ sở dĩ chế ngự được bề tôi là chỉ nhờ có hai cái quyền mà

thôi. Hai cái quyền đó là “hình” và “đức”. Thế nào là hình và đức? Giết

phạt gọi là hình, khen thưởng gọi là đức[2].  Bề tôi nào cũng sợ bị giết phạt và ham được khen thưởng, cho nên vua chúa biết tự sử dụng hai cái quyền

hình và đức thì quần thần đều sợ uy của vua mà mong được vua khen

thưởng. Bọn gian thần trên đời thì không vậy. Chúng ghét ai thì làm mê

hoặc vua để được vua giao cho quyền trị tội ngưòi đó; chúng yêu ai thì làm

mê hoặc vua chúa để được vua giao cho quyền thưởng người đó. Bậc vua

chúa không giữ cho cái uy cùng cái lợi, phạt và thưởng xuất phát từ chính

mình, mà nghe lời bề tôi, thưởng phạt theo ý họ thì dân chúng trong nước

đều sợ bọn bề tôi đó mà coi thường vua, qui phục họ mà xa vua, đó là cái

hại bậc vua chúa đánh mất hai cái quyền hình và đức. Cọp làm cho chó

phải khiếp phục là nhờ nanh với vuốt: nếu cọp bỏ nanh vuốt đi, để cho chó

dùng thì ngược lại nó phải khiếp phục chó. Bậc vua chúa dùng hình và đức

để chế ngự bề tôi, nếu bỏ hai quyền đó, để cho bề tôi dùng thì ngược lại bị

bề tôi chế ngự. Cho nên Điền Thường trên xin tước lộc để ban cho quần

thần, dưới làm cái đấu cái hộc lớn hơn mẫu mực để thi ân cho trăm họ; thế

là Giản Công mất cái quyền thi ân, để cho Điền Thường lấy mà dùng, rốt

cuộc Giản Công bị giết. [3]  Tử Hãn tâu với vua Tống[4]:  “Dân thích được khen thưởng, vậy việc đó xin đại vương tự làm lấy; dân ghét bị hình phạt,

việc này thần xin đảm nhận”. Thế là vua Tống mất cái quyền hình phạt để

cho Tử Hãn lấy mà dùng, rốt cuộc vua Tống bị hiếp bức. Điền Thường chỉ

dùng cái đức mà Giản Công bị giết; Tử Hãn chỉ dùng cái hình mà vua Tống

bị hiếp. Vậy mà ngày nay bọn bề tôi dùng cả hai cái hình và đức, thì vua

chúa tất nguy hơn Giản Công và vua Tống nhiều. Cho nên các vua chúa bị

https://thuviensach.vn

hiếp, bị giết, bị che lấp, lừa dối là vì bỏ cả hai cái quyền hình và đức để cho bề tôi dùng. Như vậy mà không bị nguy vong là điều không thể có được.

*

Bậc vua chúa muốn ngăn cấm gian tà, tất phải xét xem hình và danh có hợp

nhau không; danh là lời nói mà hình là sự việc. Bề tôi trình bày một kiến

nghị, vua theo kiến nghị đó mà giao việc cho, rồi tùy việc mà xét kết quả.

Kết quả phù hợp với việc, việc phù hợp với lời nói thì thưởng; trái lại, kết

quả không phù hợp với việc, việc không phù hợp với lời nói thì phạt. Lời

nói của bề tôi huênh hoang, mà kết quả nhỏ thì phạt, không phải phạt vì kết

quả nhỏ mà vì kết quả không phù hợp với lời nói. Lời nói của bề tôi nhũn

quá mà kết quả lớn thì cũng phạt, không phải không mừng vì kết quả lớn,

nhưng kết quả không phù hợp với lời nói thì công không đủ bù hại, vì vậy

nên phạt. Xưa Hàn Chiêu hầu say rồi ngủ. Viên điển quan (thị thần coi về

mão) sợ vua lạnh, lấy áo đắp lên cho vua. Chiêu Hầu thức dậy, thấy vậy,

vui lòng, hỏi kẻ tả hữu: “Ai đắp áo cho ta đó?”. Kẻ tả hữu đáp: “Viên quan

coi về mão". Chiêu Hầu bèn phạt cả viên điển y vì không làm nhiệm vụ;

phạt viên điển quan vì vượt chức vụ. Không phải là ông không sợ lạnh, mà

vì ông cho rằng để bề tôi vượt chức vụ thì cái hại còn hơn là mình bị lạnh.

Cho nên bậc minh chủ đối với bề tôi, không để cho bề tôi vượt chức mà lập

công, không để cho lời nói không phù hợp với việc làm. Vượt chức thì

chết, lời nói không phù hợp với việc làm thì bị tội. Bề tôi cứ giữ chức vụ

của mình, lời nói phù hợp với việc, như vậy quần thần không thể kết bè

đảng làm điều gian tà được.

*

Bậc vua chúa có hai mối lo: dùng người hiền, [5]  bề tôi nhân sự hiền tài của họ mà lấn vua; mà dùng người bừa bãi thì việc tất thất bại. Vua thích người

hiền thì bề tôi trau dồi bề ngoài để làm vừa lòng vua, như vậy chân tình của

họ không xuất hiện, mà chân tình của họ không xuất hiện thì vua không

phân biệt được đâu là chân, đâu là ngụy. Cho nên vua Việt hiếu dũng mà đa

số nhân dân coi thường sự chết; Sở Linh vương thích những lưng eo mà

https://thuviensach.vn

trong nước nhiều người (nhịn ăn tới) chết đói; Tề Hoàn công hay ghen mà hiếu sắc, nên Thụ Điêu tự hoạn để được làm thái giám; ông lại thích ăn

ngon nên Dịch Nha luộc đứa con đầu lòng của mình[6] để dâng; vua nước Yên là Tử Khoái thích người hiền[7]  cho nên Tử Chi làm bộ tỏ ra rằng mình (thanh cao) không nhận ngôi vua[8]. Vua để lộ lòng ghét của mình thì bề tôi làm ra bộ tài năng để hợp với sở thích của vua; vua để lộ lòng muốn

thì bề tôi sửa đổi tính tình thái độ để thích ứng với lòng vua mà cầu lợi.

Cho nên Tử Chi làm bộ hiền nhân mà đoạt được ngôi vua; Thụ Điêu, Dịch

Nha lợi dụng sở thích của vua mà lấn vua; (kết quả là) Tử Khoái chết vì nội

loạn, Hoàn Công chết tới khi dòi bò ra ngoài cửa phòng[9]  mà chưa được chôn. Nguyên do tại đâu? Tại vua để lộ tình dục của mình, để bề tôi lợi

dụng (mà mưu lợi cho họ). Bề tôi vị tất đã yêu vua, họ chỉ tính cái lợi cho

họ thôi. Bậc vua chúa không che giấu tình dục, ý tứ của mình mà để cho bề

tôi có cơ hội lấn áp mình thì bề tôi học cái thói của Tử Chi, Điền Thường

đâu có khó. Cho nên bảo: “Vua bỏ yêu, bỏ ghét đi thì chân tướng của bề tôi

sẽ hiện, mà vua sẽ không bị che lấp”.

Chú thích:

[1] Bính nghĩa gốc là cái cán, là cầm. Ở đây bính là quyền bính, nghĩa là quyền thế nằm trong tay như cầm cái cán của vật.

[2]Chữ  đức ở đây có nghĩa khác nghĩa người ta thường dùng.

[3] và [4]  Điền Thường và Giản công; Tử Hãn và vua Tống: coi chú trang 10 thiên Ngũ đố.

[5]Chữ hiền này trỏ hạng người đa tài đa thuật, không phải hạng hiền nhân quân tử theo quan niệm Nho gia.

[6]Thụ Điêu và Dịch Nha đều là bọn gian trá được Tề Hoàn công tin dùng.

Nguyên văn bản Trần Khải Thiên: thủ tử. Có bản chép là tử thủ (luộc) đầu

https://thuviensach.vn

đứa con (của mình).

[7]Chữ hiền này hiểu theo quan niệm Nho gia.

[8]Việc này chép trong Chiến Quốc sách – Yên sách -9 – (Lá Bối - 1973) Yên vương là Khoái đem nước nhường cho Tử Chi để được tiếng là hiền

như vua Nghiêu (người đã nhường ngôi cho Hứa Do), nhưng Tử Chi không

được người nước Yên phục, nước Yên hóa loạn, sau bị Tề đánh. Sử không

chép Tử Chi mới đầu có làm bộ cao thượng như Hứa Do mà từ chối hay

không.

[9]Nguyên văn bản của Trần Khải Thiên: trùng lưu xuất hộ. Có bản chép là trùng lưu xuất thi (giòi từ thây bò ra). Hai chữ hộ và thi chỉ khác nhau một nét chấm.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN VI

HỮU ĐỘ

(CÓ PHÁP ĐỘ)

Không nước nào luôn luôn mạnh, không nước nào luôn luôn yếu. Người thi

hành pháp luật mà cương cường (nghĩa là chí công vô tư) thì nước mạnh;

người thi hành pháp luật mà nhu nhược thì nước yếu. Vua Kinh (Sở) Trang

vương thôn tính hai mươi sáu nước, mở đất ba ngàn dặm mà khi mất rồi[1]

thì nước Kinh suy vong. Vua Tề Hoàn Công thôn tính ba mươi nước, mở

đất ba ngàn dặm mà khi mất rồi thì nước Tề suy vong. Vua Yên Chiêu

vương[2]  lấy sông Hoàng Hà làm biên giới, lấy đất Kế làm đô mà bình phong là đất Trác và đất Phương Thành[3],  tàn phá nước Tề, bình định nước Trung Sơn, khiến cho nước láng giềng nào là bạn của vua Yên thì

được coi trọng, nếu không thì bị khinh, vậy mà khi Chiêu vương mất rồi thì

nước Yên suy vong. Vua Ngụy là An Li vương đánh nước Yên, cứu nước

Triệu, chiếm đất Hà Đông, công phá hết đất Đào và đất Vệ, rồi đem binh

đánh Tề, chiếm Bình Lục; lại đánh nước Hàn, chiếm đất Quản, đại thắng

quân Hàn ở dưới sông Kì; trong trận Thư Dương, làm cho quân Kinh bị

đình đốn quá lâu phải bỏ chạy; phá tan quân Kinh ở Thái và Triệu Lăng;

binh Ngụy bốn lần giàn ra trong thiên hạ, uy thế lan khắp các nước (văn

minh) “đội mão mang đai”, (tức khắp Trung Quốc), vậy mà An Li vương

chết rồi thì nước Ngụy suy vong. Vậy có Trang Vương, Hoàn Công thì

nước Kinh, nước Tề làm bá chủ; có Chiêu vương, An Li vương thì nước

Yên và nước Ngụy mạnh lên. Nay các nước ấy đều bị suy nhược cả vì quần

thần, quan lại của họ đều theo con đường loạn vong chứ không theo cái

thuật trị cường. Nước đã loạn suy rồi, họ lại còn bỏ phép nước mà lo quyền

lợi riêng, như vậy không khác gì vác củi để cứu lửa, càng loạn, suy hơn

nữa.

https://thuviensach.vn

*

Cho nên ở vào thời này, nhà cầm quyền nào biết bỏ tư lợi tà tâm mà theo

phép công thì dân sẽ yên, nước sẽ lợi, biết bỏ hành động riêng tư mà mà

làm theo phép công thì binh sẽ mạnh mà địch sẽ yếu. Cho nên vua (theo

pháp độ mà) xét sự thành bại của việc[4], dùng người biết giữ pháp độ mà đặt lên trên các quần thần thì không kẻ nào gian trá gạt vua được; (theo

pháp độ mà) xét sự thành bại của việc, dùng người biết cân nhắc mà giao

cho các việc ở xa thì không kẻ nào lừa gạt về việc quan trọng hay không

quan trọng trong thiên hạ được. Nếu nhờ vào danh tiếng mà được cất nhắc

thì bề tôi xa bề trên (vua) mà kết bè phái ở dưới; nếu nhờ có phe đảng mà

được làm quan thì dân sẽ chỉ lo kết giao với nhau mà không cần giữ pháp

luật. Quan lại mà không được dùng đúng khả năng thì nước loạn. Nếu

thưởng phạt ai chỉ do lời khen chê của người khác thì kẻ thích được

thưởng, ghét bị phạt sẽ bỏ phép công mà chỉ theo thuật riêng, kết bè đảng

để làm lợi cho nhau, quên vua mình mà giao thiệp với nước ngoài, để đưa

phe mình lên, mà bề tôi sẽ ít phục vụ cho vua. Bề tôi kết giao với nhau nhiều, trong ngoài đều có bè đảng thì dù có tội lớn, cũng che lấp hết, vua

không sao biết được. Do đó mà bề tôi trung chẳng có tội cũng bị giết, còn

bọn gian thần chẳng có công gì lại được yên ổn hưởng lợi. Bề tôi trung

không có tội mà bị giết thì hạng lương thần (bề tôi tốt) phải ẩn mình; bọn

gian thần không có công mà được yên ổn hưởng lợi thì bọn gian thần tiến

lên. Đó là nguồn gốc sự suy vong. Như vậy thì bề tôi bỏ pháp luật mà lo

việc riêng tư, coi thường phép công; thường lui tới nhà riêng của bọn cầm

quyền mà không tới triều đình của vua; trăm lần lo cái lợi cho tư gia mà

không một lần mưu tính việc cho vua. Thuộc hạ tuy đông mà không phải để

tôn quân, bách quan tuy đủ mà không phải để lo việc nước. Như vậy, vua

chúa chỉ có cái danh là vua chúa mà thực tế thì phải nhờ cậy vào nhà của bề

tôi. Cho nên thần (tức Hàn Phi) bảo: “Triều đình của nước suy vong không

có người”. Triều đình không có người, không phải là triều đình trống

không, mà là bề tôi chỉ nghĩ đến cái lợi của tư gia, không lo làm lợi cho

nước, các quan lớn lo tôn lẫn nhau mà không tôn quân, còn các quan nhỏ

dùng bổng lộc để kết giao chứ không làm việc nước. Sở dĩ như vậy là vì

https://thuviensach.vn

vua chúa ở trên không quyết đoán theo pháp luật mà tin lời khen chê của kẻ

gian, thưởng phạt theo ý họ. Bậc minh chủ (trái lại) chọn người theo pháp

luật, không theo ý riêng mà cất nhắc họ, xét công lao của bề tôi theo pháp

luật, không theo ý riêng mà ước lượng, (như vậy) kẻ làm được việc không

bị ghìm, kẻ làm hỏng việc không thể nói hay cho mình được; kẻ được khen

(bậy) không được tiến cử (hay thăng chức), kẻ bị chê (oan) không bị cách

chức (hay giáng chức); mà giữa vua tôi, thiện ác phân minh, nước dễ trị.

(Tóm lại) vua theo đúng pháp luật thì thành công.

*

Người hiên làm bề tôi thì quay mặt về hướng Bắc dâng lễ vật[5] (thề) không có hai lòng, ở triều đình không dám từ chối địa vị thấp hèn, trong

quân đội, không dám từ chối việc gian nan; một mực thuận tòng việc làm,

pháp độ của vua, hư tâm[6]  để đợi mệnh lệnh, không dám dị nghị phải trái, cho nên có miệng mà không nói ý riêng, có mắt không nhìn riêng, hoàn

toàn do vua kiềm chế. Phận bề tôi, cũng như cánh tay, trên che đầu, dưới

che thân, thân thể nóng hay lạnh thì phải cứu, dù lưỡi kiếm Mạc Da kề thân

cũng không dám không bắt. Bề tôi hiền triết kẻ sĩ tài bằng làm việc riêng tư

(mà phải lo việc công). Cho nên dân không dám ra khỏi làng mà giao du,

không có thân thích ngoài trăm dặm. Sang hèn không lấn nhau, trí ngu đều

có chỗ đứng. Như vậy là cực trị.

Hạng người khinh tước lộc, dễ dàng bỏ chức vụ mà đi chọn vua khác,

thần không gọi là liêm. Hạng người đặt lỗi giả dối, trái pháp luật, không

theo vua, một mực can gián, thần không gọi là trung. Hạng người thi hành

ân huệ, phân phát lợi lộc, thu phục kẻ dưới để được tiếng tốt, thần không

gọi là nhân. Hạng người lánh đời, ở ẩn, chê bai vua, thần không gọi là

nghĩa. Hạng người ra ngoài giao thiệp với chư hầu (để làm lợi cho mình), ở

trong làm hao tổn cho nước, rình lúc nước nhà gặp cơn nguy hiểm để dọa

vua, bảo: “Việc ngoại giao không có tôi thì không kết thân với nước ngoài

được; nước khác thù oán mình, không có tôi thì không giải cho được”, mà

https://thuviensach.vn

vua tin, giao việc nước cho, nhân đó họ làm cho uy danh của vua bị hạ thấp để cho uy danh của họ rực rỡ, hủy hoại thực lực của quốc gia làm lợi cho

nhà họ, hạng đó thần không gọi là trí. Mấy hạng (liêm, trung, nhân, nghĩa,

trí) đó, thời loạn người ta quí trọng, nhưng phép của tiên vương thì gạt bỏ

họ ra. Phép của tiên vương bảo: “Bề tôi không được ra oai, không được

gian ác mà phải theo đường lối của vua”. Đời xưa, khi quốc gia bình trị thì

dân theo phép công, bỏ thuật riêng, thống nhất ý nghĩ và việc làm để đợi

vua giao cho nhiệm vụ.

*

Làm vua mà đích thân xem xét bách quan thì không đủ thời giờ mà cũng

không đủ sức. Vả lại người trên dùng mắt thì kẻ dưới tô điểm bề ngoài;

người trên dùng tai thì kẻ dưới sửa giọng nói; người trên dùng trí óc để

đoán xét thì kẻ dưới khéo nói, nói nhiều. Tiên vương cho ba cái đó (mắt,

tai, trí óc) là không đủ nên không ỷ vào tài năng của mình mà theo pháp độ,

xét kĩ việc thưởng phạt. Tiên vương chỉ giữ cái cốt yếu, nên pháp độ giản dị

mà không bị vi phạm; một mình tự chế ngự dân trong bốn bể, khiến cho kẻ

thông minh không gian trá được, kẻ miệng lưỡi không nịnh bợ được, kẻ

gian tà không biết dựa vào đâu được, dù kẻ ở xa ngoài ngàn dặm cũng

không dám đổi lời, kẻ thân cận như các lang trung cũng không dám che dấu

cái tốt, tô điểm cái xấu; như vậy từ các bề tôi tại triều tụ tập ở bên vua cho

tới những kẻ thấp hèn ở xa cũng không dám lấn nhau mà đều giữ chức phận

mình[7]. Cho nên việc cai trị ít, ngày giờ dư, được vậy là do vua biết dùng quyền thế để trị nước.

*

Bề tôi lấn vua cũng như hình thế đất đai, mỗi ngày thêm một chút, lần

lần làm cho vua mất đầu mối (tức pháp độ), đổi hướng từ đông sang tây mà

không hay. Tiên vương đặt ra kim chỉ nam (tức quốc pháp) là để biết

phương hướng mặt trời mọc và mặt trời lặn (tức biết đâu là chính, đâu là

https://thuviensach.vn

tà). Nhờ vậy mà bậc minh chủ khiến cho quần thần không dám nghĩ lông

bông vượt ra ngoài pháp luật, không dám thi hành ân huệ quá sự qui định

của pháp luật, mà nhất cử nhất động đều hợp pháp. Pháp luật nghiêm là để

ngăn cấm tội lỗi, trừ bỏ riêng tư; hình phạt gắt là để lệnh được thi hành khắp và trừng trị kẻ dưới. Uy thế không thể ủy thác cho kẻ khác, quyền chế

tài không thể cho người khác giữ chung. Hai cái đó mà vua tôi giữ chung

thì vô số sự gian tà xuất hiện. Pháp luật mà không xác định thì hành động

và lời nói của vua trái ngược nhau[8],  hình phạt không kiên quyết thì không trừ được kẻ gian. Cho nên bảo: “Người thợ không khéo thì mắt nhìn và ý

đoán không sai với dây mực, nhưng cũng phải dùng cái qui cái củ để đo

trước đã: hạng thượng trí tuy xử sự nhanh chóng, thích đáng, nhưng cũng

phải dùng pháp độ của tiên vương làm tiêu chuẩn”. Nhờ dây mực thẳng mà

đẽo được cây cong làm cho thành ngay; nhờ cái thuỷ chuẩn bằng mặt mà

san phẳng được chỗ lồi lõm; nhờ cái cán cân và quả cân treo lên mà bớt

được bên nặng bù vào bên nhẹ; nhờ có cái đấu, cái thạch[9]  mà giảm được chỗ nhiều thêm vào chỗ ít. Dùng pháp luật để trị nước chỉ là để khen đúng

người phải, trách đúng kẻ quấy mà thôi. Pháp luật không thể a dua người

sang cũng như dây mực không thể uốn theo gỗ cong. Áp dụng pháp luật thì

kẻ trí phải treo mà kẻ dũng không dám cãi. Trị tội thì không chừa các quan

lớn, thưởng công thì không bỏ sót dân thường. Kiểu chính lỗi của người

trên, trách sự gian tà của kẻ dưới, trừ loạn, sửa tài, giảm cái hữu dư, bù cái

bất túc[10] khiến cho toàn dân noi theo một đường, thì không gì bằng pháp luật. Khống chế quan lại, ra oai với nhân dân, trừ sự bậy bạ, biếng nhác,

ngăn sự gian trá, thì không gì bằng hình phạt. Hình phạt nặng thì người

sang không dám khinh kẻ hèn; pháp luật phân mình thì người trên được tôn

trọng, không bị lấn. Người trên được tôn trọng, không bị lấn, thì vua mạnh,

nắm được các mối quan trọng. Vì vậy mà tiên vương quý pháp luật mà

truyền lại đời sau. Bậc vua chúa bỏ pháp luật mà theo ý riêng thì trên dưới

không phân biệt (nước sẽ loạn)

Chú thích:

https://thuviensach.vn

[1]Nguyên văn là chữ manh 氓 (nghĩa là dân), mỗi nhà bàn một khác; có nhà ngờ là chữ mẫn 泯(nghĩa là tiêu diệt). Chúng tôi lấy ý mà dịch.

[2]Có sách chép là Tương vương, sai.

[3]Có sách cho rằng Phương Thành ở trong đất Trác.

[4]Ý muốn nói trước khi dùng ai, vua phải xét xem người đó được việc hay không đã.

[5]Vì vua quay mặt về phương Nam (phương có nhiều ánh sáng). Thời xưa, khi mới yết kiến, người dưới dâng lễ vật cho người trên, như quan khanh

dâng con dê con, quan đại phu dâng con nhạn lên vua.

[6]Không có sẵn ý riêng.

[7]Nguyên văn: triều đình trực tấu, đan vi bất cảm tương du việt. Câu đó tối nghĩa. Trần Khải Thiên hiểu là: các bề tôi tụ họp ở bên vua mà không tơ

hào lấn áp nhau (chữ đan vi hiểu là tơ hào chứ không phải là kẻ thấp hèn ở

xa); lại có nhà hiểu: bất cảm tương du việt là không dám vượt pháp độ.

[8]Chữ  nguy 危 ở đây, các nhà chua giải bảo phải đọc là quí 詭, như trong chữ quỉ biện mà ta thường đọc là ngụy biện.

[9]Thạch là một đồ đo lường bằng 10 đấu.

[10]Nguyên văn: chuất tiện tề phi 絀羨齊非, có sách giảng là khen đúng người phải, trách đúng kẻ bậy. Chúng tôi theo Trần Khải Thiên.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLVIII

BÁT KINH (TRÍCH)

(TÁM THUẬT PHẢI THEO)

Tám thuật trong thiên này là: 1. Theo tình người mà lập ra thưởng phạt; 2.

Dùng một người không bằng dùng cả nước; 3. Muốn phòng gian thì phải

biết rằng cái lợi của vua và của bề tôi khác nhau; 4. Dùng cái thuật “tham

ngữ” để xét gian; 5. Phải bí mật không để bề tôi biết mình vui hay giận; 6.

Nghe bề tôi đề nghị thì phải xét xem có dùng được không; 7. Bề tôi phải

làm cái gì có lợi chung thì mới thưởng, phải phục vụ bề trên thì mới được

danh; 8. Bề tôi không được làm những chuyện riêng tư mà có hại cho cái

uy của vua.

Tư tưởng rất hợp với Hàn Phi, nhưng lời văn nhiều chỗ tối, khó hiểu; có

thể không phải của Hàn viết, hoặc nếu là của Hàn thì nhiều chỗ mất mát,

sai lầm, người sau thêm vào, tự ý sửa chữa.

Chúng tôi chỉ trích dịch những tiết có thể bổ túc cho các thiên khác.

1. Theo tình người[1]  Trị thiên hạ thì phải theo tình người, mà tình người là có ưa có ghét, vì vậy mà sự thưởng phạt có thể dùng được; thưởng phạt có

thể dùng được thì có thể ban cấm lệnh (cái gì không được làm, cái gì phải

làm); đạo trị thiên hạ như vậy là đủ. Vua nắm quyền để giữ cái thế, cho nên

ban lệnh thì phải thi hành mà hễ cấm là phải ngừng. Quyền là để quyết định

sự sống, chết; thế là để thắng quần chúng.

*

Truất giáng hay cất nhắc người dưới mà không theo pháp chế thì quyền

lờn; thưởng phạt mà kẻ dưới cũng được dự vào thì uy của vua bị chia xẻ.

Bởi vậy bậc minh chủ không vì thương yêu mà nghe người, không vì vui

https://thuviensach.vn

thích mà tính việc. Nghe lời người mà không tham khảo xem có đúng không thì quyền sẽ bị chia cho kẻ gian; không dùng trí thuật[2] thì bị khốn vì bề tôi. Cho nên bậc minh chủ thi hành pháp chế thì (không thiên vị) như

trời[3],  dùng người thì (kín nhẹm) như quỉ. Như trời thì không bị chê (chế?), như quỉ thì không bị người ta dò biết mà lợi dụng. [4]  Quyền thế giữ

được thì sự giáo hóa nghiêm mà dân không dám trái; sự khen chê theo đúng

một nguyên tắc thì không ai dị nghị (…)

2. Đạo làm chúa[5]:  Sức một người không địch nổi đám đông, trí một người không biết được mọi vật; dùng một người không bằng dùng cả nước.

Cho nên dùng trí, lực một người (tức vua) mà địch với mọi người, mọi vật

thì tất thua; dự đoán mà đúng thì mệt thân, không đúng thì phải chịu (hậu

quả của) lỗi lầm. Bậc vua thấp kém dùng hết khả năng của mình, bậc vua

chúa trung bình dùng hết khả năng của mình, bậc vua chúa trung bình dùng

hết sức của người, bậc vua chúa cao hơn cả dùng hết trí của người. Bởi vậy,

khi có việc, vua tập hợp các người trí, nghe ý kiến từng người rồi hợp các ý

kiến lại mà quyết đoán. Không nghe ý kiến của từng người, (mà chỉ mưu

tính với một người thôi) thì lời sau sẽ ngược lại với lời trước(?), lời sau ngược lại với lời trước thì không phân biệt được kẻ ngu người trí. Không

tập hợp được các ý kiến lại thì sẽ do dự, không quyết đoán được: Không

quyết đoán được thì công việc ngưng trễ[6]. Nghe ý kiến của từng người thì không bị người ta đánh bẫy (lập kế để hại mình). Bảo mỗi người báo cáo,

báo cáo xong rồi thì vua rầy mắng (kẻ gian)[7].  Cho nên ngày trình bày ý kiến tất phải ghi chép (trong biên bản). Kết hợp các người trí rồi, khi việc

phát ra thì trắc nghiệm lời nói của họ; kết hợp các tài năng rồi, khi việc đã

thành, sẽ luận công mà thưởng. Thành hay bại đều có bằng chứng, thưởng

hay phạt đều tùy theo đó. Như vậy việc mà thành, thì công về vua, việc mà

bại thì tội về bề tôi.

Bậc làm vua, ngay đến việc phù tiết có hợp không cũng không tự mình xem

xét huống hồ là tự mình ra sức; Việc tới rồi cũng không tự minh lo lấy,

huống hồ là việc chưa tới. Cho nên vua dùng người thì không cho lập phe

https://thuviensach.vn

đảng mà cùng ý kiến với nhau, nếu cùng một ý với nhau thì phải rầy họ.

Khiến cho người nào cũng dùng hết tài trí của mình thì vua như thần, vua

như thần thì kẻ dưới tận lực, kẻ dưới tận lực thì bề tôi không lợi dụng vua

được; đạo làm vua như vậy là hoàn tất.

3. Loạn do đâu mà dấy: Kẻ biết rằng bề tôi và vua có cái lợi khác nhau thì

là bậc vương, kẻ cho rằng hai bên lợi giống nhau thì bị hiếp; kẻ cho bề tôi

cùng dự vào việc thưởng phạt với mình thì bị giết. Cho nên bậc minh chủ

phân biệt rõ công với tư, lợi và hại ở đâu mà kẻ gian không có chỗ len vào

được.

Loạn sở dĩ sinh là do sáu hạng người này: 1. mẹ vua, 2. hậu phi, 3. con cháu, 4. anh em, 5. đại thần, 6. người nổi danh là hiền. Cứ theo pháp luật

mà bổ nhiệm quan lại, giao trách nhiệm cho bề tôi thì mẹ vua không thể

phóng túng. Nghi lễ và thứ bậc khác nhau thì hoàng hậu và phi tần phân

biệt hẳn, (không có sự tranh giành). Thế không chia hai cho đích tử và thứ

tử (nghĩa là chỉ đích tử mới có quyền thế) thì dòng đích và dòng thứ không

tranh nhau. Quyền thế không mất, (nghĩa là tập trung cả vào vua) thì anh

em vua không lấn vua. Kẻ dưới không theo về một cửa đại thần thì đại thần

không che lấp vua được. Lệnh cấm và thưởng mà nhất định thi hành thì

người nổi danh là hiền không làm loạn được (…)

Đối với người địa vị cao, trách nhiệm lớn thì có 3 cách để kiềm chế: con

tin, an định, nắm chắc. Thân thích, vợ con họ là con tin; tước lộc hậu hĩ

đúng như lời đã hứa là để an định họ; dùng nhiều cách để khảo sát ý kiến

và định gian hay ngay của bề tôi[8],  xét trách nhiệm và trừng phạt, là để

nắm chắc họ. Đối với người hiền thì tìm cách chặn họ bằng cách giữ con

tin, đối với kẻ tham lam thì cảm hóa bằng cách an định, đối với kẻ gian tà

thì làm cho họ khốn cùng bằng cách nắm chắc (…). Có kẻ để cho sống thì

việc nước mà giết đi thì tổn thương danh tiếng của vua, nên dùng thức ăn

uống mà trừ họ, hoặc giao cho kẻ thù của họ (giết họ) như vậy là trừ gian

một cách kín đáo (….) Cha anh người hiền lương mà lưu vong ở nước

https://thuviensach.vn

ngoài là “cái họa trôi nổi”, mối họa là họ mượn sức nước ngoài (để chống mình) và nước ngoài dùng họ (để xâm lược mình); Cho những kẻ bị mình

làm nhục được hầu cận mình[9], là cái họa "giặc ở bên cạnh", mối họa ở

chỗ họ sinh lòng oán hận vì bị nghi hay bị nhục; vua mà không để lộ ra,

ghét mà không trừng trị ngay[10],  là làm “tăng thêm loạn”, mối họa ở chỗ

bọn cầu may vọng động nổi lên ( dùng kẻ mình ghét đó để cướp ngôi của

mình); có hai đại quyền uy ngang nhau, không bên nào hơn bên nào, gọi là

“nuôi họa”, mối họa ở chỗ các gia tộc lớn tranh cướp, giết chóc mà sinh

loạn; không cẩn thận, không giữ cái thể uy nghiêm như thần của mình, gọi

là “mất oai”, mối lo ở chỗ loạn có thể nổi, mình bị đầu độc. Năm mối họa

đó, bậc vua chúa mà không biết thì sẽ bị hiếp hay bị giết (…)

*

4. Lập đạo: (…) Khảo sát việc đã qua để biết rõ (lời trước kia) có đúng không; đặt bề tôi ở gần mình để xét cái tình của họ, đưa họ ra xa để xét tình

hình ở ngoài của họ[11], dùng những điều mình biết rồi để tra hỏi về những điều chưa biết; giả vờ sai khiến họ làm bậy để chấm dứt thói khinh lờn của

họ, đảo lộn lời nói của mình để thử kẻ sinh nghi; dùng lí luận tương phản

để tìm ra kẻ gian ngầm; đặt kẻ gián điệp để bẫy kẻ làm bậy; dùng sự bổ

nhiệm và cách chức để xét hành động của kẻ gian; ra chỉ thị rành rọt để

người dưới khỏi làm bậy vì hiểu lầm; có thái độ khiêm nhường để dễ thấy

kẻ nào cương trực, kẻ nào a dua; nghe nhiều người để biết về những điều

mình chưa biết; xúi cho kẻ dưới tranh đấu nhau để phá các bè đảng; nghiên

cứu cho sâu một vấn đề để làm cho người ta sợ tài mình; tiết lộ những ý

khác nhau để dễ biết ý kiến của kẻ dưới.

*

5. Giữ bí mật: Bậc minh chủ phải giữ bí mật, nếu để lộ niềm vui ra thì bề

tôi nhân dịp vua vui mà xin gia ân cho người khác, nếu để lộ nỗi giận ra thì

bề tôi nhân đó mà thị uy với người khác[12].  Vì vậy, lời nói của minh chủ

phải được ngăn cách, đừng cho thông ra ngoài, phải giữ kín đừng để cho

người ta biết. Dùng trí của một người để biết cái gian của mười người, là

https://thuviensach.vn

cái đạo thấp; dùng trí của mười người để biết cái gian của một người là cái đạo cao[13].

Bậc minh chủ dùng cả đạo thấp và đạo cao, cho nên không kẻ gian nào

thoát được. Trong một huyện, nhà nào cũng gần nhau, họp nhau thành từng

ngũ (5 nhà), từng liên (250 nhà), hễ ai tố cáo lỗi của người khác thì được

thưởng, không tố cáo thì bị trừng trị. Bề trên đối với người dưới, người

dưới đối với bề trên đều như vậy cả; như vậy thì trên dưới, sang hèn, đều

đem pháp luật ra răn nhau, đem điều lợi ra dạy nhau. Bẩm tính của người

dân là muốn có cái “thực” của sự sống, lẫn cái “danh” của sự sống[14]. Cái danh của bậc vua chúa là hiền, trí; cái thực của họ là quyền thưởng phạt.

Danh thực có đủ là có phúc, tốt.

*

6. Tham nghiệm lời nói: Nếu không nghe lời nói của nhiều người và tham

nghiệm với thực tế xem có công hiệu không thì (không phán đoán được),

không trách kẻ dưới được; nếu không lấy sự công dụng làm tiêu chuẩn thì

những tà thuật sẽ làm mê hoặc bề trên.

Hễ nhiều người cùng nói như nhau về một việc thì dễ tin. Chẳng hạn một

việc không có thực, mười người nói thì còn khả nghi, một trăm người nói

thì đã đáng tin, một nghìn người nói thì đã tin chắc rồi không cởi bỏ được

lòng tin nữa[15].  Nói mà ấp úng vụng về thì bị người ta nghi, nói mà lưu loát khéo léo thì người ta tin. Gian thần che lấp bề trên thì dựa vào người

khác mà mưu tư lợi, dùng nhiều kẻ khéo nói (bảo họ khen mình) mà được

bề trên tin, lấy những trường hợp giống nhau để tô điểm những hành động

riêng tư[16]. Bậc vua chúa không nén sự bất mãn mà đợi tham nghiệm (lời nói với việc làm của bề tôi rồi mới thi hành) thì làm cho gian thần có cái

thế thủ lợi được. Bậc vua chúa nào có thuật thì khi nghe bề tôi, buộc họ có

ý kiến phải thiết thực rồi thi hành phải thành công; có thành công mới

thưởng, không thì phạt. Như vậy những lời vô dụng không được đem bàn ở

triều đình, kẻ nào lãnh nhiệm vụ mà thấy không đủ khả năng thì đuổi về,

https://thuviensach.vn

thu ấn tín lại. Lời nào khoa trương thì bề trên xét kỹ từ đầu đến cuối xem có gian tình không, nếu có thì sẽ nổi giận mà trừng phạt. Lời nào không có

chứng cớ mà khi thi hành không có kết quả như đã nói thì là lời vu khoát,

bề tôi mà vu khoát thì phải trị tội. Lời nói phải thiết thực, lí thuyết phải có

chỗ dùng, như vậy những lời nói thiên vị của bè đảng không dám tâu lên

vua (…). Bề tôi đưa ra nhiều ý kiến là để tỏ rằng mình có trí và khiến vua

phải tự lựa lấy một ý kiến, mà mình tránh được (trách nhiệm và) tội. Cho

nên chỉ hạng vua dở mới để bề tôi đưa ra nhiều ý kiến. Đừng để cho bề tôi

đưa ra một ý kiến thứ nhì, mà ý kiến đó với ý kiến thứ nhất giá trị như

nhau[17], bắt bề tôi lời nói phải phù hợp với hành động sau này, để biết họ

nói thực hay nói láo. Đạo (thuật) của bậc minh chủ là không cho bề tôi đưa

ra hai ý kiến để bắt họ phải chịu trách nhiệm về một ý kiến thôi; không cho

họ tự ý hành động, phải tham nghiệm lời của họ, xem có đúng, có hợp với

việc, có hiệu quả không; như vậy bọn gian thần không có đường tiến lên

được. (bỏ tiết 7 và 8)

Chú thích:

[1] Người: Trong nguyên bản có những tiêu đề này (đây cũng là một điểm đặc biệt của thiên) nhưng đặt ở cuối mỗi đoạn, chúng tôi theo lối trình bày

ngày nay, đưa lên đầu.

[2] Có bản chép là trí lực (trí và sức mạnh).

[3] Có sách giảng là “khó lường như trời”. Thi hành pháp chế tức là thưởng phạt. Vì vậy chúng tôi hiểu là không thiên vị. Nguyên văn: chủ chi hành

chế dã thiên.

[4] Nguyên văn là nhân (因), có bản chép là khốn (困).

[5] Có bản chép là “kết trí”: kết hợp các người trí.

[6] Nguyên văn: sự lưu tự thủ. Hai chữ tự thủ chúng tôi không hiểu nghĩa, không sách nào giảng thông cả.

[7] Nguyên văn: phúng định nhi nộ. Có sách giảng là: ý kiến nêu rồi thì dựa https://thuviensach.vn

vào đó mà bắt người đưa ý kiến phải làm theo cho đúng. Chúng tôi châm

chước ý kiến của Trần Khải Thiên.

[8]  Nguyên văn tham ngũ: ba, năm, nghĩa bóng là khảo sát nhiều cách, nhiều mặt. Chúng tôi hiểu theo Trần Khải Thiên và Từ Hải. Có sách cho

ngũ đó là chính sách dùng năm nhà dò xét lẫn nhau.

[9] Nguyên văn: lục nhục chi nhân cận tập, có sách giảng là hoạn quan hầu cận.

[10] Nguyên văn: tàng nộ, trì tội như bất phát, có sách hiểu là bề tôi giấu cái giận, che tội mà không phát giác ra.

[11]  Cả đoạn này rất tối nghĩa, mỗi sách giải thích một khác. Chúng tôi không dám tin rằng địch đúng.

[12] Có sách giảng là nếu vua để lộ niềm vui ra thì bị lờn, để lộ nỗi giận ra thì uy bị phân chia. Nên để ý: đoạn trên Hàn mới bảo giận mà không để lộ

ra thì có thể nguy.

[13] Đạo ở đây nên hiểu là thuật trị nước. Có học giả ngộ rằng hai chữ cao và thấp trong câu này dùng lộn với nhau.

[14] Thực là quyền, lợi; danh là tiếng tăm.

[15] Nguyên văn: thiên nhân bất khả giải dã. Trần Khải Thiên giảng là: mặc dầu một nghìn người không giảng được tại sao lại có điều đó.

[16] Cái này cũng rất tối nghĩa, mỗi người hiểu một khác.

[17] Nguyên văn: vô phó ngôn ư thượng dĩ thiết tương nhiên. Thí dụ: vua hỏi bề tôi: Địch đòi ta cắt đất cho chúng, nên cắt hay không? Bề tôi đáp:

Cắt đất thì mình yếu đi, sẽ nguy; mà không cắt thì địch sẽ tấn công mình,

mình không chống nổi, cũng sẽ nguy. Như vậy không dứt khoát mà lơ lửng,

vua không biết quyết định ra sao.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XVIII

NAM DIỆN

(THUẬT LÀM VUA)

Cái lỗi của bậc vua chúa là đã giao trách nhiệm cho một bề tôi rồi lại dùng

một bề tôi không được giao trách nhiệm đó để đề phòng (tức dòm ngó) họ.

Sở dĩ vậy là vì chúa nghĩ rằng người không được giao trách nhiệm coi

người được giao trách nhiệm là kẻ thù; nhưng hậu quả ngược lại, chính

chúa bị người không được giao trách nhiệm đó chi phối. Người mà chúa

bây giờ đề phòng lại chính là người mà trước kia chúa dùng để đề phòng

người khác[1].  Bậc vua chúa không biết làm sáng tỏ pháp luật để chế

ngự cái oan (oai?) của các quan lớn thì không có cách nào làm cho các

quan nhỏ tin được. Chúa bỏ pháp luật mà dùng bề tôi để đề phòng bề tôi,

thì những kẻ thân yêu nhau kết bè đảng mà khen lẫn nhau, những kẻ ghét

nhau cũng kết bè đảng mà chê nhau, hai bên khen chê nhau đó tranh phân

thì vua sẽ bị mê loạn. Bề tôi nếu không có danh tiếng, không yết kiến vua

thường thì không làm sao tiến thân được, không làm trái phép mà tự

chuyên thì không có oai được, không giả bộ trung tín thì không vượt cấm

lệnh được. Ba cái đó làm cho vua hoá hôn mê mà pháp luật bị huỷ hoại.

Vua phải khiến cho kẻ bề tôi dù có tài trí cũng không trái phép mà tự

chuyên, dù có hiền đức cũng không vượt công mà được thưởng trước[2], dù trung tín cũng dám bỏ pháp luật mà vượt cấm lịnh. Như vậy là làm sáng

tỏ pháp luật. Bậc vua chúa có khi bị gạt vì công việc, có khi bị che lấp vì

lời nói, phải xét hai trường hợp đó.

Bề tôi đề nghị một công việc, cho là dễ dàng, giảm phí tổn, để dụ chúa,

chúa bị gạt mà không xét kỹ, lại khen bề tôi đó là hiền tài, thế là bề tôi ngược lại, lấy công việc để chi phối chúa. Như vậy gọi là bị gạt vì công

việc, bị gạt vì công việc thì phải khốn vì lo lắng. Khi đề nghị bảo là phí tổn

ít, rồi sau phí tổn nhiều, như vậy dù có công, (tức việc thành) lời đề nghị

https://thuviensach.vn

vẫn là không đúng. Không đúng là có tội, cho nên việc dù thành công cũng không thưởng, như vậy bề tôi sẽ không dám tô điểm lời nói để mê hoặc

chúa. Đạo làm chúa là khiến cho lời nói trước của bề tôi không trái với lời

nói sau, lời nói sau không trái với lời nói trước, (nếu trái thì) dù việc thành

cũng phải chịu tội. Như vậy là phép dùng kẻ dưới.

Bề tôi lập kế cho chúa, sợ kẻ khác chê kế hoạch của mình, nên rào đón

trước: “Kẻ nào chê bai kế hoạch là kẻ ấy ghen ghét (muốn phá) việc". Chúa

để bụng lời đó mà không nghe lời can gián của quần thần, quần thần sợ lỗi

đó, không dám bàn cãi nữa. Vì hai cái thế đó (một là chúa cự tuyệt lời can

gián, hai là quần thần phải làm thinh), bề tôi trung không được nghe, còn bề

tôi (xảo quyệt) có hư danh thì lại riêng được trọng dụng. Như vậy gọi là bị

che lấp vì lời nói: bị che lấp vì lời nói thì bị bề tôi chế ngự. Đạo làm chúa là

khiến cho bề tôi biết rằng mình chịu trách nhiệm về điều mình đã nói, lại

cũng có trách nhiệm về chỗ mình không nói. Lời nói không có đầu đuôi,

biện luận mà không có chứng cứ, đó là chịu trách nhiệm về điều mình đã

nói: không nói để trốn tránh trách nhiệm, để giữ địa vị quan trọng của

mình, đó là chịu trách nhiệm về chỗ không nói. Bậc vua chúa bắt bề tôi hễ

nói thì phải có đầu có đuôi, phải đúng với sự thực; nếu họ không nói thì

phải hỏi họ lấy chỗ nào, bỏ chỗ nào trong đề nghị để rồi khi thi hành xét

xem ý kiến của họ có đúng không; như vậy bề tôi không ai dám nói bậy mà

cũng không làm thinh; nói hay làm thinh đều chịu trách nhiệm cả. Bậc vua

chúa muốn làm một việc gì, không hiểu đầu đuôi mà bày tỏ ý muốn của

mình, rồi cứ làm thì việc làm không có lợi, trái lại có hại. Người hiểu lẽ

đó[3] thì áp dụng cách này: tính toán thấy vô nhiều, ra ít (lợi nhiều, phí tổn ít) thì là việc nên làm. Vị chúa bị mê hoặc thì không vậy, tính số vô mà không tính số ra, ra gấp bội vô mà không thấy hại, thế là được tiếng mà mất

miêng, công ít mà hại nhiều. Phải vô nhiều, ra ít mới đáng gọi là có công.

Nay xài phí nhiều mà vô tội, kết quả ít mà lại là có công, thì tất nhiên bề tôi

cứ xài phí cho nhiều để được kết quả nhỏ; tuy có kết quả nhỏ mà vua vẫn

có hại.

*

https://thuviensach.vn

Người không biết cách trị nước tất bảo: "Không biến cổ, không đổi tập

tục.” Thánh nhân không nhất định phải biến đổi hay không biến đổi, miễn

việc trị nước được thích nghi mà thôi. Thay đổi phép tắc cổ hay không là ở

chỗ phép tắc cổ và tập tục còn thích hợp hay không. Y Doãn không biến

đổi nhà Ân, Thái Công[4]  không biến đổi nhà Chu thì vua Thang, vua Võ đâu lập được nghiệp vương. Quản Trọng không biến đổi nước Tề, Quách

Yển[5]  không biến đổi nước Tấn, thì Tề Hoàn công và Tấn Văn công đâu lập được nghiệp bá. Người ta sở dĩ không biến cổ là vì ngại làm cho đời

của dân xáo động[6].  Nhưng nếu không biến cổ, cứ theo dấu vết thời loạn để làm vừa lòng dân thì là thả lỏng cho các hành vi gian tà. Dân ngu không

biết là loạn mà bề trên nhu nhược không dám sửa đổi thì sao còn là trị nước

nữa. Bậc vua chúa phải sáng suốt đủ để biết cách trị nước, và nghiêm khắc

nhất định thi hành cho được, cho nên dù trái ý dân cũng có lập lại sự bình

trị. Chứng cứ là Thương Quân đi ra đi vô[7] lúc nào cũng dùng cái "thù"

(một binh khí dài có mũi nhọn), cái thuẫn nặng để đề phòng (kẻ ám sát

mình); khi Quách Yển bắt đầu trị nước Tấn thì Tấn Văn Công phải dùng vệ

sĩ; khi Quản Trọng bắt đầu trị nước Tề, Tề Hoàn Công phải dùng xe có võ

trang để đề phòng dân chúng (…)[8]

Chú thích:

[1] Ví dụ giao trách nhiệm cho A, dùng B để dòm ngó đề phòng A; nhưng làm sao tin B được; lại phải dùng C để dòm ngó đề phòng B. Vậy là B

người ngày nay bị C dòm ngó chính là người mà trước kia vua dùng để

dòm ngó A.

[2]  Nghĩa là công chưa đáng thưởng mà đã được thưởng “trước”, đây không phải là trước người, mà chỉ có nghĩa là sớm quá, trước khi đáng

thưởng.

[3] Ở đây có bản thêm 4 chữ: nhiệm lí, khử dục = theo lí bỏ tư dục. Trần Khải Thiên cho là do người đời Tống thêm vào.

https://thuviensach.vn

[4] Y Doãn là khai quốc công thần của Thành Thang, ông vua sáng lập nhà Thương. Thái Công, tức Lã Vọng, là công thần bậc nhất của Văn vương và

Võ vương nhà Chu.

[5] Quách Yển: một đại phu có tài của nước Tấn.

[6] Nguyên văn: đạn dịch dân chi an dã. Có học giả bảo không hiểu hai chữ dịch ( 易) dân đó nghĩa là gì, ngờ là ngư dân mà cổ nhân chép lầm.

Chúng tôi hiểu là sợ làm biến đổi sự an tĩnh của dân nên dịch như vậy.

[7]  Nguyên văn: thuyết tạiThương Quân chi nội ngoại. Có sách dịch là: thuyết này ở thiên Nội ngoại của sách Thương Quân. Chúng tôi theo Trần

Khải Thiên mà dịch như trên.

[8]  Chúng tôi bỏ câu cuối gồm 48 chữ vì các nhà chú giải đều ngờ rằng chép lầm hoặc sót, không sao hiểu nổi.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLV

NGỤY SỬ

(TRỊ NƯỚC BẬY[1])

Thuật[2]  trị nước của thánh nhân gồm có ba : 1, dùng lợi (tức bổng lộc, thưởng); 2, dùng uy; 3, dùng danh (tức quan tước, khen chê). Lợi để mua

chuộc dân, uy để thi hành lệnh, danh để trên dưới cùng theo (cùng trọng)

[3].  Ngoài ba thuật đó ra, tuy còn những thuật khác, nhưng không gấp bằng. Nay lợi tuy có mà dân không cảm hoá theo vua, uy tuy còn mà dân

không nghe, quan chức tuy có luật định mà thực (chức) không hợp với

danh (tước)[4].  Ba cái đó đều còn đấy mà đời thì cứ trị rồi loạn, loạn rồi trị

là tại sao? Tại cái mà vua quí thường trái với cái làm cho nước trị.

*

Đặt ra danh hiệu để tôn trọng, thế mà nay có kẻ coi thường cái danh, khinh

rẻ cái thực (của quan tước), thì đời lại cho cao thượng; đặt ra tước vị để làm

tiêu chuẩn cho sự sang hèn, thế mà kẻ xa lánh bề trên, không cầu được yết

kiến thì đời lại cho là hiền nhân; dùng uy và lợi là để dân thi hành mệnh

lệnh, thế mà kẻ không ham lợi, coi thường cái uy thì đời cho là đáng trọng;

ban bố pháp lệnh để trị nước, thế mà kẻ không tuân pháp lệnh, làm những

điều họ riêng cho là thiện[5]  thì đời lại cho là trung; đặt ra quan tước để

khuyến khích dân, thế mà kẻ thích danh nghĩa, không chịu làm quan thì đời

lại cho là liệt sĩ; đặt ra hình phạt để nắm cái uy, thế mà kẻ khinh pháp luật,

không tránh hình phạt, tội chết thì đời gọi là dũng. Dân cầu danh[6] hơn cầu lợi như vậy thì kẻ sĩ nghèo đói túng thiếu làm sao không vô núi ở, chịu

khổ thân để tranh danh với thiên hạ cho được? Cho nên đời sở dĩ không trị,

không phải do tội của kẻ dưới mà do bề trên bỏ mất cái thuật, thường quí

https://thuviensach.vn

cái làm cho nước loạn, khinh cái làm cho nước trị, mà cái kẻ dưới muốn

thường trái ngược với cái bề trên (phải) dùng mới trị nước được. Nay cái

cần gấp cho bề trên là người dưới nghe theo mình, thế mà kẻ đôn hậu, cung

kính, thuần lương, thành tín, hết lòng dạ, dè dặt lời nói thì cho là bần tiện,

quê mùa; kẻ giữ chặt pháp luật, tuân lệnh răm rắp thì cho là ngu; kẻ kính bề

trên, sợ tội thì cho là khiếp nhược, kẻ nói đúng lúc và vắn tắt, làm hợp với

đạo trung thì cho là bất tiếu (dở); kẻ không hai lòng, không theo cái học

tư[7]  mà nghe lời quan lại, theo sự giáo hoá của nhà nước, thì bị gọi là hủ

lậu; kẻ không vời thì không tới, gọi là chính; kẻ thưởng cũng không nhận

thì gọi là liêm; kẻ khó ngăn cấm thì gọi là đàng hoàng; kẻ được lệnh mà

không nghe thì được gọi là dũng; kẻ không cầu người trên thưởng, gọi là ít

lòng dục; kẻ rộng rãi ban ân huệ, gọi là nhân từ; kẻ trịnh trọng tự tôn, gọi là

trưởng giả[8]; kẻ hợp nhau theo cái học tư, gọi là thầy trò; kẻ nhàn nhã ở

yên gọi là suy tư sâu sắc; kẻ hại người trục lợi gọi là lanh lợi; kẻ gian hiểm

trái trở lại gọi là trí; kẻ trước vì người, sau mới vì mình, coi mọi người đều

là đồng loại[9],  đưa ra thuyết phiếm ái (yêu khắp mọi người), gọi là thánh; kẻ mà lời nói thì không hợp lí, không thể dùng được, hành vi thì trái với thế

tục, gọi là đại nhân; kẻ khinh tước lộc, không phục tòng bề trên, gọi là hào

kiệt. Bề dưới mà theo nhau làm như vậy thì trong đời tư làm loạn dân, ra

làm quan bề trên sẽ không sai khiến được. Bề trên nên cấm ý muốn, diệt

"dấu vết" của họ, (như vậy) họ còn không chịu ngừng thay; (huống hồ) còn

theo họ, tôn trọng họ[10]  thì tức là dạy kẻ dưới làm loạn bề trên, mà lại cho là trị nước!

Hình phạt là cái bề trên dùng để trị dân, mà nay kẻ tự thi hành việc nghĩa

(ân huệ) ở ngoài pháp luật lại được tôn trọng. [11]  Nhờ yên tĩnh mà xã tắc đứng được, thế mà kẻ gian hiểm, gièm pha, a dua lại được bổ nhiệm. Trong

nước, dân sở dĩ nghe theo bề trên là vì tin trên và có đức, thế mà kẻ gian

dối phản phúc lại được làm quan lại. Lệnh sở dĩ được thi hành, uy sở dĩ lập

được là vì dân cung kính nghe bề trên, thế mà kẻ ở trong núi, mạt sát đời lại

được vinh hiển. Kho lẫm đầy là nhờ nghề gốc, tức canh nông; thế mà kẻ

làm những nghề ngọn như dệt gấm vóc, chạm vẽ lại giàu. Danh sở dĩ thành

https://thuviensach.vn

được, đất sở dĩ mở rộng được là nhờ chiến sĩ, mà nay con côi của tử sĩ chết đói xin ăn ngoài đường, còn bọn hề, kép hát, rượu chè lại ngồi xe mặc đồ

lụa. Thưởng lộc là để cho dân tận lực, kẻ dưới dám liều chết, mà nay kẻ sĩ

chiến thắng chiếm được thành địch, công lao khó nhọc mà không được

thưởng, còn bọn bói toán, coi chỉ tay, dùng lời để mê hoặc nịnh hót vua thì

ngày nào cũng được ban ơn. Bề trên cầm pháp độ để chuyên nắm quyền

sinh sát trong tay, mà nay kẻ sĩ giữ trung can gián[12]  vua thì không được yết kiến, còn kẻ khéo nói bẻm mép, dùng mưu gian, may mắn mà thành

công thì lại thường được vua vời. Căn cứ vào pháp luật mà nói thẳng, danh

với thực[13]  hợp nhau,theo đúng lằn dây mực[14],  giết kẻ gian để bề trên trị nước, thì càng ngày càng bị bề trên xa cách; còn kẻ xiểm nịnh, thuận

theo ý, chiều lòng dục của bề trên khiến cho nước nguy thì lại được gần gũi

bề trên. Thu hết thuế, dùng hết sức dân là để phòng tai nạn (tức giặc), làm

cho kho lẫm được đầy; thế mà những sĩ tốt bỏ bổn phận, trốn lánh, dựa vào

các nhà có uy quyền để tránh xâu, thuế, bề trên không bắt được, nhiều có

tới số muôn. Bày những ruộng tốt, nhà đẹp ra là để khuyến khích chiến sĩ,

thế mà kẻ bị chặt đầu banh bụng, phơi xương nơi đồng hoang, khi tòng

chinh không có nhà để ở, chết rồi ruộng bị chiếm đoạt[15], còn kẻ cho con gái, em gái đẹp và bọn đại thần, tả hữu không có công lao gì thì được chọn

nhà mà lãnh, chọn ruộng mà hưởng. Việc thưởng lợi chỉ do bề trên ban ra là

để chế ngự người dưới, thế mà chiến sĩ không được ban chức còn kẻ ở

không thì được tôn hiển. Bề trên giáo hoá dân như vậy thì danh làm sao

không bị hạ thấp, địa vị làm sao không bị lung lay. Danh bị hạ thấp, địa vị

bị lung lay thì kẻ dưới sẽ không tin pháp lệnh, sinh ra hai lòng, theo cái học

riêng tư phản nghịch lại xã hội, như vậy mà không cấm hành động của họ,

phá tan bè đảng của họ, lại còn theo họ mà tôn trọng họ, cầm quyền như

vậy là lầm lớn! Bề trên đặt ra sự liêm sỉ là để khích lệ kẻ dưới, mà nay kẻ sĩ

và đại phu không xấu hổ vì nhơ nhớp, thối tha nhục nhã thì được làm quan,

kẻ nhờ bọn con và em gái đẹp thì được nhảy bậc. Ban thưởng là để cho

được quí trọng, thế mà các chiến sĩ có công thì nghèo hèn còn bọn sủng ái,

kép hát thì được vượt bực. Danh hiệu mà thành tín (hễ có quan tước thì có

thực quyền) là để bày tỏ cái uy, thế mà vua bị che lấp, kẻ thân cận và các

https://thuviensach.vn

sủng phi đều tự chuyên, nắm quyền ban phát tước lộc, đổi chỗ thăng giáng các quan lại, cầm quyền như vậy là lầm lớn. Đại thần khi bổ nhiệm ai làm

quan thì mưu tính trước với kẻ đó, lập phe đảng không theo pháp luật, như

vậy là uy và lợi nằm trong tay kẻ dưới (đại thần), vua bị hạ thấp mà hạ thần

được tôn quí.

Đặt ra pháp lệnh là để bỏ cái riêng tư, hễ pháp lệnh được thi hành thì cái

đạo riêng bị phế. Riêng tư là cái làm loạn pháp. Kẻ sĩ có hai lòng, theo cái

học riêng, ở trong núi, trong hang, mượn cớ để tìm những ý sâu xa, lớn thì

mạt sát đời, nhỏ thì mê hoặc kẻ dưới mà bề trên không cấm lại mà còn theo,

tặng họ danh hiệu tôn quí cùng tài sản, như vậy kẻ không có công thì được

vinh hiển, kẻ không làm lụng khó nhhọc thì được giàu có. Như vậy kẻ sĩ có

hai lòng, theo cái học riêng làm sao mà khỏi cố tìm ra những ý mà họ cho

là sâu xa, gắng dùng lời xảo trá để phỉ báng pháp lệnh, tự tạo ra cái thế để

chống lại với đời? Những kẻ làm loạn bề trên, chống lại với đời thường là

những kẻ sĩ có hai lòng theo cái học riêng. Cho nên sách có câu[16]: "Làm cho trị là pháp luật, làm cho loạn là cái riêng tư; pháp luật đặt ra rồi thì không ai còn làm điều riêng tư được nữa” Vì vậy mà "theo cái riêng tư thì

loạn, theo pháp luật thì trị". Bề trên không theo đúng đạo (thuật), thì kẻ trí

có những lời nói riêng tư, kẻ hiền có những ý nghĩ riêng tư, bề trên ban những ân huệ riêng tư, kẻ dưới có những ham muốn riêng tư. Những kẻ

được tiếng là thánh, trí lập thành đám đông, lập thuyết giảng học, để chê

bai pháp luật trước mặt bề trên đã không cấm chỉ lại còn theo mà tôn trọng,

như vậy là dạy kẻ dưới không nghe lời bề trên, không tuân pháp luật, thành

thử người hiền nổi danh mà không làm quan, kẻ gian nhờ được thưởng mà

giàu có, cho nên bề trên không chế ngự được kẻ dưới.

Chú thích:

[1] Chữ ngụy, chính ra phải đọc là quỉ, có nghĩa là trái, lầm. Sử là sai khiến, ở đây trỏ việc trị nước. Trần Khải Thiên giảng ngụy sử là trái với đạo trị

https://thuviensach.vn

nước.

[2] Nguyên văn là đạo, tức cách trị nước, thuật trị nước.

[3] Rốt cuộc cũng chỉ là hai thuật: thưởng (bằng lợi, danh) và phạt (dùng uy).

[4] Có thế hiểu là cái mà vua quí (danh) không hợp với cái mà sự trị nước cho là quan trọng (thực).

[5]  Chẳng hạn lòng nhân từ của đạo Nho, lòng nghĩa hiệp của đạo Mặc, Nho, Mặc cho là "thiện"(tốt) nhưng chính quyền theo Pháp gia, cho là xấu.

[6] Cầu danh ở đâu là cầu cho được đời gọi là trung, là liệt sĩ, dũng… chứ

không phải cầu được chức tước, được chính quyền khen.

[7] Pháp gia chủ trương dân phải học pháp luật do quan lại dạy, cái học đó là học công, còn ngoài ra (như Nho học, Mặc học, Lão học… ) đều là học

tư hết.

[8] Trưởng giả thời đó có nghĩa kính trọng như trưởng thượng.

[9]  Nguyên văn: “loại danh hiệu ngôn”, chúng tôi hiểu theo Trần Khải Thiên, có người dịch là: đặt ra các danh hiệu.

[10] Có người chấm câu khác và giảng là: lại không ngăn chặn họ mà còn theo họ.

[11] Theo Pháp gia thì bọn đó đáng trừng trị.

[12] Nguyên văn là anh, tức là xúc phạm. Đoạn này Hàn Phi chủ trương vua phải có đức, bề tôi trung phải can gián vua, tư tưởng mâu thuẫn với các

thiên khác, nên người ta ngờ rằng viết từ lúc đầu, khi Hàn Phi mới thôi học

Tuân Tử và trở về nước Hàn, sau tư tưởng ông thay đổi đó không có gì lạ.

Nhưng chúng ta cũng có thể hiểu rằng các thiên khác ông chê bọn trung

thần can gián vua theo quan niệm Nho gia, như Tỷ Can, Ngũ Tử Tư… vì

theo ông họ muốn uy hiếp vua; còn ở đây ông trách vua không nghe lời nói

thẳng của kẻ sĩ có pháp thuật như ông.

[13] Nguyên văn là danh với hình.

[14] Nghĩa là không vượt ra ngoài phép tắc.

[15]  Thời đó không phát tiền lương cho quân sĩ nhưng cấp cho họ “lộc điền” để gia đình họ cày cấy mà ăn.

https://thuviensach.vn

[16] Nguyên văn là bản ngôn. Theo Trần Khải Thiên, Hàn Phi ám chỉ một cuốn sách của pháp gia khá lưu truyền thời Chiến Quốc, sau thất truyền.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLVI

LỤC PHẢN

(SÁU CÁI NGƯỢC ĐỜI)

Sợ chết, trốn tránh hoạn nạn, hạng dân đó tất thành giặc hoặc bỏ chạy, vậy

mà người đời tôn là "kẻ sĩ quí trọng sự sống"; học đạo lập nên học thuyết,

hạng dân đó tất làm trái pháp luật, vậy mà người đời tôn là "kẻ sĩ văn học”;

đi nơi này nơi khác, ở không được hậu đãi[1],  hạng dân đó ăn bám, vậy mà người đời tôn là có tài năng; nói quanh co, bậy bạ[2],  đó là hạng dân trá ngụy, vậy mà người đời lại tôn là "kẻ sĩ biện trí"[3]; cầm vũ khí đâm chém người, đó là hạng dân hung bạo, vậy mà người đời lại tôn là "kẻ sĩ dũng

cảm"; cứu sống giặc, giấu giếm kẻ gian, đó là hạng dân đáng tội chết, vậy

mà người đời lại tôn là "kẻ sĩ hào hiệp". Đó là sáu hạng dân được người đời

khen.

Sấn vào chỗ nguy hiểm, trung thành tới hi sinh, đó là hạng dân tuẫn tiết, mà

người đời lại chê là "kẻ không biết mưu tính"; trí thức kém nhưng (răm rắp)

theo lệnh, đó là hạng dân bảo toàn pháp luật, thế mà người đời lại chê là

"chất phác, hủ lậu"; làm lụng khó nhọc để kiếm ăn, đó là hạng sinh lợi, thế

mà người đời lại chê là “không có tài năng”; trung hậu trong sạch, đó là

hạng dân ngay thẳng, tốt, thế mà người đời lại chê là “ngu dại”, trọng mệnh

lệnh, lo lắng về công việc, đó là hạng dân trọng bề trên, thế mà người đời

lại chê là “khiếp nhược”; đánh bại giặc, ngăn kẻ gian tà (cáo gian), đó là

hạng dân làm sáng pháp lệnh, mà người đời lại chê là “sàm báng” (vạch lỗi

của người). Đó là sáu hạng dân bị người đời chê.

Sáu hạng dân gian ngụy, vô ích mà đời khen như thế kia, sáu hạng dân đi

cày đánh giặc mà đời chê như thế này, tôi gọi đó là sáu cái ngược đời. Bọn

áo vải theo lợi riêng mà khen sáu hạng người trên rồi bậc vua chúa nghe cái

https://thuviensach.vn

tiếng hão mà kính trọng họ, họ được kính trọng thì tất được hưởng lợi; bách tính theo cái lợi riêng mà chê sáu hạng người dưới, rồi bọn vua chúa bị thế

tục chê lấp mà khinh họ, họ bị khinh thì tất bị hại. Thành thử hạng dân mưu

tư lợi, làm bậy, đáng tội thì được khen thưởng; còn hạng dân mưu lợi chung

(lợi cho quốc gia), làm điều tốt đáng được thưởng thì bị chê, bị hại. Như

vậy mà muốn cho nước giàu mạnh thì không thể được.

Đời xưa có câu tục ngữ này: “làm chính trị cũng như gội đầu, tuy tóc

rụng đấy nhưng vẫn phải gội”. Sợ tóc rụng, uổng, mà quên cái lợi tóc sẽ dài

ra, tức là không biết quyền nghi (không thông đạt). Mổ nhọt thì đau, uống

thuốc thì đắng, nhưng không mổ, không uống thì thân không thể sống, bệnh

không thể biết. Ngay trong sự giao tiếp giữa vua tôi, không có cái ân như

cha đối với con mà mong lấy việc làm theo nghĩa để cấm bề tôi thì sự giao

tiếp tất sinh hiềm khích. Vả cha mẹ đối với con, sanh con trai thì mừng,

sanh con gái thì giết; trai gái đều từ trong lòng cha mẹ mà ra, mà con trai

thì mừng, con gái thì giết, là do nghĩ đến sau này, đứa con nào có lợi cho

mình hơn. Vậy cha mẹ đối với con mà còn mang lòng tính toán lợi hại

huống hồ là những người không có tình cha con với nhau. Các học giả ngày

nay thuyết bậc vua chúa đều bảo phải bỏ cái lòng cầu lợi đi, đưa ra cái đạo

tương ái, như vậy là đòi vua chúa đối với dân phải thân hơn cha mẹ đối với

con nữa, đó là suy nghĩ chưa chín về ân tình, lầm lẫn gạt người, bậc minh

quân không chấp nhận được. Thánh nhân trị nước thì xét kĩ pháp luật, cấm

lệnh, hai cái đó mà minh bạch thì quan lại có kỉ luật; qui định thưởng phạt

cương quyết và giữ đúng, thưởng phạt mà không thay đổi vì tư tâm thì dân

sẽ dễ sai khiến. Dân sai khiến được, quan có kỉ luật thì nước giàu, nước

giàu thì binh mạnh mà nghiệp bá vương sẽ thành. Làm bá vương là cái lợi

lớn của bậc vua chúa; bậc vua chúa nhắm cái lợi lớn mà trị nước, cho nên

bổ nhiệm quan chức thì phải xứng với tài năng, thưởng phạt thì chí công vô

tư, khiến cho sĩ dân đều thấy rõ điều đó mà (tin rằng) hễ tận lực liều chết

lập công được, thì được ban tước lộc, do đó hóa giàu sang. Giàu sang là cái

lợi lớn của bề tôi, bề tôi nhắm cái lợi lớn đó mà làm việc, nên mạo hiểm tới

chết, kiệt sức mà không oán. Như vậy là vua không tư với dân, bề tôi không

https://thuviensach.vn

trung với vua (cứ theo pháp luật thôi) thì có thể lập được nghiệp bá vương.

*

Gian mà nhất định sẽ bị phát giác thì kẻ gian sẽ tự răn mình, nếu nhất

định sẽ bị giết thì họ phải ngừng (không dám làm nữa): vì không bị phát

giác nên họ mới phóng túng, không bị giết nên mới làm. Bày một thứ hàng

rẻ tiền ở chỗ u ẩn thì dù Tăng Sâm, Sử Ngư[4] cũng bị nghi là lấy trộm; treo trăm lượng vàng[5]  ở chợ thì dù một tên cướp lớn cũng không dám lấy.

Không ai biết, nên Tăng Sâm, Sử Ngư có thể bị nghi ở chỗ u ẩn; ai cũng

biết, nên kẻ cướp không dám lấy vàng treo ở chợ.

Cho nên bậc minh chủ dùng nhiều người giữ (pháp luật)[6]  mà trị tội nặng, khiến cho dân vì sợ hình pháp chứ không vì tính liêm khiết mà không

bậy. Mẹ yêu con gấp bội cha yêu con, mà cha ra lệnh thì con tuân lệnh gấp

mười mẹ ra lệnh. Quan lại không yêu gì dân mà lệnh được dân tuân gấp

vạn lệnh của cha. Mẹ tích lũy lòng yêu con mà không được con theo; quan

lại dùng oai nghiêm mà dân tuân lệnh. Vậy dùng oai nghiêm hay dùng lòng

yêu, cách nào nên theo, là điều dễ quyết định được rồi. Vả lại cha mẹ mong

mỏi ở hành động của con cái là chúng được yên vui, có lợi, đừng mắc phải

tội lỗi. Vua đối với dân (trái lại), khi có nạn thì muốn dân hi sinh tính mạng, khi bình an thì muốn dân tận lực với mình. Cha mẹ rất yêu con,

muốn cho nó được yên vui và có lợi, mà nó không nghe; vua không yêu,

không muốn dân có lợi, đòi dân phải hi sinh tính mạng, tận lực vì mình, mà

dân lại tuân lệnh. Bậc minh chủ biết lẽ đó, nên không nuôi lòng nhân ái mà

chỉ tăng cái thế oai nghiêm. Mẹ rất yêu con, mà con phần nhiều lại hư

hỏng, chỉ vì mẹ dùng lòng yêu; cha ít yêu con, dạy bằng roi, mà sau phần

nhiều lại tốt, chỉ vì cha dùng sự oai nghiêm.

*

Một gia đình làm ăn, nếu cùng nhịn đói chịu rét, cùng gắng sức lao khổ

thì (trong miền) tuy gặp binh đao, hay mất mùa, riêng gia đình đó vẫn được

https://thuviensach.vn

ăn no mặc ấm. Còn gia đình nào vì thương nhau, vì nhân từ mà cho nhau ăn mặc sung sướng, ở không vui chơi, thì gặp nạn đói kém, gia đình đó tất

phải bán vợ đợ con. Cho nên, dùng pháp luật thì trước chịu khổ, sau được

lợi bền lâu; còn theo đạo nhân từ thì mới đầu tạm được vui mà sau sẽ khốn

cùng. Bậc thánh nhân cân nhắc, lựa cái lợi lớn cho nên dùng pháp luật mà

bắt nhau chịu cực, và bỏ sự nhân ái đối với nhau. Các học giả đều bảo:

“phải giảm nhẹ hình phạt đi”, đó là thuật làm cho loạn vong. Thưởng phạt

mà xác định là để khuyến thiện và cấm ác. Thưởng hậu thì mau được cái

mình muốn; phạt nặng thì mau cấm được cái mình ghét. Người nào muốn

cái lợi thì tất ghét cái hại, vì lợi và hại tương phản nhau. Trái với cái mình

muốn thì làm sao mình không ghét cho được? Người nào muốn được trị thì

tất ghét loạn, vì trị và loạn tương phản nhau. Cho nên rất ham bình trị thì

phải thưởng cho hậu, rất ghét rối loạn thì phải phạt cho nặng. Nay chủ

trương giảm nhẹ hình phạt, tức là không mấy ghét rối loạn mà cũng không

mấy ham bình trị. Như vậy chẳng những không có thuật (trị nước) mà còn

không biết hành động nữa. Bởi vậy phương pháp quyết định có tài năng

hay không, ngu hay trí ở chỗ thưởng phạt nặng hay nhẹ. Vả lại hình phạt

nặng không phải để trị tội nhân, nó còn để làm sáng pháp độ của vua.

(Chẳng hạn) giết giặc, không phải chỉ để trị kẻ mình giết, vì nếu trị kẻ mình

giết thì tức là trị kẻ chết; (hoặc như) phạt kẻ cướp, không phải chỉ để trị kẻ

mình phạt, vì nếu trị kẻ mình phạt thì tức là trị kẻ bị đày[7]. Cho nên bảo:

“phạt nặng tội một kẻ mà ngăn cấm được mọi sự gian tà trong nước. Đó là

cái đạo trị nước. Kẻ bị phạt nặng là kẻ cướp mà kẻ sợ hãi là lương dân. Vậy

muốn trị nước còn trì nghi gì nữa mà không dùng trọng hình? Còn việc

thưởng hậu, không phải chỉ để thưởng công, còn để khuyến khích toàn dân

trong nước nữa. Người được thưởng vui, vì được lợi, mà người chưa được

thưởng sẽ ham được thưởng. Đó là báo đáp công lao của một người mà

khuyến khích được toàn dân trong cõi. Vậy muốn trị nước, còn trì nghi gì

nữa mà không hậu thưởng? Nay những kẻ không biết cách trị nước đều bảo

: “hình phạt nặng làm thương tổn dân; hình phạt nhẹ có thể cấm được gian

rồi, cần gì phải dùng hình phạt nặng?” Đó là không xét kĩ về sự trị nước.

Một tội ác có thể ngăn cấm được bằng hình phạt nặng thì chưa chắc đã cấm

https://thuviensach.vn

được bằng hình phạt nhẹ; còn một tội ác ngăn cấm được bằng hình phạt nhẹ

thì lại càng dễ ngăn cấm bằng hình phạt nặng. Cho nên, bề trên đặt ra hình

phat nặng thì mọi sự gian tà sẽ chấm dứt; mọi sự gian tà chấm dứt thì

thương tổn cho dân chỗ nào? Khi kẻ gian chỉ được một cái lợi nhỏ thì bề

trên bắt chịu một cái tội lớn, như vậy gọi là hình phạt nặng; dân không

muốn vì cái lợi nhỏ mà bị một cái hại lớn, cho nên mọi sự gian tà đều chấm

dứt. Vì vậy tiên hiền có câu : “không vấp núi mà vấp đống kiến đùn”[8].

Núi lớn nên người ta phải cẩn thận, đống kiến đùn nhỏ nên người ta coi

thường. Dùng hình phạt nhẹ thì tất người dân coi thường. Không trừng phạt

kẻ phạm tội tức là phóng khí toàn dân; trừng phạt nhẹ kẻ phạm tội tức là

làm bẫy cho dân sa vào[9].Cho nên hình phạt nhẹ tức là cái đống kiến đùn để cho dân vấp phải, mà cái đạo dùng hình phạt nhẹ nếu không làm cho

nước loạn thì cũng làm cho dân sa vào bẫy. Cái đó mới làm thương tổn dân

chúng đấy.

*

Các học giả ngày nay đều giảng những lời hay trong sách mà không xét

sự thực đương thời. Họ bảo : “bề trên không thương dân, thuế má thường

nặng, dân không đủ tiêu dùng nên oán bề trên, do đó mà thiên hạ đại loạn”.

Như vậy là họ cho rằng cho dân có đủ tiêu dùng rồi lại yêu dân nữa,

dù dùng hình phạt nhẹ, nước cũng trị được. Lời đó sai. Đa số kẻ bị hình

phạt nặng là sau khi họ có đủ để tiêu dùng rồi. Họ đủ tiêu dùng rồi mà bề

trên còn thương họ, giảm nhẹ hình phạt thì vẫn còn loạn. (Chứng cứ là :

con cưng của nhà giàu, tài sản có đủ tiêu dùng; tài sản đủ tiêu dùng thì tiêu

xài không tiếc, tiêu xài không tiếc thì hóa ra xa xỉ; cha mẹ thương yêu con

thì không nỡ rầy mắng nó, không nỡ rầy mắng thì nó hóa kiêu căng, phóng

túng. Xa xỉ thì nhà sẽ nghèo, kiêu căng phóng túng thì làm bậy, đó là cái

hại có tài sản đủ dùng mà thương yêu nhiều, và trừng trị nhẹ. Con người

bẩm sinh hễ có tài sản đủ dùng thì hóa ra lười biếng, không chịu gắng sức,

bề trên không nghiêm trị thì kẻ dưới phóng túng làm bậy. Tài sản đủ dùng

rồi mà vẫn gắng sức làm lụng thì chỉ có Thần Nông thôi ; bề trên không

nghiêm trị mà kẻ dưới vẫn có đức hạnh thì chỉ có Tăng Sâm và Sử Ngư.

https://thuviensach.vn

Hạng dân thường không bằng được Thần Nông, Tăng Sâm và Sử Ngư, là

điều hiển nhiên rồi. Lão Đam nói : “Biết đủ thì không nhục, biết ngừng thì

không nguy” [10]. Vì sợ bị nhục và nguy, nên hễ có đủ rồi thì thôi, không cầu gì hơn nữa, chỉ có Lão Đam được như vậy. Nay bảo rằng cho dân có đủ

rồi thì nước có thể bình trị, tức là coi dân ai cũng như Lão Đam cả. Như

Kiệt kia, sang tới mức làm thiên tử mà vẫn chưa cho là đủ tôn quý ; giàu tới

mức có cả thiên hạ, mà vẫn chưa cho là có đủ châu báu. Bậc vua chúa dù

(hết sức) cho dân có đủ, cũng không thể làm cho họ tới cái mức như thiên

tử, mà Kiệt kia vẫn chưa cho làm thiên tử là đủ, thì làm cho dân có đủ, chắc

gì đã làm cho nước bình trị được? Cho nên bậc minh chủ trị nước phải

thích nghi với thời mà sản xuất nhiều tài vật, định thuế má sao cho giàu

nghèo bình quân (công bằng), ban nhiều tước lộc để dùng hết tài năng trong

dân, dùng hình phạt nặng để ngăn cấm gian tà, khiến cho dân hễ gắng sức

làm lụng thì sẽ giàu, hễ có công nghiệp thì sẽ sang, làm bậy thì bị tội, có

công thì được thưởng chứ không mong được bề trên nhân từ ban ơn huệ

cho. Đó là chính trị của bậc đế vương.

*

Mọi người đều ngủ cả thì không biết ai đui, mọi người đều làm thinh thì

không biết ai câm. Đánh thức họ dậy bảo họ nhìn, hỏi họ, bắt họ đáp, thì

những người đui và câm vô phương giấu được[11]. Không nghe một người trình bày thì không biết được rằng họ không có thuật (trị nước), không giao

công việc cho họ thì không thể biết được rằng họ có tài cán. Nghe họ trình

bày rồi xem xét lời họ có thích đáng không, giao công việc cho họ rồi xem

xét có kết quả không, thì kẻ không có thuật, không có tài cán sẽ vô phương

giấu được. Muốn lựa một lực sĩ mà chỉ căn cứ vào lời họ tự khoe thì không

sao phân biệt được người tầm thường với Ô Hoạch[12], đưa cho họ một cái vạc[13]  bảo họ nhấc lên thì ai yếu ai mạnh thấy rõ liền. Quan chức tức là

“cái vạc" để thử kẻ sĩ có tài năng đấy; giao chức vụ cho họ thì ai ngu, ai trí,

phân biệt được ngay. Cho nên thấy lời nói của ai vô dụng thì biết được kẻ

đó không có thuật; thấy ai không làm được nhiệm vụ thì biết được kẻ đó

không có tài cán. Có kẻ lời không được ai dùng mà tự trau chuốt, cho mình

https://thuviensach.vn

là hùng biện; không được giao cho trách nhiệm mà tự khoe rằng mình cao

thượng. Các vua chúa đời nay bị mê hoặc vì lời nói của họ, bị gạt vì sự cao

ngạo của họ mà tôn quý họ, như vậy là không đợi họ có nhìn thấy không

mà đã tin chắc mắt họ sáng, không đợi họ đáp được không mà đã tin chắc

họ có khẩu tài, tức như không biết rõ được ai đui ai câm vậy. Bậc minh chủ

nghe ai nói thì xét xem lời nói của họ có dùng được không, thấy ai làm thì

xét xem có kết quả không, như vậy thì các học thuyết trống rỗng đời xưa

không còn được đem ra bàn, mà các hành vi kiêu căng, gạt người không

còn được tô điểm nữa.

Chú thích:

[1] Hàn Phi ám chỉ các triết gia, học giả - như thầy trò Mạnh Tử - tới nước nào – như Tề, Lương chẳng hạn – cũng được vua trọng đãi.

[2]  Nguyên văn mâu tri, bốn năm học giả, mỗi nhà giảng một khác, mà không nhà nào giảng xuôi cả; chúng tôi tạm theo Trần Khải Thiên mâu

cùng nghĩa với mậu là lầm, bậy.

[3] Ám chỉ bọn "danh gia".

[4] Tăng Sâm, môn sinh của khổng tử, nổi tiếng là hiền. Sử Ngư, một đại phu nước Vệ, được Khổng tử khen là ngay thẳng. Tương truyền ông can

vua, vua không nghe, khi chết bảo vợ con đem xác bỏ ngoài đồng để vua

động lòng mà tỉnh ngộ.

[5] chữ Kim có thể trỏ một lạng vàng, một đồng tiền vàng, lại có thể trỏ một cân, một lượng, một đồng tiền bằng đồng.

https://thuviensach.vn

[6] tức dùng nhiều kẻ cáo gian.

[7] Hàn Phi muốn nói: dùng hình phạt không cốt ở sự trừng trị kẻ gian mà cốt để ngăn ngừa sự gian, để người khác thấy mà sợ, không dám làm điều

gian.

[8] Tựa như câu của ta: “đi sông đi biển không chết mà chết lỗ chân trâu”.

[9] Hàn Phi muốn nói: “không ngăn cấm gian tà (bằng hình phạt nặng), để

dân phạm tội rồi mới trừng phạt, tức là đánh bẫy dân.

[10] Đạo Đức Kinh - Chương 44: Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi.

[11] Nguyên văn là cùng nghĩa là cùng đường.

[12] Một dũng sĩ nước Tần.

[13] Thời xưa, muốn thử dũng sĩ, người ta bảo họ cầm chân một cái vạc nhấc lên rồi đi (cử đỉnh).

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XVII

BỊ NỘI

(ĐỀ PHÒNG BÊN TRONG)

Cái họa của bậc vua chúa là tin người, tin người thì bị người chế ngự. Bề

tôi đối với vua không có tình cốt nhục, bị cái thế bó buộc không thể không

thờ vua, cho nên, luôn luôn dò xét lòng vua, không một phút nào ngưng;

mà vua lại ngồi trên ngạo mạn, biếng nhác, vì vậy mới có những ông vua bị

áp bức và bị giết.

Làm vua mà quá tin con thì gian thần sẽ dựa vào con vua để thực hiện tư

dục của họ. Vì vậy mà Lí Đoái giúp vua Triệu, bỏ Chủ Phụ chết đói[1].

Làm vua mà quá tin vợ thì gian thần sẽ dựa vào vợ vua để thực hiện tư dục

của họ. Vì vậy mà Ưu Thi giúp Li Cơ giết Thân Sinh, lập Hề Tề[2].  Thân cận như vợ con mà còn không thể tin thì người khác làm sao có thể tin

được? Vả lại chúa có vạn cỗ xe, vua có ngàn cỗ xe thì hoàng hậu, thứ phi,

phu nhân, đích tử làm kế tự, thế nào cũng có người muốn cho vua chết

sớm.

Làm sao biết được như vậy? Là vì vợ không có tính cốt nhục với chồng, hễ

yêu thì thân, không yêu thì sơ. Tục ngữ có câu: “Mẹ được yêu thì con được

chiều”. Ngược lại, hễ mẹ bị ghét thì con bị bỏ. Đàn ông năm chục tuổi vẫn

còn hiếu sắc, đàn bả ba chục tuổi sắc đã tàn. Vợ sắc đã tàn mà thờ chồng

hiếu sắc thì tất ngại bị hắt hủi, con tất ngờ sẽ không được nối ngôi. Đó là lẽ

tại sao hoàng hậu, thứ phi, phu nhân mong cho vua chết sớm. Chỉ khi nào

mẹ làm thái hậu, con làm vua thì lệnh mới được mọi người thi hành, điều

cấm mới được mọi người tuân; cái vui trai gái không giảm so với khi tiên

vương còn mà lại chắc nắm được quyền một ông vua vạn cỗ xe. Do đó mà

có những vụ đầu độc bằng rượu mà thắt cổ lén. Vì vậy sách Đào Ngột

https://thuviensach.vn

Xuân Thu[3]  bảo: “Bậc vua chúa chết vì bệnh chưa được phân nửa”[4].

Làm vua mà không hiểu điều đó thì loạn sẽ sinh ra nhiều. Cho nên có câu:

“số người có lợi thấy vua chết mà nhiều thì tính mạng vua sẽ nguy."

Vương Lương yêu ngựa, Việt Vương Câu Tiễn[5]  yêu dũng sĩ vì thích cưỡi ngựa, đánh giặc. Thầy lang khéo mút vết thương, ngậm máu bệnh nhân đâu

phải vì tình cốt nhục mà chỉ vì lợi. Thợ đóng xe mong cho nhiều người giàu

sang, còn thợ đóng quan tài mong nhiều người chết yểu, không phải là thợ

đóng xe có lòng nhân mà thợ quan tài tàn nhẫn, chỉ vì người ta không giàu

sang thì không mua xe, người ta không chết thì quan tài không bán được.

Thợ đóng quan tài không phải là ghét người, nhưng có người chết thì chú ta

mới có lợi. Cho nên bè đảng của hoàng hậu, thứ phi, phu nhân, thái tử mà

thành thì họ mong cho vua chết, vua không chết thì quyền thế của họ không

mạnh; họ không phải là ghét gì vua, nhưng vua có chết thì họ mới có lợi.

Bởi vậy bậc vua chúa phải hết sức lưu ý tới những kẻ có lợi nhờ thấy mình

chết. Mặt trời mặt trăng mà có quầng bên ngoài là tại chính bên trong của

nó. Người ta thường đề phòng những kẻ mình ghét nhưng họa lại xảy ra do

những kẻ mình yêu. Cho nên bậc minh chủ không làm những việc mình

chưa tham khảo kĩ, không ăn những món khác thường; mà phải nghe những

tin tức ở xa, xem tình hình ở gần để biết trong ngoài có cái gì sơ suất không; xét những lời giống nhau và khác nhau để phân biệt các bè đảng,

khảo nghiệm lời người ta nói để bắt buộc người ta phải trung thực, không

được hư trá; hễ dùng lời một người nào rồi thì xem kết quả về sau có phù

hợp với lời nói trước không; cứ theo pháp luật mà trị dân; xem xét tất cả

các đầu mối của sự việc; kẻ sĩ không có công thì không thưởng, mà công

nhỏ thì không thưởng nhiều; kẻ nào đáng giết thì mới giết, có tội thì không

tha. Như vậy thì kẻ gian tà không thể làm chuyện riêng tư được.

*

Sưu dịch nhiều thì dân khổ, dân khổ thì quyền thế của bề tôi dấy lên (nghĩa

là bề tôi nhân đó mà nắm lấy quyền thế); quyền thế của bề tôi dấy lên thì sự

https://thuviensach.vn

miễn dịch xảy ra nhiều, miễn dịch nhiều thì người sang càng giàu (vì dân phải hối lộ cho họ để được miễn dịch). Hậu quả là làm khổ dân để cho

người sang được giàu làm dấy lên (tăng) cái quyền thế của bề tôi để bề tôi

dùng[6]; đó không phải cái lợi lâu dài của dân chúng. Cho nên có câu “Sưu dịch ít thì dân được yên ổn, dân yên ổn thì bề tôi không có quyền lớn, bề tôi

không có quyền lớn thì quyền thế bị diệt, quyền thế diệt thì “đức” tức việc

ân thưởng thuộc về vua." Nước thắng (làm tắt) được lửa, điều ấy hiển

nhiên. Nhưng nếu đựng nước trong nồi để ngăn cách nước với lửa, rồi đun,

thì nước bốc hơi ở trên cho tới cạn, mà lửa ở dưới vẫn bừng bừng cháy;

nước đã mất cái thế thắng lửa. Pháp luật là để cấm gian tà (pháp luật thắng

được gian tà), điều đó còn hiển nhiên hơn nữa. Nhưng bề tôi thi hành pháp

luật mà hành động như cái nồi (ngăn cách pháp luật với gian tà, nghĩa là

không thi hành pháp luật với bọn gian tà) thì pháp luật chỉ còn sáng rõ

trong lòng (vua) mà mất cái thế cấm gian tà rồi. Căn cứ vào các truyền

thuyết thời cổ và các điều ghi chép trong sách Xuân Thu thì những kẻ phạm

pháp làm phản, thành đại gian ác đều từ trong giới bề tôi tôn quý mà ra.

Còn những người bị pháp lệnh đề phòng, bị hình phạt trừng trị, đa số là

trong bọn dân thấp hèn. Do đó mà dân chúng tuyệt vọng, không biết tố cáo

ở đâu. Đại thần kết bè đảng nhất tề che lấp vua, ngầm thân nhau mà bề

ngoài làm ra vẻ ghét nhau, để tỏ ra rằng mình không có tư tình; họ cùng

dùng tai mắt để rình kẽ hở của vua. Vua bị che lấp, không có cách nào biết

được chân tình nữa, thành thử chỉ có cái danh là vua mà mất cái thực; bề tôi

chuyên thi hành pháp luật (theo ý họ). Các vua nhà Chu như vậy đó. Giao

quyền thế cho bề tôi thì vị trí của vua tôi sẽ đảo lộn. Vậy không nên giao

quyền thế cho bề tôi.

Chú thích:

[1]  Lí Đoái (có chỗ gọi là Lí Khắc), quan thái phó nước Triệu, theo phe Huệ Vương, bao vây cung của Triệu Chủ Phụ để Chủ Phụ chết đói.

https://thuviensach.vn

[2] Ưu Chính Nghĩa là người kép hát. Ưu Thi là kép hát tên Thi, tình nhân của Li Cơ – một mỹ nhân – vợ sau của Tấn Hiến Công, xui Hiến Công giết

thế tử Thân Sinh để lập con Lí Cơ là Hề Tề.

[3] Một bộ sử nước Sở. Có sách chép là Đào Tả Xuân Thu.

[4] Còn già nửa bị ám hại, bất đắc kì tử.

[5] Vương Lương, người nước Tần thời Xuân Thu, giỏi đánh xe. Câu Tiễn vua nước Việt, muốn có binh mạnh để diệt Phù Sai, vua nước Ngô báo thù.

Sau ông làm bá chủ cả vùng sông Dương Tử và sông Hoài.

[6] Nguyên văn: khổ dân dĩ phú quí nhân, khởi thế dĩ tạ nhân thần. Câu này tối nghĩa. Diệp Ngọc Lân dịch là: làm khổ dân vì bọn người phú quí

được khởi thế (quyền thế được nổi lên, được tăng lên) mượn bề tôi giúp sức

(?). Nghe không thông chút nào cả. Có dịch giả dịch chữ khởi trong câu đó

là bỏ (vua bỏ cái thế của mình) cho bề tôi mượn dùng. Dịch như vậy thông,

chỉ ngặt một điều: chữ khởi ở câu trên dịch là dấy lên (rất đúng) sau ở đây

là bỏ đi ? Cách dịch của chúng tôi cũng gượng lắm.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN IX

BÁT GIAN

(TÁM THUẬT THÀNH GIAN THẦN)

Bề tôi thành gian thần là do tám thuật.

Thuật thứ nhất là "(do kẻ) chung giường". Thế nào là chung giường? Đáp:

Phu nhân (vợ vua chúa chư hầu) được quí, cung nhân được yêu,[1]  sủng thần đẹp trai[2],  đó là những người dễ làm mê hoặc vua chúa. Họ nhân lúc chúa nhàn cư vui vẻ, hoặc lúc chúa no say mà xin điều họ muốn, chúa tất

nghe. Bề tôi bên trong dùng vàng ngọc hối lộ họ để họ làm mê hoặc chúa,

như vậy là [dùng thuật do kẻ] chung giường.

Thuật thứ nhì là (do kẻ) ở bên. Thế nào là kẻ ở bên? Đáp: Bọn hề, kép hát,

bọn lùn làm cho chúa cười, bọn tả hữu thân cận, chúa chưa ra lệnh họ đã dạ

dạ, chưa sai bảo họ đã vâng vâng, đoán được ý chúa mà làm trước, dò nét

mặt, sắc diện mà biết trước được lòng chúa, họ cùng tiến cùng thoái, cùng

ứng cùng đối, nói năng hành động như nhau để làm thay đổi lòng chúa. Bề

tôi bên trong thì vàng ngọc, châu báu hối lộ họ, bên ngoài thì vì họ làm điều trái phép để họ lần lần thay đổi tính của chúa, như vậy là [dùng thuật

do kẻ] ở bên.

Thuật thứ ba là (do bậc) cha anh. Thế nào là cha anh? Đáp: Các người

trong tôn thất vào hàng cha anh của chúa[3]  là người được chúa thương yêu, quan lớn nhỏ ở triều đình, là những người cùng mưu tính việc nước

với vua. Nếu họ tận lực thuyết phục (nói riết) thì chúa tất nghe. Bề tôi dùng

âm nhạc nữ sắc cung phụng cho các người trong tôn thất, dùng lời khéo léo

thu phục các quan lớn quan nhỏ, ước với họ về một việc (tâu với chúa), nếu

việc thành thì thăng tước, tăng lộc để khuyến khích họ, như vậy là (dùng

thuật do bậc) cha anh.

https://thuviensach.vn

Thuật thứ tư là nuôi tai ương. Thế nào là nuôi tai ương? Đáp: Chúa thích có cung thất, đài và ao đẹp, thích gái đẹp, thích có chó ngựa tốt để giải buồn,

đó là những tai ương của họ. Bề tôi dùng hết sức dân để xây cất, sửa sang

cung thất, đài, ao cho đẹp, đánh thuế nặng để có gái đẹp, chó ngựa tốt làm

cho chúa vui mà tâm trí hoá mê loạn; làm thỏa lòng muốn của chúa để nhân

đó mưu lợi riêng cho mình, như vậy là thuật nuôi tai ương.

Thuật thứ năm là do nhân dân. Thế nào là do nhân dân? Đáp: bề tôi làm

hao tán của công để được lòng nhân dân, thi hành những ân huệ nhỏ để thu

phục trăm họ, khiến cho triều đình, thành thị ai cũng khen mình, chúa bị

che mắt, mà ước vọng cùa mình đạt được, như vậy là dùng thuật do nhân

dân.

Thuật thứ sáu là ăn nói lưu loát. Thế nào là ăn nói lưu loát? Đáp: Chúa vốn

ở thâm cung, bị bế tắc về ngôn đàm, ít được nghe nghị luận, nên dễ bị

thuyết phục. Bề tôi tìm hạng biện sĩ trong các nước chư hầu, nuôi những kẻ

nói giỏi trong nước, dùng họ để thuyết về những việc riêng của mình, bằng

những lời văn vẻ khéo léo, lưu loát, khi thì vạch cho chúa thấy cái lợi thế,

khi thì đem tai họa ra dọa chúa, bày đặt ra để phá hoại chúa, như vậy là

dùng thuật ăn nói lưu loát.

Thuật thứ bảy là dùng uy quyền và sức mạnh. Thế nào là dùng uy quyền và

sức mạnh? Đáp: Uy quyền và sức mạnh của vua chúa là do quần thần và

trăm họ. Cái gì quần thần và trăm họ cho là tốt thì vua cho là tốt, cái gì quần thần và trăm họ cho là không tốt thì vua cho là không tốt. Bề tôi tụ tập

kẻ đeo gươm (tức bọn hiệp khách), nuôi hạng cảm tử để tỏ cái uy của mình,

khiến cho bọn này thấy theo họ thì tất có lợi, không theo họ thì tất chết; do

đó họ làm cho quần thần và trăm họ phải sợ họ mà đạt được mục đích

riêng, nhưg vậy là dùng quyền uy và sức mạnh.

Thuật thứ tám là do bốn phương. Thế nào là do bốn phương? Đáp: Làm vua

một nước, hễ nước nhỏ thì phải thờ nước lớn, binh lực yếu thì phải sợ binh

https://thuviensach.vn

lực mạnh. Nước lớn yêu sách điều gì, nước nhỏ tất phải nghe; binh mạnh

tấn công thì binh yếu tất phải hàng phục. Bề tôi đánh thuế nặng, dốc hết

kho lẫm làm cho nước rỗng không để đem thờ nước lớn, rồi mượn uy nước

lớn dụ dỗ vua mình; nặng thì xin nước lớn đem binh mạnh tụ họp ở biên

giới để uy hiếp vua nước mình, nhẹ thì xin nước lớn sai người đi sứ làm

chấn động vua mình, khiến vua sợ hãi, như vậy là thuật do bốn phương.

Do tám thuật đó mà bề tôi thành gian, vua chúa bị che mắt, hiếp đáp, mất

quyền thế, cho nên bậc vua chúa phải lưu ý tới.

*

Bậc minh quân:

- đối với các phi tần cung nữ, vui hưởng sắc đẹp của họ mà không làm theo

lời họ xin, không cho họ xin riêng cái gì cả;

- đối với kẻ tả hữu thì khi sai khiến họ, phải xét cách hành động của họ có

hợp với lời nói của họ không, không cho họ nhiều lời, ngoài nhiệm vụ của

họ mà cũng nói;

- đối với bậc cha anh, đại thần, dùng lời họ nhưng sau thấy lời không thích

đáng (việc không thành) thì phạt, không để họ tự làm bậy;

- về các cung đài, châu báu, tất phải biết ở đâu ra, không để cho bề tôi tự ý

dâng hay lấy đi, mà do đó họ đoán được sở thích của mỉnh;

- về việc thi ân đức thì lấy tiền bạc trong kho[4],  phát lúa trong lẫm để làm lợi cho dân tất phải có lệnh của vua, bề tôi không được thi ân riêng;

- về các lời thuyết nghị, nếu có ai được khen là tốt, bị chê là xấu thì phải xét

xem người đó thực có tài năng, tội lỗi không, chứ không để cho quần thần

tâng bốc, chê bai lẫn nhau;

- đối với dũng sĩ, nếu có quân công thì không quên thưởng cho xứng đáng,

còn kẻ cậy sức mà gây lộn trong làng thì không tha tội, không để cho quần

thần mưu tính chuyện riêng;

- về các yêu sách của chư hầu, nếu hợp pháp thì nghe không thì cự tuyệt.

Ông vua mất nước không phải là ông vua không còn quốc gia, tuy còn đấy,

https://thuviensach.vn

nhưng không nắm được nó nữa (thì cũng là mất). Cho bề tôi dựa vào nước

ngoài, áp chế nước mình, như vậy vua tất suy vong. Nếu nghe lời nước lớn

để cứu vãn nước mình thì còn mau suy vong hơn là không nghe họ, cho nên

không nên nghe. Bề tôi biết vua không nghe lời nước lớn thì sẽ không kết

nạp chư hầu ở ngoài; chư hầu biết vua không nghe lời mình[5] thì sẽ không kết nạp bọn bề tôi vu cáo vua.

*

Bậc minh chủ, lập ra quan chức, tước lộc để tiến dụng người hiền tài,

khuyến khích kẻ có công. Cho nên bảo: "hễ hiền tài thỉ được có bổng lộc

dồi dào, làm chức lớn; có công thì được tước cao, được trọng thưởng”. Họ

ước lượng tài năng cùa người giỏi rồi mới bổ nhiệm, ban lộc cho xứng với

công, vì vậy mà người giỏi không mạo nhận những tài năng mình không có

để thờ vua, người có công vui vẻ lập công thêm nữa, do đó mà mọi việc

thành công. Nay thì không vậy. Vua chúa không phân biệt người giỏi người

dở, chẳng kể bề tôi có công lao hay không, dùng những kẻ dựa vào uy thế

của chư hầu, nghe lời thưa bẩm của kẻ tả hữu. Các bậc cha anh và đại thần

xin vua tước lộc để bán cho kẻ dưới mà thu tiền của rồi lập bè đảng riêng.

Vì vậy, kẻ có nhiều tiền thì mua quan chức để được sang, kẻ kết giao với

bọn tả hữu của vua thì xin xỏ để gây quyền thế. Vua không biết tới các bề

tôi có công lao, trong việc thăng quan giáng chức lại lầm lẫn, bất công; kết

quả là quan lại coi nhẹ chức vụ mà giao thiệp với nước ngoài, bỏ bê công

việc mà lo làm tiền; người giỏi sinh ra biếng nhác, không gắng sức, kẻ có

công chán ngán mà làm quấy quá cho xong. Cái thói của nước suy vong

như vậy.

Chú thích:

[1] Nguyên văn là nhụ tử. Có ba nghĩa : con còn nhỏ, vợ bé, thiếu nữ đẹp. ở

đây, trỏ những cung nhân đẹp.

https://thuviensach.vn

[2] Như Di Tử Hà được vua Vệ yêu vì đẹp trai. Coi thiên Thuế nan.

[3] Nguyên văn: trắc thất công tử, có sách giảng là con vợ nhỏ.

[4] Nguyên văn là cấm tài: tiền của cấm, tức tiền bạc của vua, của quốc gia.

Cái gì riêng của vua thì thường gọi là cấm, như cấm thành, cấm uyển.

[5] Nguyên văn ghi chép là bất thính, có sách giảng là không nghe lời bề

tôi.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XIV

GIAN KIẾP THÍ THẦN (Trích)

BỀ TÔI DÙNG MƯU GIAN ĐỂ HIẾP VÀ GIẾT VUA

Ý nghĩa trong thiên này là phải dùng pháp luật, nghiêm hình để trị gian thần, chứ nếu dùng cái "ngu học" của Nho gia thì sẽ mất nước. Nội dung

cũng giống các thiên Ngũ đố, Hiển học, Bát gian. Có một đoạn ở giữa kể

cái nguy của bọn sĩ dùng pháp thuật mà bị ghét và gièm pha, không liên lạc

gì đến các đoạn trên và dưới; nên các học giả ngờ rằng ở thiên XIII Hòa

thị sắp lộn vào đây.

Chúng tôi chỉ trích một đoạn 3 Hàn Phi đả Nho học và nửa đoạn 5 mạt sát

chính sách dùng nhân nghĩa để trị dân.

*

Các học giả ngu trên đời đều ko hiểu tình hình trị loạn, cứ lảm nhảm tụng

hoài các sách cổ, làm loạn sự cai trị hiện thời; trí lực của họ không đủ để

tránh cái hố bẫy mà lại chê bậy các thuật sĩ (kẻ sĩ dùng pháp thuật), nghe

lời họ thì nguy, dùng kế họ thì loạn, ngu tới vậy là cùng cực mà lại hại cùng

tột bực. Họ với các thuật sĩ đều mang cái danh là biện sĩ, nhưng thực thì

cách khác nhau cả ngàn vạn (dặm). Danh là một mà thực thì khác. Hạng

người theo cái học ngu trên đời đó so với các thuật sĩ cũng như tổ kiến đùn

so với gò cao vậy, khác nhau xa lắc. Bậc thánh nhân xem sự thực của sự

phải quấy, xét tình hình của sự trị loạn, cho nên trị nước thì minh định pháp

luật, đặt ra hình phạt nghiêm khắc để cứu loạn cho quần chúng, trừ họa cho

thiên hạ, khiến cho kẻ mạnh không lấn kẻ yếu, đám đông không hiếp đáp

số ít, người già cả được hưởng hết tuổi trời, bọn trẻ con được nuôi lớn, biên

https://thuviensach.vn

giới không bị xâm phạm, vua tôi thân nhau, cha con bảo vệ nhau, không lo bị giết, bị giặc bắt hay cầm tù; đó cũng là cái công cực lớn vậy mà kẻ ngu

không biết, cho là tàn bạo.

Kẻ ngu cũng muốn cho được trị đấy nhưng lại ghét cái làm cho trị; chúng

ghét cái nguy đấy, nhưng cũng thích cái làm cho nguy. Làm sao biết được

vậy? Hình phạt nghiêm và nặng là cái dân ghét, nhưng nhờ đó mà nước trị;

thương xót trăm họ, làm nhẹ hình phạt là cái dân thích nhưng vì đó mà

nước nguy. Thánh nhân đặt pháp luật cho nước thì tất nghịch với đời mà

thuận với đạo đức. Hiểu biết lẽ đó thì cứ theo điều nghĩa[1]  không ngại khác thế tục. Trong thiên hạ số người hiểu lẽ đó mà ít thì điều nghĩa bị chê

{mà thế tục thắng}.

*

Bọn học giả đời nay thuyết phục các vua chúa, không bảo : “Nên dùng cái

thế uy nghiêm để làm khốn bọn bề tôi gian tà", mà đều bảo: “Chỉ nên dùng

nhân nghĩa, huệ ái mà thôi". Bậc vua chúa đời nay quí cái “danh” là nhân

nghĩa mà không xét cái "thực", cho nên (tai họa) lớn thì nước mất, thân chết, nhỏ thì đất bị cướp, vua bị coi hèn. Làm sao biết rõ điều ấy? Thi ân

cho kẻ cùng khốn, như vậy đời gọi là nhân nghĩa; thương xót trăm họ,

không nỡ trừng phạt, như vậy đời gọi là huệ ái. Nhưng thi ân cho kẻ cùng

khốn thì kẻ không có công được thưởng, không nỡ trừng phạt thì kẻ bạo

loạn không ngừng làm bậy. Nước có kẻ không có công lao mà được thưởng

thì dân, bên ngoài không lo việc cự địch, chém đầu giặc, bên trong không

gấp ra sức canh tác, mà đều muốn dùng tiền của, hóa vật thờ kẻ giàu sang,

làm việc thiện riêng, gây danh dự để được chức cao, lộc hậu. Vì vậy mà

bọn bề tôi gian lo việc riêng càng đông mà bọn bạo loạn càng mạnh. Còn

đợi gì nữa mà nước không mất? Hình nghiêm là cái dân sợ, phạt nặng là cái

dân ghét, cho nên thánh nhân bày cái dân sợ ra để cấm kẻ tà; lập ra cái dân

ghét để phòng kẻ gian, nhờ vậy mà nước yên, bạo loạn không nổi dậy. Tôi

xét vậy mà biết rõ rằng nhân nghĩa, huệ ái không dùng được mà nghiêm

https://thuviensach.vn

hình trọng phạt có thể trị nước được. Không có cái uy của cây roi, cái lợi ích của hàm thiếc thì dù là Tháo Phủ[2]  cũng không trị được ngựa; không có cái qui cái củ để vẽ, dây mực để vạch, thì dù là Vương Nhĩ[3] cũng không làm được hình tròn hình vuông; không có cái thế uy nghiêm, cái

phép thưởng phạt thì dù là Nghiêu, Thuấn cũng không làm cho nước bình

trị được. Bậc vua chúa ngày nay đều khinh bỏ trọng phạt, nghiêm hình, để

làm cho huệ ái, mà muốn lập sự nghiệp bá vương thì cũng không thể được.

Cho nên khéo trị nước thì làm sáng việc thưởng, đặt ra cái lợi để khuyến

khích dân, khiến cho dân lập công để được thưởng chứ không mong được

vua vì lòng nhân nghĩa mà ban ơn; đặt ra nghiêm hình, trọng phạt để cấm

dân, khiến cho dân hễ có tội thì bị trừng phạt chứ không mong được vua vì

lòng ân huệ mà tha cho. Như vậy kẻ không có công lao thì không mong

được thưởng mà kẻ có tội thì không mong được tha. Ngồi xe có ngựa tốt thì

đường bộ vượt được những hiểm trở trên dốc núi; cưỡi thuyền vững nắm

cây chèo tốt thì đường thủy qua được thác ghềnh trên sông; nắm được pháp

thuật; thi hành trọng phạt nghiêm minh thì lập được sự nghiệp bá vương.

Trị nước mà dụng pháp thuật, thưởng phạt thì như trên bộ có xe chắc ngựa

tốt, trên thủy có thuyền nhẹ, chèo tốt, tất phải thành công.

Chú thích:

[1] Tức điều nên làm, theo quan điểm Pháp gia, khác với điều nghĩa theo quan điểm Nho gia.

[2] Một người đánh xe giỏi thời xưa.

[3] Một người thợ giỏi thời xưa.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XIX

SỨC TÀ (Trích)

(TÔ ĐIỂM SỰ GIAN TÀ)

Trong phần I chúng tôi đã nói thiên này có nhiều điểm đáng ngờ rằng

người đời sau ngụy tác; tuy nhiên những ý chính đều hợp với chủ trương

của Pháp gia. Chúng tôi chỉ trích dịch đoạn đầu: đừng tin sự bói toán và

đừng trông cậy vào chư hầu; bỏ ba đoạn sau nói về pháp luật, thưởng phạt

mà trong các thiên khác Hàn Phi đã bàn quá nhiều rồi.

*

Nước Triệu bói mai rùa, cỏ thi, được quẻ “đại cát” (rất tốt) bèn tấn công

nước Yên (năm - 242). Yên bói mai rùa cỏ thi, được quẻ “đại cát” bèn tấn

công Triệu. Kịch Tân thờ Yên, không có công mà nước Yên nguy [1]  ; Trâu Diễn thờ Yên, không có công mà đạo nước không còn. [2]  Triệu trước thắng Yên, sau lại thắng Tề, tuy loạn mà khí tiết vẫn còn cao, tự cho mình

ngang hàng với Tần. Không phải là vì mai rùa của Triệu linh mà mai rùa

của Yên không linh [3] .

(Vả lại) Triệu cũng đã có lần bói mai rùa cỏ thi về việc đem quân lên phía

Bắc tính cướp nước Yên để cự Tần (năm 236) được quẻ “đại cát”. Nhưng

Triệu mới bắt đầu đánh Đại Lương thì Tần đã đánh Thượng Đảng [4]  ; khi binh Triệu đến đất Lí (ở Yên) thì Triệu đã mất sáu thành về Tần; khi họ đến

Dương Thành thì Tần đã chiếm đất Nghiệp [5] ; Bàng Viên [6]  vội kéo binh trở về Nam thì các thành để bảo vệ (ở đất Nghiệp) đã mất về Tần hết rồi. Vì

vậy mà thần (tức Hàn Phi) [7] bảo mai rùa ở Triệu nếu không biết được rằng đánh Yên không thắng thì cũng phải biết rằng cự Tần là có hại chứ.

Tần được quẻ đại cát mà thực sự đã mở rộng được đất đai, lại thêm cái

danh là cứu được Yên. Triệu cũng được quẻ đại cát mà đất bị cướp, binh bị

nhục, vua [8] buồn rầu mà chết. Lại cũng không phải mai rùa của Tần linh https://thuviensach.vn

mà của Triệu không linh.

Mới đầu, nước Ngụy trong mấy năm quay về phía Đông, chiếm hết đất Đào

và nước Vệ; rồi sau trong mấy năm quay về hướng Tây mà mất đất về Tần.

Như vậy không phải là vì các sao (tốt) Phong long, Ngũ hành (Kim, Mộc,

Thuỷ, Hoả, Thổ), Thái ất, Vương tương, Nhiếp đề, Lục thần, Ngũ quát,

Thiên hà, Ân thương, Tuế tinh trong mấy năm ở về phương Tây cả [9] cũng

không phải các sao (xấu) Thiên khuyết, Hồ nghịch, Hinh đinh, Huỳnh hoặc,

Khuê, Thai, trong mấy năm đều ở phương Đông cả [10] .

Vì vậy thần báo: Mai rùa cỏ thi, quỉ thần không đủ cho ta luận được sẽ

thắng hay không; các sao ở bên phải, bên trái, sau lưng, trước mặt [11]

không đủ cho ta quyết định nên ra quân hay không. Nếu ỷ vào đó thì không

gì ngu bằng.

Xưa các đấng tiên vương hết sức thân dân và làm sáng tỏ pháp luật. Pháp

luật sáng tỏ thì trung thần hăng hái, hình phạt cương quyết thì gian thần

ngừng lại. Trung thần hăng hái, gian thần ngừng lại, mà đất mở rộng, vua

được tôn, đó là trường hợp nước Tần. Quần thần kết bè đảng để che giấu

chính đạo, làm việc cong queo riêng tư, đất bị cướp, vua bị khinh, đó là

trường hợp lục quốc (Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tề, Sở) ở phía đông núi Hoa.

Yếu, loạn thì mất, thế thường con người là vậy; mạnh, trị thì lập được

nghiệp vương, đạo từ thời xưa là vậy. Việt vương Câu Tiễn tin con rùa đại

bằng (rùa thiêng của đất Việt), đánh nhau với nước Ngô, không thắng, phải

đem thân làm bề tôi, hầu hạ vua Ngô; sau được trở về nước thì bỏ rùa, làm

sáng tỏ pháp luật, thân dân để mưu tính việc trả thù nước Ngô, kết quả là

bắt được Ngô vương Phù Sai. Vậy ỷ vào quỉ thần thì bỏ bê pháp luật.

Mà ỷ vào chư hầu thì nước sẽ nguy. Nước Tào [12]  ỷ vào nước Tề mà không nghe nước Tống, khi Tề đánh nước Kinh (Sở) thì Tống diệt Tào;

nước Hình [13] ỷ vào nước Ngô mà không nghe nước Tề, khi Việt đánh Ngô thì Tề diệt Hình; nước Hứa ỷ vào nước Kinh mà không nghe nước

Ngụy, khi Kinh đánh Tống thì Ngụy diệt Hứa; nước Trịnh ỷ vào nước Ngụy

mà không nghe nước Hàn, khi Ngụy đánh Kinh thì Hàn diệt Trịnh.

Nay nước Hàn nhỏ mà ỷ vào nước lớn, nhà vua bỏ bê (pháp luật) mà nghe

Tần, Ngụy, ỷ vào Tề, Kinh thì càng mau mất nữa [14] . Ỷ vào người, không https://thuviensach.vn

đủ để mở rộng đất đai, Hàn không thấy vậy. Kinh nhân đánh Ngụy mà tấn

công luôn cả Hứa, Yên (đồng minh của Ngụy). Tề đánh Nhiệm và Hồ mà

cướp đất của Ngụy, nhưng điều đó không đủ để cứu Trịnh,  [15] Hàn không biết vậy. Các nước đó [16]  đông (đồng?) không làm sáng tỏ pháp luật, cấm lệnh để trị nước, cứ ỷ vào nước ngoài mà khiến cho xã tắc bị diệt. (Bỏ từ

đây)

Chú thích:

[1]  Kịch Tân là tướng Yên, thua T riệu, bị Triệu bắt.

[2]  Trâu Diễn là triết gia sáng lập phái Âm dương, người nước Tề, làm quân sư cho Yên Chiêu vương; “đạo nước không còn”, nguyên văn là:

“quốc đạo tuyệt”, có người giảng là quốc đạo đó là đạo trị nước theo pháp

gia; có người lại bảo là đường đi trong nước, (đường đi vắng người - tuyệt

– vì Yên thua Triệu).

[3]  Vì được quẻ “đại cát” mà sao Yên lại thua T riệu.

[4]  Đại Lương là kinh đô Ngụy, không phải ở Yên, Triệu muốn cướp Yên mới đầu đánh Đại Lương có lẽ để Yên không ngờ; Thượng Đảng vốn là đất

của Hàn, lúc đó thuộc về Triệu; Tần thấy Thượng Đảng bỏ trống thì Triệu

không đề phòng, nên đem quân đánh.

[5]  Dương Thành của Yên; đất Nghiệp của T riệu.

[6]  Một danh tướng của T riệu, có sách gọi là Bàng Quyên.

[7]  Một số học giả cho rằng thiên này là một bài biểu Hàn Phi dâng vua Hàn, nhưng thuyết đó không đáng tin.

[8]  Tức Điệu Tương vương.

[9]  Các sao tốt ở phương Tây, cho nên Ngụy ở phương Tây mới chiếm được Đào, Vệ ở phương Đông.

[10]  Các sao xấu ở phương đông, cho nên Ngụy ở phương đông (đối với Tần) mới bị Tần (ở phương Tây) chiếm hết đất.

[11]  Theo sách Hoài Nam tử thì môn thiên văn thời đó cho rằng nếu sao Hình ở phía trái hay phía trước, sao Đức ở phía phải hay sau lưng, mà ra

https://thuviensach.vn

quân thì tất thắng.

[12]  Một nước nhỏ ở Sơn Đông ngày nay.

[13]  Một nước nhỏ ở Trực Lệ ngày nay.

[14]  Câu này có sách chấm câu ở sau chữ Tần mà dịch là: “…mà nghe Tần. Các nước nhỏ ỷ vào Ngụy, Tề, Kinh mà mau mất nước”. Chúng tôi

theo Trần Khải Thiên.

[15]  Câu này nữa cũng rất khó hiểu, ngờ rằng thiếu sót hoặc sai lầm.

[16]  Có lẽ là các nước Hứa, Yên, Trịnh nói trong câu trên.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLVII

BÁT THUYẾT (Trích)

(TÁM ĐIỀU)

Nhan đề Bát thuyết (tám điều, tức tám hạng người không nên dùng) chỉ

đúng với đoạn đầu; ba đoạn sau (lập pháp phải tuỳ thời, không thể trị nước

bằng nhân ái được, đừng giao quyền cho bề tôi) không liên lạc gì với đoạn

đầu mà cũng không liên lạc gì với nhau; vậy thiên này chỉ là một thiên tạp

luận. Chúng tôi sẽ trích trọn đoạn đầu; vài câu trong đoạn 2 về thuyết

“tam thế”, và phần đầu đoạn 4: pháp luật phải rõ ràng, vua phải phán

đoán lấy, quyết định lấy mọi việc.

*

Vì người quen cũ mà làm việc riêng thì gọi là người không bỏ bạn; đem

của công ra bố thí thì gọi là người nhân; khinh bổng lộc, trọng thân mình

thì gọi là quân tử; uốn cong pháp luật vì người thân thì gọi là người có tình

nghĩa[1]; bỏ chức quan mà thích giao du thì gọi là người hào hiệp; lánh đời trốn vua thì gọi là người cao ngạo; tranh thắng với người trên, làm trái lệnh

trên, thì gọi là người cứng cỏi; thi ân để lấy lòng mọi người thì gọi là người

được lòng dân.

Nhưng có người không bỏ bạn thì có quan lại gian; có người nhân thì hao

tổn của công; có quân tử thì dân khó sai khiến; có người tình nghĩa thì pháp

chế bị huỷ bỏ; có người hào hiệp thì quan chức bỏ trống; có người cao ngạo

thì dân không làm nhiệm vụ; có người cứng cỏi thì lệnh không thi hành; có

người được lòng dân thì vua cô độc. Tám hạng người được thế tục khen đó

là cái hại lớn của vua chúa, mà tám hạng người ngược lại, bị thế tục chê, là

cái lợi chung của vua chúa. Bậc vua chúa không xét cái lợi hại của xã tắc,

dùng hạng người được thế tục khen mà muốn cho nước không nguy loạn là

https://thuviensach.vn

điều không thể được.

Bổ nhiệm người làm việc là cái then chốt của sự tồn vong, trị loạn. Không

có thuật để bổ nhiệm thì sẽ luôn luôn thất bại. Bậc vua chúa khi bổ nhiệm

ai, nếu không lựa người có tài trí thì lựa người có đức; bổ nhiệm họ tức là

cho họ có quyền hành. Nhưng kẻ sĩ có tài trí chưa nhất định đã đáng tin;

vua thấy họ có tài trí mà không biết rằng họ vị tất đã đáng tin, nếu họ dùng

mưu trí, dựa vào quyền hành của chức vụ, mà làm việc riêng tư thì vua tất

bị gạt. Vì kẻ có tài trí chưa đáng tin, nên vua lại bổ nhiệm kẻ sĩ có đức. Bổ

nhiệm ai là cho người đó quyết đoán công việc[2].  Nhưng kẻ sĩ có đức chưa nhất định là có tài trí, vua thấy họ giữ mình cho liêm khiết mà không

biết rằng họ vị tất đã có tài trí. Kẻ ngu hôn ám mà giao cho một chức quan,

để họ quyết định công việc, họ quyết định bậy mà cho là đúng[3]  thì công việc tất phải rối loạn. Do đó, không có thuật, mà bổ nhiệm người tài trí thì

vua bị gạt, bổ nhiệm người có đức thì việc rối loạn, cái hại không có thuật

như vậy.

Cái đạo minh quân là người hèn được quyền tố cáo việc gian của người

sang, thượng cấp có tội, thuộc hạ không tố cáo thì bị liên lụy; vua muốn

biết rõ sự thực thì phải tham bác ý kiến nhiều người, không nên chuyên

nghe lời một người; như vậy kẻ sĩ tài trí mới không gạt vua được. Xét công

rồi mới thưởng, lượng tài năng rồi mới giao việc, xét kĩ đầu đuôi, xem sự

thành bại, kẻ có lỗi thì trị tội, kẻ có tài năng thì dùng; như vậy kẻ ngu sẽ

không được bổ nhiệm. Kẻ có tài trí không dám gạt vua, kẻ ngu không được

quyết đoán thì công việc không hỏng.

Cái gì mà kẻ sĩ có óc tinh tế[4]  mới biết được thì không nên ban làm lệnh, vì không phải người dân nào cũng có óc tinh tế cả. Cái gì mà bậc hiền[5]

mới làm được thì không nên dùng phép tắc, vì không phải người dân nào

cũng hiền cả. Dương Chu, Mặc Địch là những người được coi là có óc tinh

tế trong thiên hạ, nhưng họ gặp[6]  thời loạn mà rốt cuộc không làm cho hết loạn được, cho nên tuy họ có óc tinh tế cũng không thể dùng làm chức

trưởng quan được[7].  Bảo Tiêu và Hoa Giác[8]  là những người được coi là bậc hiền nhưng Bảo Tiêu thì chết như cây khô, Hoa Giác thì nhảy xuống

sông, cho nên tuy họ là bậc hiền mà không thể dùng họ để cày ruộng, đánh

https://thuviensach.vn

giặc được. Vì vậy bậc vua chúa chỉ xem trọng[9] kẻ sĩ nào trổ hết tài hùng biện của họ, chỉ tôn kẻ sĩ nào có tài năng làm hết công việc của họ. Ngày

nay bậc vua chúa xem trọng lời biện thuyết vô dụng, tôn những hành động

không có công dụng; như vậy mà muốn cho nước giàu mạnh thì không thể

được.

Học rộng mà hùng biện, sáng suốt (biện trí) thì như Khổng, Mặc, nhưng

Khổng, Mặc không cày bừa thì nhờ họ được gì đâu? Luyện đức hiếu, ít

ham muốn thì như Tăng Sâm, Sử Ngư, nhưng Tăng Sâm, Sử Ngư không ra

trận thì có lợi gì cho nước đâu? Người dân thường có cái lợi riêng, bậc vua

chúa có cái lợi chung. Không làm lụng mà đủ ăn, không làm quan mà hiển

danh, đó là lợi riêng. Chấm dứt văn học mà làm sáng pháp độ, ngăn chặn tư

lợi, nhất thiết tước lộc đều do có công mới được, đó là cái lợi chung. Ban

bố pháp luật để dẫn dắt mà lại còn quí văn học thì dân còn nghi ngờ khi

tuân theo pháp luật; thưởng công để khuyến khích dân mà lại còn trọng sự

sửa đức thì dân sẽ biếng nhác trong việc sản xuất. Quí văn học để cho dân

nghi pháp lệnh, trọng đức hạnh, khiến cho việc lập công không do một

đường (là làm ruộng đánh giặc) nữa, mà muốn cho nước giàu mạnh thì

không thể được.

*

Người đời (thượng) cổ gấp lo về đức hạnh, người đời trung cổ[10] ganh nhau về trí, người đời nay tranh nhau về sức mạnh. Thời thượng cổ ít việc

mà sự thiết bị đơn giản, chất phác thô lậu mà không tính (tinh?) cho nên

mài vỏ trai lớn để giẫy cỏ, dùng xe bánh không có tay hoa[11]. Thời thượng cổ người ít mà thân nhau, tài vật nhiều, nên người ta khinh cái lợi mà dễ

nhường nhau, do đó mới có việc vái nhau mà nhường thiên hạ[12].  Nhưng thi hành chính sách vái nhường, đề cao lòng từ huệ và giảng đạo nhân hậu

đều là thứ chính trị chất phác[13]  cả. Sống ở thời nhiều việc mà dùng những khí cụ của thời ít việc, không phải là cách xử sự của người có trị

(trí?). Giữa cái đời tranh nhau gay gắt mà theo lối vái nhường, không phải

là phép trị nước của thánh nhân. Cho nên người có trí không ngồi cỗ xe

https://thuviensach.vn

bánh không có tay hoa, thánh nhân không thi hành chính sách chất phác.

Sách mà giản ước thì (khó hiểu mà) học trò tranh biện (về ý nghĩa trong

sách); pháp luật mà tỉnh lược thì dân chúng hay tranh tụng. Vì vậy sách của

thánh nhân nghị luận tất rõ ràng, pháp luật của mình chủ ghi việc tất tường

tận. Hết sức suy nghĩ, tính trước sự đắc thất, thì người trí (cũng) cho là khó;

không cần suy nghĩ (tính trước), cứ nắm lấy lời nói lúc đầu mà xét xem

công việc làm về sau có hợp với lời nói đó không (để biết người nói có tài

năng hay không), thì kẻ ngu cũng thấy là dễ. Bậc minh chủ làm theo cách

kẻ ngu cho là dễ mà không dùng cách người trí cho là khó, vì vậy không

dùng trí lự mà nước trị. Không dùng lưỡi để phán đoán các vị chua ngọt

mặn nhạt mà để cho người đầu bếp quyết định thì người bếp sẽ coi thường

vua mà trọng đầu bếp; không dùng tai để phán đoán các thanh bổng trầm

trong đục mà để cho nhạc trưởng quyết định thì nhạc công[14]  sẽ coi thường vua mà trọng nhạc trưởng. Không dùng thuật để phán đoán việc trị

nước phải hay quấy mà để cho kẻ được sủng ái quyết định thì bề tôi sẽ coi

thường vua mà trọng kẻ được sủng ái. Bậc vua chúa không đích thân xem

và nghe mà để người dưới quyết đoán mọi việc thì chỉ là kẻ ăn nhờ trong

nước (Bỏ từ đây)

Chú thích:

[1] Nguyên văn là hạnh: chúng tôi theo chú thích của Trần Khải Thiên.

[2] Hai câu này có nhà chấm câu khác và dịch là: Vậy kẻ sĩ có tài trí không thể tin được. Bổ nhiệm kẻ sĩ có đức là khiến họ quyết đoán công việc.

[3] Câu này có người hiểu là… mà làm theo ý họ. Nguyên văn nhi vi kì sở

nhiên. Nghĩa cũng vậy.

[4] Nguyên văn là “sát sĩ”. Sát là xét. Trần Khải Thiên bảo “sát sĩ” cũng như “trí sĩ”, kẻ sĩ sáng suốt. Có nhà bảo là kẻ sĩ biết xa. Chúng tôi theo

Giả Nghị tân thư. Có óc tinh tế nghĩa là thấy những điều tế vi mà thiên hạ

không thấy.

[5] Hiền ở đây không phải là bậc hiền tài, mà là người theo đạo, ở ẩn.

https://thuviensach.vn

[6] Nguyên văn là “can”, có sách giảng là làm bớt (cái loạn).

[7] Nguyên văn là: quan chức chi lệnh. Chữ lệnh này như chữ huyện lệnh, chủ một huyện. Có sách dịch là: không dùng làm lệnh cho quan chức theo

được.

[8] Bảo Tiêu: ẩn sĩ đời Chu không chịu thần phục nhà Chu, ôm gốc cây mà chết – Hoa Giác: chưa biết là ai.

[9] Nguyên văn là “sát”, nhưng nên theo nghĩa thường là “xét”, chứ không phải nghĩa trong “sát sĩ” ở trên.

[10] Thời thượng cổ đây trỏ đời Nghiêu, Thuấn, Thang, Vũ, Văn vương, Võ vương; thời trung cổ trỏ đời Xuân Thu.

[11] Nguyên  văn là “truy xa”. “Truy” nghĩa là chậm chạp; có thể hiểu là chất phác. Trần Khải Thiên giảng là thứ xe mà bánh là một khối không có

tay hoa, thời Nghiêu, Thuấn người Trung Hoa chưa biết dùng bánh xe có

tay hoa. Nhưng có sách bảo là “thối xa” nghĩa là xe đẩy, chứ chưa có ngựa

kéo; e lầm.

[12] Ám chỉ việc Nghiêu, Thuấn nhường ngôi.

[13] Nguyên văn: “truy chính”. Có sách bảo là “thôi chính”; e sai.

[14] Nguyên văn là “cổ công” là nhạc công mù. Thời đó người ta thường dùng những nhạc công mù.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XV

VỌNG TRƯNG

(ĐIỀM MẤT NƯỚC)

1. Hễ nước của vua nhỏ mà thái ấp của đại phu lớn, quyền vua nhẹ mà

thế của bề tôi nặng thì có thể mất nước.

2. Bỏ pháp luật, cấm lệnh mà chuyên dùng mưu trí, trễ nải việc nội

chính mà trông vào ngoại viện thì có thể mất nước.

3. Quần thần chăm giảng học, con em các đại phu thích diễn thuyết, con

buôn lo tích trữ ở ngoài, dân nghèo khốn đốn ở trong thì có thể mất nước.

4. Vua thích cung thất, đài tạ, [1] đồi ao, ham xe ngựa, y phục, ngoại

vật,[2]  khiến trăm họ lao khổ, tài sản cháy rụi (khô kiệt) thì có thể mất nước.

5. Coi ngày giờ (tốt xấu), thờ quỉ thần, tin bói toán, thích cúng tế thì có

thể mất nước.

6. Nghe lời kẻ có chức tước, không tham khảo lời nói của nhiều người,

lệnh ban xuống và lời tâu lên đều phải qua một người thì có thể mất nước.

7. Quan chức có thể nhờ người có thế lực mà có, tước lộc có thể nhờ

hối lộ mà được thì có thể mất nước.

8. Trì hoãn khiến việc không thành, nhu nhược mà không quyết đoán,

lúc yêu lúc ghét, lập trường không nhất định thì có thể mất nước.

9. Tham lam không biết chán, chỉ ham lợi mà muốn được thì có thể mất

nước.

10. Ham lạm dụng hình phạt mà không theo pháp luật, thích biện thuyết

mà không cầu thực dụng, say mê hư văn, không xét xem có công hiệu hay

không thì có thể mất nước.

11. Nông nổi, để người ta thấy lòng dạ mình, tiết lộ điều bí mật mà không

giấu được, đem lời nói của quần thần kể lại cho người khác nghe thì có thể

mất nước.

https://thuviensach.vn

12. Hung hãn, không hoà nhã, ương ngạnh không nghe lời can gián mà

hiếu thắng, không nghĩ tới quốc gia, khinh suất tự tín thì có thể mất nước.

13. Ỷ vào sự kết giao, viện trợ (của nước xa) mà khinh thường các nước

láng giềng gần, trông vào sự cứu giúp của nước lớn mà khiêu khích nước

sát nách với mình thì có thể mất nước.

14. Để bọn cư sĩ kiều cư nước mình nhận nhiều tiền hối lộ của nước

ngoài, trên thì bàn mưu kế với vua, dưới thì tiếp xúc với dân, như vậy có

thể mất nước.

15. Dân không tín nhiệm tướng quốc, kẻ dưới không yêu quí bề trên, mà

vua vẫn tin yêu không phế bỏ ông ta thì có thể mất nước.

16. Không dùng hào kiệt trong nước mà tìm và phong kẻ sĩ nước ngoài,

không trắc nghiệm bằng công lao mà thích căn cứ vào danh vọng để cử

dụng hay truất bỏ, bọn du sĩ kiều cư đột nhiên được tôn quí, lấn các bề tôi

cố cựu, như vậy có thể mất nước.

17. Khinh đích tử (con trưởng, tức thái tử), coi ngang hàng với con thứ,

(hoặc) ngôi thái tử chưa định mà vua đã qua đời thì có thể mất nước.

18. Không thận trọng[3]  mà không biết hối hận, nước loạn mà tự cho mình là hiền tài, không lượng thực lực trong nước mà khinh thị kẻ địch ở

bên cạnh, thì có thế mất nước.

19. Nước nhỏ mà không xử nhũn, sức yếu mà không kiêng nước mạnh, vô

lễ mà khinh lờn nước láng giềng mạnh, tham lam, ương ngạnh, vụng giao

thiệp, thì có thể mất nước.

20. Đã lập thái tử rồi mà còn cưới vợ từ nước địch mạnh, lập làm hoàng

hậu thì thái tử nguy, quần thần sinh ra nghi ngờ, suy nghĩ, thì có thể mất

nước.

21. Khiếp nhược, cam phận, tuy sớm thấy mối hoạ mà vì nhu nhược,

không ngăn cấm được, tuy biết rằng việc có thể làm được mà không dám

làm, thì có thể mất nước.

22. Vua còn lưu vong tại nước ngoài, trong nước lập vua khác; thái tử làm

con tin ở nước ngoài chưa về mà vua lập thái tử khác thì trong nước chia rẽ,

như vậy có thể mất nước.

23. Làm nhục đại thần, sau lại thân cận với họ, trừng phạt nặng dân nhỏ,

https://thuviensach.vn

tàn ngược với họ[4], họ bị nhục, bị ngược đãi, sẽ nuôi lòng oán hận mà lại được gần vua thì tất âm mưu ám hại vua, như vậy có thể mất nước.

24. Có hai đại thần quyền cao ngang nhau, bậc cha anh có nhiều người

mạnh thì ở trong họ sẽ kết bè đảng, ở ngoài sẽ cầu ngoài viện để tranh việc,

giành thế lực, như vậy có thể mất nước.

25. Nghe lời tì thiếp, dùng mưu trí của bọn sủng thần, khiến trong ngoài

đều buồn hận, mà lại thường làm những điều trái pháp luật, thì có thể mất

nước.

26. Khinh rẻ, làm nhục đại thần, vô lễ với bậc cha anh, làm cho dân chúng

lao khổ, giết hại kẻ vô tội, thì có thể mất nước.

27. Thích dùng trí thông minh của mình để sửa đổi pháp luật, lại hay xen

lẫn việc riêng vào việc công, thay đổi pháp luật hoài, lệnh bất nhất thì có

thể mất nước.

28. Không có địa thế hiểm yếu, thành quách lại không kiên cố, không tích

trữ, tài vật ít không chuẩn bị việc phòng vệ mà lại khinh suất tấn công nước

khác, thì có thể mất nước.

29. Dòng giống (nhà vua) không thọ, vua thường chết yểu, trẻ con lên nối

ngôi, đại thần chuyên chế, nuôi ngoại kiều để gây đảng, thường cắt đất để

kết giao cầu viện, thì có thể mất nước.

30. Thái tử được tôn hiển, có bộ hạ nhiều và mạnh, hay kết giao với nước

lớn, sớm có đủ uy thế, thì có thể mất nước.

31. Lòng dạ hẹp hòi, nóng nảy, nông nổi dễ xúc động, lúc giận dữ thì

không nghĩ trước nghĩ sau, như vậy có thể mất nước.

32. Vua hay nổi giận mà thích dùng binh, lơ là nghề gốc (nghề nông) và

việc luyện binh mà khinh suất tấn công thì có thể mất nước.

33. Các quí nhân (bậc cha anh nhà vua) ganh ghét nhau, bọn đại thần có

thế lực lớn, bên ngoài dựa vào nước địch, bên trong làm khốn khó trăm họ,

để đả kẻ thù riêng, mà vua không trừng phạt, thì có thể mất nước.

34. Vua bất tiểu mà em thuộc dòng trắc thất (vợ lẽ của cha) lại hiền, thái

tử bị khinh mà thứ tử bình đẳng với thái tử, quan lại nhu nhược mà nhân

dân khó chế ngự thì nước hỗn loạn có thể mất nước.

35. Giấu nỗi giận không cho phát ra, treo tội đó không phạt ngay, khiến

https://thuviensach.vn

cho bề tôi vừa thầm oán vừa thêm sợ, (hồi hộp) lâu mà không biết thân phận sẽ ra sao, như vậy có thể mất nước.

36. Tướng cầm quân có quyền lớn quá, quan giữ biên cương được tôn

quá, họ chuyên chế, tự ý hành động, không xin lệnh của vua, thì có thể mất

nước.

37. Hoàng hậu dâm loạn, thái hậu ô uế (không trinh tiết), người ngoài hỗn

loạn ra vào cung cấm, trai gái không phân biệt, như vậy gọi là “có hai vua”,

có thể mất nước.

38. Hoàng hậu bị khinh mà tì thiếp được quí, thái tử bị biếm, mà thứ tử

được tôn, tướng quốc bị khinh mà quan điển yết[5]  được trọng, như vậy thì trong ngoài khác nhau, có thể mất nước.

39. Đại thần quyền thế lớn quá, bè đảng đông và mạnh, ngăn cản quyết

đoán của vua mà chuyên quyền trị nước, thì có thể mất nước.

40. Dùng tư nhân của đại thần làm quan, truất bỏ con cháu các chiến sĩ,

cất nhắc người được làng xóm khen mà phế bỏ các quan chức có công lao

với nước, trọng tứ đức mà coi nhẹ công với nước, thì có thể mất nước.

41. Nhà công trống rỗng mà nhà đại thần đầy (của cải), dân trong nước

nghèo khổ mà kiều dân giàu có, kẻ làm ruộng và đánh giặc khốn cùng còn

kẻ làm nghề ngọn (công và thương) thì có lợi, như vậy có thể mất nước.

42. Thấy lợi lớn mà không sấn tới, biết có mầm hoạ mà không đề phòng,

trễ nải việc tranh thủ, mà dùng nhân nghĩa để tự trau dồi thì có thể mất nước.

43. Không theo cái hiếu của bậc vua chúa mà hâm mộ cái hiếu của dân

thường, [6]  không nghĩ tới cái lợi của quốc gia mà tuân theo mệnh lệnh của mẫu hậu, để cho đàn bà nắm chính quyền, bọn hoạn quan điều khiển việc

nước, như vậy có thể mất nước.

44. Lời nói thì hay mà không theo pháp độ, lòng có trí mưu mà không có

thuật, vua đa tài mà không dùng pháp độ để làm việc thì có thể mất nước.

45. Bề tôi mới thì được tiến dụng, bề tôi cũ phải lui về, kẻ bất tiếu được

dùng, người hiền lương phải ở ẩn, kẻ không có công lao được quí hiển mà

kẻ lao khổ chịu cảnh thấp hèn, như vậy thì kẻ dưới sẽ oán hận, mà có thể

mất nước.

https://thuviensach.vn

46. Các bậc cha anh và đại thần, lộc và trật lớn hơn công lao, y phục vượt đẳng cấp của họ, cung thất và sự cung dưỡng quá xa xỉ mà vua không cấm,

như vậy bề tôi tất tham lam không biết đâu là cùng, mà có thể mất nước.

47. Rể và cháu của vua ở cùng xóm với dân mà tàn bạo, ngạo mạn với

hàng xóm thì có thể mất nước.

*

“Điềm mất nước” không có nghĩa là nhất định sẽ mất nước mà có nghĩa là

có thể mất nước. Hai ông Nghiêu không thể làm cho nhau cùng dựng được

nghiệp vương, hai ông Kiệt không thể làm cho nhau cùng mất nước. Cái cơ

mất nước và dựng nghiệp vương tất phải do (cùng một lúc có) một nước trị

một nước loạn, một nước mạnh một nước yếu, khác nhau xa. Cây mà gẫy là

do sâu mọt, tường mà đổ là do kẽ nứt. Nhưng cây tuy bị sâu mọt mà không

có gió mạnh thì cũng không gãy; tường tuy có kẽ nứt mà không có mưa to

thì cũng không đổ. Ông vua một nước vạn cỗ xe mà biết thi hành pháp

thuật, làm gió mưa đối với các ông vua có điềm mất nước thì việc thôn tính

thiên hạ không có gì là khó.

Chú thích:

[1] Nền cao gọi là đài, trên nền đó dựng một ngôi nhà gọi là tạ.

[2] Đồ chơi quí, đẹp.

[3] Nguyên văn: đại tâm, trái với tiểu tâm. Tiểu tâm là cẩn thận.

[4] Nguyên văn: nghịch kì sử, có sách cho rằng chữ nghịch đó chính là chữ

cận (gần) và dịch là: cho giữ chức ở bên mình. Chúng tôi theo Trần Khải

Thiên, cho chữ nghịch đó là ngược.

[5] Coi về việc các tân khách xin yết kiến vua.

[6] Hiếu kinh có câu: phân biệt cái hiếu của chư hầu (bảo tồn được xã tắc, hoài với nhân dân) với cái hiếu của dân thường (giữ gìn thân mình, tiết

https://thuviensach.vn

kiệm để nuôi được cha mẹ). Vì vậy có người ngờ rằng thiên này hoặc ít nhất điều 43 này không phải của Hàn Phi viết.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXX

NỘI TRỪ THUYẾT THƯỢNG – THẤT THUẬT (Trích)

(NHỮNG THUẬT ĐỂ DÀNH MÀ DÙNG – THIÊN NỘI, THƯỢNG –

BẢY THUẬT)

Đây là thiên đầu trong một loạt sáu thiên mang chung một nhan đề: trừ

thuyết; nghĩa là những “thuyết”, những quy tắc, những thuật để dành (trừ)

mà dùng trong việc trị nước.

Có hai thiên “nội”: thượng (XXX) và hạ (XXXI) với bốn thiên “ngoại”: tả

thượng (XXXII) và tả hạ (XXXIII), hữu thượng (XXXIV), hữu hạ (XXXV).

Những chữ thượng, hạ, tả, hữu chỉ để đánh số thứ tự. Còn hai chữ nội và

ngoại thì có sách giảng rằng: nội là những thuật liên quan tới việc bên trong, tức việc chế ngự bề tôi; ngoại là những thuật liên quan tới việc bên

ngoài, tức việc quan sát lời nói và hành vi của bề tôi để dùng họ, thưởng

hay phạt họ. Chúng tôi nghĩ cách giảng đó gượng ép vì thưởng phạt cũng

là một cách chế ngự bề tôi. Cho nên chúng tôi theo thuyết của Dực Xuế:

nội và ngoạicũng chỉ để đánh số (như trong Trang Tử có Nội thiên và

Ngoại thiên) chứ không có ý nghĩa gì cả.

Cả sáu thiên đều chắc chắn là của Hàn Phi, đều chép những thuật để trị

nước (chép một cách lộn xộn, trừ hai thiên Nội là hơi có thứ tự) và đều có

một lối trình bày đặc biệt, không giống các thiên khác: mới đầu Hàn Phi

đưa ra các quy tắc, các thuật, dẫn chứng vắn tắt nên khó hiểu, phần đó gọi

là kinh; khi đưa ra hết các quy tắc, tức hết phần kinh rồi, mới tới phần

truyện, tức phần giải thích rõ ràng các chỗ dẫn chứng trong phần kinh.

Sáu thiên đó rất dài và rườm, nhiều chỗ ý giống nhau, dịch hết thì phải trên

một trăm trang, nên chúng tôi dịch trọn thiên XXX, còn những thiên khác

https://thuviensach.vn

thì chỉ dịch hết các thuật trong phần kinh, và lựa một số cố sự trong phần truyện thôi. Cố sự nào để giải thích kinh nào thì chúng tôi để ngay sau kinh

đó, chứ không theo cách trình bày trong nguyên tác: gom hết các kinh lên

trên và tách hết các truyện (cố sự) ra, đặt xuống dưới. Để phân biệt tôi cho

in phần kinh bằng chữ ngả.

*

Trong thiên XXX này, Hàn Phi đưa ra bảy thuật (bảy kinh):

Kinh 1. Tham khảo ý kiến. Không tham khảo nhiều ý kiến thì không biết

được thực tình. Nếu chỉ nghe, tin một người thôi (cũng như vô nhà chỉ do

một cửa) thì bề tôi sẽ che lấp vua. Thuật này rút từ:

a/ Truyện người (hề) lùn mộng thấy bếp;

b/ Lời của Ai công: “Không mưu tính với nhiều người thì sẽ mê hoặc”;

c/ Truyện người nước Tề thấy Hà Bá;

d/ Lời Huệ tử bảo: “mất phân nửa số người”.

Cái hại sẽ như:

đ/ Thúc Tôn bị Thụ Ngưu bỏ đói;

e/ Lời Giang Ất nói về tục nước Kinh;

g/ Vệ Tự công muốn trị nước mà không biết cách khiến cho thế lực của đại

thần và sủng phi ngang nhau.

Bởi vậy bậc minh chủ phải:

h/ Biết chứa sắt (đề phòng mũi tên bắn vào nhà);

i/ Xét mối lo chợ có cọp.

*

Truyện 1. a/ Thời Vệ Linh công, Di Tử Hà được vua yêu nên chuyên quyền

https://thuviensach.vn

ở Vệ. Một người (hề) lùn yết kiến Linh công, tâu:

- Giấc mộng của thần đã ứng nghiệm.

Công hỏi:

- Mộng thấy gì?

(chỗ này sắp chữ thiếu, đại khái người hề lùn nói mộng thấy bếp).

Công giận, bảo:

- Ta nghe nói sắp gặp vua thì mộng thấy mặt trời. Sao ngươi trước khi yết

kiến quả nhân lại mộng thấy bếp?

- Mặt trời chiếu khắp một nước, không người nào làm khuất được; vì vậy

mà khi sắp gặp vua mới mộng thấy mặt trời. Còn bếp, một người đứng nấu

(phía trước) thì người phía sau không thấy lửa nữa. Hoặc giả có một người

nào đó[1] che khuất nhà vua chăng? Nếu vậy thì thần mộng thấy bếp, cũng là phải đấy chứ?

b/ Lỗ Ai Công hỏi Khổng Tử:

- Không cùng nhiều người mưu tính thì sẽ mê hoặc. Nay quả nhân làm việc

gì cũng bàn tính với quần thần mà nước càng loạn thêm là tại làm sao?

Khổng tử đáp:

- Bậc minh chủ hỏi quần thần thì có một người biết lại có một người không

biết, như vậy là minh chủ ở trên, quần thần thẳng thắn bàn luận ở dưới. Nay

quần thần đều răm rắp nói theo Quí Tôn[2] thành thử cả nước hóa là một, dù nhà vua có hỏi khắp người trong nước, nước cũng không khỏi loạn

được.

*

Một thuyết khác bảo:[3]

Khi Án Tử[4] qua thăm nước Lỗ, Ai Công cũng hỏi:

- Ngạn ngữ có câu: “Không có ba người cùng mưu tính thì sẽ mê hoặc”.

Nay quả nhân cùng với mọi người trong nước mưu tính mà nước Lỗ không

khỏi loạn là sao?

Án Tử đáp:

- Người xưa bảo: “không có ba người cùng mưu tính thì sẽ mê hoặc” là vì

có một người sai thì có hai người tính đúng, ba người đủ thành số đông rồi.

https://thuviensach.vn

Cho nên mới bảo: “không có ba người cùng mưu tính thì sẽ mê hoặc”. Nay

bề tôi nước Lỗ có hàng trăm, hàng ngàn mà đều nói theo ý riêng của họ

Quí, như vậy số người tuy đông nhưng cũng chỉ là có một người nói, đâu

được tới ba?

c/ Có người nước Tề tâu với vua Tề: “Hà Bá[5] là một vị thần lớn, sao đại vương không thử gặp ngài? Thần có thể làm cho đại vương gặp được”. Rồi

lập đàn trên sông lớn, cùng với vua Tề đứng trên đàn. Một lát sau, một con

cá lớn quẫy lên, anh ta bảo: “Hà Bá đấy”.

d/ Trương Nghi muốn mượn thế của Tần, Hàn, và Ngụy để đánh Tề, Kinh

(Sở), mà Huệ Thi muốn Tề, Kinh giúp để ngưng chiến. Hai người tranh

luận với nhau. Các quần thần và tả hữu đều theo chủ trương của Trương

Nghi, cho việc đánh Tề, Kinh là có lợi, mà không nghe lời của Huệ Tử.

Vua nghe lời Trương Nghi, cho lời Huệ tử là không thi hành được. Việc

đánh Tề và Kinh đã quyết định, Huệ tử vô yết kiến vua. Vua bảo:

- Tiên sinh đừng nên nói thì hơn. Việc đánh Tề và Kinh quả là có lợi, cả

nước đều nghĩ như vậy.

Huệ tử nhân đó mới tâu:

- Cần phải xét kĩ. Nếu việc đánh Tề, Kinh quả thực có lợi mà cả nước đều

cho là có lợi thì sao người trí đông được đến thế! Sở dĩ phải bàn tính là vì

còn nghi ngờ; nếu quả thực có sự nghi ngờ thì tất phân nửa cho là nên, phân

nửa cho là không nên. Nay cả nước cho là nên, tức thị là nhà vua mất phân

nửa người (đưa ý kiến) rồi đó. Chúa bị lấn hiếp nên mới mất phân nửa

người như vậy.

đ/ Thúc Tôn làm tướng quốc nước Lỗ, chức cao và chuyên quyền. Một

người được ông ta yêu tên là Thụ Ngưu cũng tự chuyên, lạm dụng mệnh

lệnh của ông. Con trai Thúc Tôn tên là Nhâm bị Thụ Ngưu ghét, muốn giết.

Một hôm Thụ Ngưu cùng với Nhâm vô chơi trong cung vua Lỗ, vua Lỗ ban

cho Nhâm một chiếc vòng ngọc. Nhâm vái nhận mà không dám đeo, nhờ

Thụ Ngưu xin phép cha để đeo. Thụ Ngưu nói gạt cậu ta: “Tôi đã xin phép

cho cậu rồi, ngài bảo cậu đeo đi”. Nhâm bèn đeo. Thụ Ngưu nhân đó bảo

Thúc Tôn: “Sao ngài không dắt cậu Nhâm yết kiến vua?”. Thúc Tôn đáp:

“Nó còn con nít, không đáng cho yết kiến”. Thụ Ngưu nói: “Cậu Nhâm đã

https://thuviensach.vn

mấy lần yết kiến vua, vua ban cho vòng ngọc, cậu đã đeo”. Thúc tôn gọi

Nhâm về, thấy Nhâm đeo vòng ngọc thật, ông nổi giận giết Nhâm.

Anh của Nhâm là Bính, cũng bị Thụ Ngưu ghét, muốn giết, Thúc Tôn đúc

cho Bính một cái chuông, đúc xong Bính không dám đánh, nhờ Thụ Ngưu

xin phép cho đánh. Thụ ngưu không xin giùm, lại nói gạt cậu ta là: “Tôi đã

xin phép cho cậu rồi đấy, ngài bảo cứ đánh đi”. Thúc Tôn nghe tiếng

chuông bảo: "Thằng Bính không xin phép tao mà tự ý đánh chuông", rồi

nổi giận đuổi đi. Bính chạy qua Tề; được một năm. Thụ Ngưu xin lỗi Thúc

Tôn cho Bính. Thúc Tôn sai Thụ Ngưu triệu Bính về. Hắn không triệu mà

báo với Thúc Tôn: “Tôi triệu về mà cậu ấy giận lắm, không chịu về”. Thúc

Tôn nổi dóa, sai người giết Bính.

Thế là hai người con đã chết cả. Vì vậy, khi Thúc Tôn đau, Thụ Ngưu một

mình săn sóc ông ta, đuổi hết kẻ tả hữu, không cho ai vào, bảo: “Ông Thúc

Tôn không chịu được tiếng người”. Rồi không cho ông ta ăn, để ông ta chết

đói. Thúc tôn chết rồi. Thụ ngưu không phát tang, lấy hết báu vật trong kho

trốn qua Tề. Nghe lời người mình tin cậy đến nỗi cha lẫn con bị người giết,

cái họa không tham khảo ý kiến nhiều người như vậy đó.

e/ Giang Ất vì vua Ngụy đi sứ nước Kinh, bảo vua Kinh:

- Thần vô biên cảnh nhà vua, nghe nói quí quốc có tục này: “Người quân tử

không che cái tốt của người, không vạch cái xấu của người”, có thực vậy

chăng?

Vua đáp: Có

- Vậy thì làm loạn như Bạch Công tất thành công mà nước Kinh phải nguy

chứ? Nếu quả thực vậy thì bề tôi miễn tội chết (ý muốn nói: có điều xấu mà

không bị tố cáo thì có tội gì đâu)[6]

g/ Vệ Tự công (con Vệ Bình hầu) trọng Như Nhĩ và yêu nàng Thế Cơ, sợ

hai người đó được trọng được yêu mà che lấp mình, bèn cho Bạc Nghi một

chức cao để địch với Như Nhĩ và tôn nàng Ngụy Cơ ngang với Thế cơ. Ông

bảo: Như vậy để họ bàn bạc với nhau[7]. Ông muốn khỏi bị che lấp nhưng chưa nắm được cái thuật để khỏi bị che lấp. Không cho người hèn cùng bàn

bạc với người sang, kẻ dưới tố cáo người trên mà cứ phải đợi có những kẻ

quyền thế ngang nhau rồi mới được bàn bạc với nhau thì tức là làm cho có

https://thuviensach.vn

thêm nhiều bề tôi che lấp mình[8]. Tự công bị che lấp là bắt đầu từ đó.

h/ Nếu tên bắn tới có hướng nhất định thì phải chứa sắt để phòng bị phía

đó; nếu không có hướng nhất định thì phải cất nhà bằng sắt để phòng bị

mọi phía; phòng bị như vậy thì mình không bị thương. Vua mà phòng bị hết

các bề tôi thì bề tôi không còn ai là gian nữa.

i/ Bàng Cung (mưu thần nước Ngụy) sắp đưa thái tử qua làm con tin ở Hàm

Đan (kinh đô nước Triệu, nay ở Hà Bắc), tâu với vua Ngụy:

- Có người nói rằng chợ có cọp, đại vương tin không?

Vua đáp:

- Không.

- Hai người nói thì đại vương tin không?

- không.

- Ba người nói thì đại vương tin không?

- Quả nhân tin.

Bàng Cung bèn thưa:

- Chợ thì không có cọp được, điều đó hiển nhiên. Vậy mà ba người nói thì

chợ hóa ra có cọp. Nay từ Hàm Đan cách nước Ngụy xa hơn là (từ triều

đình tới) chợ, mà bọn bề tôi bàn ra nói vào đông hơn ba người, xin đại

vương xét cho điều đó.

Bàng Cung đi Hàm Đan về, không được vô yết kiến vua nữa[9].

*

Kinh 2. Cương quyết trừng phạt. Nhân ái thái quá thì pháp độ không thi

hành được, uy nghiêm không đủ thì kẻ dưới lấn người trên. Hình phạt

không cương quyết thì cấm lệnh không được tuân.

Thuật này rút ra từ:

a/ Truyện Đổng Tử đi thăm Thạch ấp.

b/ Truyện Tử Sản dạy Du Cát.

c/ Lời Trọng Ni nói về sương rơi.

d/ Phép nhà Ân phạt việc đổ tro ra dường.

đ/ Truyện người điều khiển đoàn xe xin bỏ việc.

e/ Truyện Công Tôn Ưởng phạt nặng những tội nhẹ.

https://thuviensach.vn

g/ Việc vàng sông Lệ không giữ được mà lửa đầm Tích không cứu được.

h/ Lời Thành Hoan cho rằng vua Tề quá nhân từ mà nước Tề suy yếu.

i/ Lời Bốc Bì cho rằng vua Ngụy quá nhân từ mà làm cho nước Ngụy suy

vong.

k/ Việc Quản Trọng biết thuật trừng phạt nên chặt thây người chết.

l/ Việc Vệ Tự công biết thuật trừng phạt nên mua người bị tội đồ.

Truyện 2. a/ Đổng An Vu làm thái thú đất Thượng Địa cho Triệu, đi tuần

trong núi miền Thạch Ấp, thấy một cái khe sâu cả trăm nhẫn, bờ dựng đứng

như bức tường, bèn hỏi những người chung quanh chỗ đó:

- Đã có ai vào trong khe đó không?

Họ đáp:

- Không.

- Có trẻ con, người đui, người điếc, người điên, người khùng nào vào trong

khe đó không?

- Không.

- Có bò, ngựa, chó, heo nào vào trong khe đó không?

- Không.

Đổng An Vu thở dài, bảo:

- Ta có phép trị dân rồi. Làm cho pháp luật của ta không tha ai, hễ trái phép

thì phải chết như vào trong khe này vậy. Không ai dám phạm pháp thì làm

sao không bình trị?

b/ Tử Sản làm tướng quốc nước Trịnh, khi đau nặng gần chết, dặn dò Du

Cát[10]:

- Tôi chết rồi, ông sẽ cầm quyền nước Trịnh, ông phải nghiêm khắc trị dân.

Lửa có vẻ dữ dằn, nên ít người bị chết thiêu; nước có vẻ nhu nhược, nên

nhiều người bị chết đuối. Ông nên dùng hình phạt nghiêm khắc, đừng để

cho dân chết đuối vì sự nhu nhược của ông.

Tử Sản chết rồi, Du Cát không nhẫn tâm dùng nghiêm hình. Thiếu niên

nước Trịnh theo nhau làm giặc cướp, tụ tập ở chằm cỏ hoàn[11] sắp làm loạn. Du Cát thống suất chiến xa và kỵ binh chiến đấu một ngày một đêm

mới gần khắc phục chúng được. Ông thở dài, than:

-Giá ta sớm theo lời dạy của thầy (tức Tử Sản) thì không phải hối hận như

https://thuviensach.vn

vầy.

c/ Lỗ Ai công hỏi Trọng Ni:

- Sách Xuân Thu chép: “Mùa đông, tháng chạp, sương rơi, cỏ không chết

khô”, là muốn nói gì vậy?

Trọng Ni đáp:

- Lời đó có nghĩa rằng có thể diệt (để cho chết khô) mà không diệt. Nên

diệt mà không diệt thì đào, mận (đáng lẽ có trái vào mùa hè, lại) có trái vào

mùa đông. Trởi mất đạo trời (trái thời tiết) thì cây cỏ cũng phạm vào,

huống hồ là vua chúa (nếu mất đạo thì tất bị bề tôi lấn).

d/ Theo phép nhà Ân thì kẻ nào đổ tro ra ngoài đường thì bị trị tội, Tử

Công cho vậy là nghiêm khắc quá, hỏi Trọng Ni. Trọng Ni đáp: “(Không),

như vậy là biết đạo trị nước. Đổ tro ra ngoài đường thì nó bay lên, phủ cả

người ta,[12] người ta tất nổi giận, nổi giận thì ẩu đả nhau, mà ba họ[13]

mỗi bên tàn hại nhau. Làm tàn hại ba họ như vậy thì trị tội là phải. Vả lại

khộng có ai muốn bị trị tội nặng, mà không đổ tro ra ngoài là việc dễ, khiến

cho dân làm một điều dễ để khỏi bị cái tội mà họ ghét, đạo trị nước là vậy.

Một thuật khác bảo: Phép nhà Ân, ai đổ tro ra đường thì bị chặt tay, Từ

Cống bảo:

- Đổ tro ra đường là tội nhẹ, chặt tay là hình phạt nặng, cổ nhân sao mà tàn

khốc vậy?

Đáp:

- Không đổ tro là việc dễ, bị chặt tay là điều dân ghét. Làm việc dễ để khỏi

bị cái mình ghét, cổ nhân cho như vậy là việc dễ nên ban hình luật đó.

đ/ Tướng quốc nước Trung Sơn là Nhạc Trì dùng một trăm cỗ xe đi sứ

nước Triệu, lựa một người tài trí trong đám khách[14] để điều khiển đoàn xe, giữa đường đoàn xe hỗn loạn. Nhạc Trì bảo:

- Tôi cho ông là tài trí nên dùng ông điều khiển đoàn xe, giữa đường đoàn

xe lại hỗn loạn là sao?

Người khách đó xin thôi việc, đáp:

- Người không biết cách trị người. Phải có uy để người ta phục, phải có lợi

để khuyến khích người ta thì mới trị người ta được. Nay tôi chỉ là một

người khách nhỏ của ngài. Người nhỏ mà sửa sai người lớn, người hèn mà

https://thuviensach.vn

trị người sang, lại không có quyền ban phát lợi hại để chế phục họ, vì vậy mà sinh ra hỗn loạn. Giả sử khi sai khiến bề tôi, ai tốt tôi có thể cho làm

khanh tướng, ai xấu tôi có thể chặt đầu, thì làm gì mà không trị họ được.

e/ Phép của Công Tôn Ưởng là trừng phạt nặng những tội nhẹ. Tội nặng

người ta khó phạm vào, mà lỗi nhẹ thì người ta dễ bỏ. Khiến cho người ta

bỏ cái dễ bỏ mà đừng phạm vào cái khó phạm, đó là phép trị nước. Lỗi nhỏ

không sinh ra, tội nặng không đến, thì dân không có tội mà loạn không

phát.

Một thuyết khác bảo: Công Tôn Ưởng nói: “Phép thi hành hình phạt là phạt

nặng tội nhẹ thì lỗi nhẹ không sinh mà tội nặng không đến, như vậy gọi là

dùng hình phạt để trừ bỏ hình phạt.”

g/ Sông Lệ[15] ở phía Nam nước Kinh có vàng, nhiều người lén đãi vàng.

Có luật cấm đãi vàng, ai bị bắt thì bị phân thây giữa chợ. Thây người bị tội

nhiều tới có thể lấp sông, vậy mà người ta vẫn đãi lén, không ngừng[16].

Tội không gì nặng bằng phân thây giữa chợ, vậy mà vẫn không ngăn được

là vì kẻ phạm tội không nhất định bị bắt. Thí dụ nay có người bảo: “tôi cho

anh cả thiên hạ, nhưng rồi giết chết anh” thì tất người bình thường không ai

chịu. Có cả thiên hạ là cái lợi lớn mà không nhận vì biết rằng sẽ phải chết;

còn như không nhất định bị bắt thì dù sẽ bị tội phân thây, cũng vẫn trộm

vàng. Biết rằng thế nào cũng chết thì cho cả thiên hạ, cũng không nhận.

Người nước Lỗ thiêu chằm Tích. Trời nổi gió bấc, cháy lan về phía Nam,

sợ lấn tới khắp nước. Ai Công lo lắng, tự điều khiển việc cứu lửa. Nhưng

chung quanh không có ai, mọi người đều mắc săn thú, nên lửa không cứu

được. Ông bảo vời Trọng Ni đến hỏi. Trọng Ni thưa:

- Việc săn thú vui mà không bị phạt, việc cứu lửa khổ sở không được

thưởng. Vì vậy mà không cứu được lửa.

Ai Công bảo: Phải. Trọng Ni nói thêm:

- Việc gấp rồi, không kịp treo giải thưởng; vả lại nếu ai cứu lửa cũng được

thưởng hết thì (tài sản) cả nước cũng không đủ để thưởng, vậy xin chỉ dùng

hình phạt thôi.

Ai Công khen là phải. Trọng Ni bèn ra lệnh: "Ai không cứu lửa thì bị trừng

trị như tội hàng giặc hoặc bỏ chạy, ai săn thú thì bị trừng trị như tội phạm

https://thuviensach.vn

cấm”.[17] Lệnh chưa truyền đi khắp mà lửa đã diệt được.

h/ Thành Hoan tâu với vua Tề:

- Đại vương quá nhân từ, quá bất nhẫn.[18]

Vua Tề hỏi:

- Quá nhân từ, quá bất nhẫn, như vậy là không tốt sao?

Đáp:

- Đó là cái tốt của kẻ bề tôi, bậc vua chúa không nên theo. Bề tôi phải có

lòng nhân từ rồi mới có thể cùng mưu tình việc được, phải có lòng bất nhẫn

rồi mới có thể gần gũi được; không có lòng nhân thì không thể cùng mưu

tính được; không có lòng bất nhẫn thì không thể gần gũi được.

Vua Tề hỏi:

- Vậy thì quả nhân quá nhân từ, quá bất nhẫn ở chỗ nào?

- Đại vương quá nhân từ với Tiết công, quá bất nhẫn với những người họ

Điền[19]. Quá nhân từ với Tiết công thì quyền của đại thần không gì lớn bằng[20] mà quá bất nhẫn với những người họ Điền thì bậc cha anh sẽ

phạm pháp. Quyền đại thần không thể gì lớn bằng thì binh lực sẽ yếu so với

nước ngoài, cha anh phạm pháp thì chính trị loạn ở trong. Binh lực yếu ở

ngoài, chính trị loạn ở trong, đó là gốc của sự mất nước.

i/ Ngụy Huệ vương hỏi (một vị đại thần là) Bốc Bì:

- Ông nghe thiên hạ bàn về quả nhân ra sao?

- Thần nghe người ta đồn rằng đại vương từ huệ (nhân từ, hay gia ân).

Huệ Vương hoan hỉ:

- Như vậy thì sự nghiệp của quả nhân tới đâu?

- Sẽ tới mất nước.

- Từ huệ là làm điều thiện; làm việc thiện sao lại mất nước?

- Tử thì bất nhẫn, mà huệ thì gia ân. Bất nhẫn thì không trừng trị kẻ có tội,

hay gia ân thì thưởng cả kẻ không có công. Kẻ có tội mà không bị trừng trị,

kẻ không có công mà được thưởng, như vậy mất nước cũng là đáng chứ.

k/ Nước Tề thích chôn cất trọng hậu, vải lụa dùng hết vào việc tẩm liệm,

cây gỗ dùng hết vào việc đóng quan quách. Vua Hoàn Công lo, hỏi Quản

Trọng:

- Vải lụa hết thì không có gì làm màn che (chiến xa và ngựa cho địch khỏi

https://thuviensach.vn

thấy), [21] cây gỗ hết thì không có gì để phòng bị, mà dân chúng vẫn cứ

chôn cất trọng hậu, làm sao cấm được bây giờ?

Quản Trọng đáp:

- Người ta hành động, nếu không phải vì danh thì vì lợi.

Rồi ông hạ lệnh:

“Quan quách dầy quá mức thì thây người chết sẽ bị chặt mà kẻ chủ tang sẽ

bị tội”. Thây bị chặt thì không có danh, chủ tang bị tội thì không có lợi.

Như vậy còn có lí do gì để chôn cất trọng hậu nữa[22].

l/ Thời Vệ Tự công, có người bị tội đồ (?) trốn qua nước Ngụy và trị bệnh

cho hoàng hậu của Ngụy Tướng vương. Tự Công hay tin, sai người đem

năm chục (lượng hay dật?) vàng để mua người có tội đó, sứ giả đi đi về về

năm lần mà vua Ngụy không chịu giao; Tự công bèn lấy ấp Tả Thị để đổi.

Bề tôi tả hữu can:

- Đem một ấp để mua một kẻ tội đồ, phỏng có nên chăng?

Tự công đáp:

- Các ông làm sao hiểu được. Muốn trị nước thì đừng coi thường những

việc nhỏ, loạn không phải toàn là do việc lớn mà phát đâu[23]. Pháp luật không vững, hình phạt không cương quyết thì dù có mười ấp Tả Thị cũng

vô ích, ngược lại pháp luật mà vững, hình phạt mà cương quyết thì dù mất

mười ấp Tả Thị cũng không hại.

Vua Ngụy hay tin đó, bảo: “Vua một nước muốn trị kẻ phạm tội mà mình

không nghe theo thì là điều bất tưởng”. Rồi sai chở tội nhân đó trả cho Vệ,

không lấy vàng hoặc ấp.

*

Kinh 3 – Khen thưởng.

Khen thưởng đã bạc (trái với hậu) mà lại giả dối thì không dùng được kẻ

dưới, khen thưởng hậu mà xác thực thì ở dưới coi thường sự chết. Thuật

này rút từ:

https://thuviensach.vn

a/ Lời Văn tử so sánh bề tôi với loài nai;

b/ Truyện Việt vương đốt cung thất;

c/ Truyện Ngô Khởi thưởng ai dời được càng xe đi;

d/ Truyện Lí Khôi xử kiện bằng cách cho bắn tên;

đ/ Truyện người Sùng Môn nước Tống huỷ hoại thân thể đến chết;

e/ Truyện Câu Tiễn biết thuật khen nên kính chào con ếch nổi giận;

g/ Truyện Chiêu hầu biết thuật thưởng nên giữ cái khố cũ;

h/ Biết thưởng hậu thì khiến người ta biến thành Mạnh Bôn, Chuyên Chư;

người đàn bà nhặt tằm, người đánh cá bắt lươn đủ chứng minh điều đó.

Truyện 3.

a/ Vua Tề hỏi (quan đại phu) Văn Tử (Trần Tu Vô):

- Trị nước phải làm sao? Cách nào?

Đáp:

- Việc thưởng phạt là một lợi khí, đại vương phải nắm chặt lấy nó, đừng để

cho người khác thấy. Bề tôi chạy theo sự thưởng như bầy nai thấy cỏ tốt là

chạy tới.

b/ Vua Việt hỏi quan đại phu Văn Chủng:

- Ta muốn đánh lấy nước Ngô được không?

- Được, ta chỉ cần thưởng hậu mà xác thực (không giả dối), phạt nặng mà

cương quyết. Đại vương cứ thử đốt cung thất thì biết (sự hiệu nghiệm của

sự thưởng phạt).

Vua Việt bèn cho đốt cung thất, không ai tới cứu lửa cả. Rồi ông ra lệnh:

“Kẻ nào cứu lửa mà chết thì được thưởng như chết vì địch, cứu lửa mà

không chết thì được thưởng như thắng địch, không cứu lửa thì bị tội như

hàng địch hoặc bỏ chạy”.

Dân chúng bèn lấy bùn trát vào người, bận áo ướt để nhảy vào lửa, bên trái

3000 người, bên phải 3000 người. Do đó vua Việt biết thế tất thắng của

mình.

c/ Ngô Khởi làm quan thú đất Tây Hà (giữ biên cương) cho Ngụy Vũ hầu.

Tần có một cái “đình” [24] nhỏ ở biên giới, Ngô Khởi muốn triệt hạ nó vì https://thuviensach.vn

nó có hại cho việc làm ruộng, nhưng lại không muốn trưng binh (vì nó quá nhỏ). Ông bèn chống một cái càng xe ở phía ngoài cửa Bắc và ra lệnh: “Ai

dời được cái càng xe đó ra phía ngoài cửa Nam thì được thưởng ruộng, và

nhà thượng hạng”. Mới đầu, chẳng ai dời cả (vì không tin). Sau có một

người dời đi và được ban thưởng như lịnh đã hứa. Một lát sau, ông lại đặt

một thạch (mười đấu) đậu đỏ ở phía ngoài cửa Đông và ra lệnh: "Ai dời

được thạch đậu đó ra phía ngoài cửa Tây thì cũng thưởng như lần trước”.

Người ta tranh nhau dời đi. Rồi ông hạ lệnh: “Ngày mai sẽ đánh chiếm cái

“đình”, người đầu tiên lên chiếm được sẽ được phong chức đại phu, ban

cho ruộng và nhà thượng hạng”. Người ta tranh nhau tới tấn công, chỉ một

buổi sáng là chiếm được.

d/ Lý Khôi làm quan thú đất Thượng Địa cho Ngụy Văn hầu. Ông muốn

cho người nơi đó bắn giỏi, nên hạ lệnh: “Trong việc tranh tụng mà còn hồ

nghi thì cho hai bên bắn vào đích, ai bắn trúng sẽ thắng kiện, bắn trật thì

thua”. Lệnh ban xuống, dân chúng vội vàng tập bắn, ngày đêm không nghỉ.

Tới khi chiến đấu với quân Tần, ông đại thắng nhờ dân của ông đều bắn

giỏi.

đ/ Trong ngõ Sùng Môn nước Tống có một người vì để tang mà tự huỷ thân

đến nỗi ốm nhom. Vua Tống cho anh ta có lòng thương yêu cha mẹ, phong

anh làm chức quan sư (một chức trung sĩ hay hạ sĩ đời xưa). Từ đó cứ mỗi

năm có trên mười người tự huỷ thân đến chết vì việc để tang. Con để tang

cha mẹ vì tình yêu thương, vậy mà còn có thể ban thưởng để khuyến khích

được, huống hồ là vua đối với dân.

e/ Vua Việt tính việc đánh Ngô, muốn cho ai cũng coi thường cái chết. Một

hôm đi đường, gặp một con ếch nổi giận, ông vịn cây ngang trước xe, đứng

dậy kính chào nó. Kẻ theo hầu hỏi: “Sao nhà vua kính nó tới vậy?”. Đáp:

“Vì nó có dũng khí”.

Từ đó cứ mỗi năm có trên mười người xin được dâng đầu cho nhà vua. Do

đó mà xét thì lời khen cũng đủ khuyến khích người ta hi sinh. Một thuyết

https://thuviensach.vn

khác nói: (…)[25]

g/ Hàn Chiêu hầu sai người giữ kĩ chiếc khố cũ. Người hầu bảo:

- Đại vương bất nhân quá[26] Chiếc khố cũ không cho kẻ tả hữu mà còn đem cất.

Chiêu hầu đáp:

- Nhà ngươi không biết được đâu. Ta nghe nói bậc minh chủ tiếc cả một nét

cau mày, một nụ cười (chứ không dùng bậy), cau mày phải có lí do, cười

cũng phải có lí do. Chiếc khố này cũng vậy, há chỉ có nét cau mày và nụ

cười mới đáng tiếc. Tuy chiếc khố với nét cau mày và nụ cười khác nhau xa

đấy, nhưng ta cũng đợi ai có công lao rồi mới ban, cho nên giữ kĩ, chưa cho

vội.

h/ Con lươn giống con rắn, con tằm giống con sâu. Người ta thấy con rắn

thì kinh hoảng, thấy con sâu thì dựng tóc gáy. Vậy mà đàn bà vẫn lượm

tằm, người đánh cá vẫn bắt lươn. Hễ có lợi thì người ta quên cái ghét mà

hoá ra dũng cảm như Mạnh Bôn, Chuyên Chư cả (hai dũng sĩ thời trước,

Mạnh ở Tần, Chuyên ở Ngô).

*

Kinh 4: Nghe hết thảy từng người một.

Nghe hết thảy ý kiến từng người một thì phân biệt được bề tôi ai trí, ai ngu;

bắt bề tôi trình bày ý kiến thì bề tôi sẽ cùng nhau tham nghị[27]

Thuyệt này rút từ các truyện:

a/ Vua Ngụy đòi sát nhập nước Trịnh.

b/ Tề Tuyên vương sai người thổi ống vu[28]

c/ Thân tử dùng Triệu Thiệu, Hàn Đạo để xét ý vua.

d/ Công tử Tỉ chủ trương cắt đất Hà Đông.

đ/ Và Ứng hầu muốn giảm binh lực Thượng Đảng.

Truyện 4:

a/ Vua nước Ngụy nói với vua nước Trịnh[29]

https://thuviensach.vn

- Trịnh và Lương[30] vốn là một nước, sau mới tách ra, nay xin Trịnh lại hợp vào Lương.

Vua Trịnh lo, triệu quần thần lại bàn mưu đối phó với Ngụy. Công tử nước

Trịnh thưa với vua Trịnh:

-Việc này rất dễ đối phó. Xin nhà vua cứ đáp vua Ngụy như vầy: “Lấy lẽ

rằng nước Trịnh vốn là một phần của Ngụy mà bảo nên sáp nhập Trịnh vào

Ngụy, thì tệ ấp[31] cũng xin cho Lương sáp nhập vào Trịnh”.

Vua Ngụy bèn bỏ việc đó.

b/ Tề Tuyên Vương mỗi khi sai thổi ống vu thì bắt ba trăm người cùng thổi

một lượt. Nhiều xử sĩ ở Nam Quách (thành ngoài phía nam kinh đô) xin

thổi. Tuyên Vương mừng, và cấp lương thực cho mấy trăm người như vậy.

Tuyên Vương mất, Mân Vương lên nối ngôi, thích nghe từng người thổi

một, các xử sĩ bỏ trốn hết.

Một thuyết khác nói:

Hàn Chiêu hầu bảo: “Nhiều người cùng thổi ống vu, ta không biết ai thổi

hay”. Điền Nghiệm thưa: “Nên nghe từng người thổi một”.

c/ Nước Triệu sai người nhờ Thân tử (Thân Bất Hại) xúi Hàn giúp binh để

đánh nước Ngụy. Thân Tử muốn nói với vua Hàn (Chiêu Hầu) về việc đó,

nhưng lại sợ Chiêu Hầu nghi mình nhận hối lộ của nước ngoài (Triệu); mà

không nói thì sợ Triệu ghét. Ông ta bèn sai Triệu Thiệu và Hàn Đạp dò xét

thái độ của Chiêu hầu ra sao rồi mới nói. Nhờ vậy bên trong ông biết được

ý Chiêu Hầu, bên ngoài lập được công với Triệu.

d/ Binh ba nước (Hàn, Triệu, Ngụy) đến ải Hàm Cốc (một ải hiểm yếu của

Tần, nay ở Hà Nam). Vua Tần bảo Lâu Hoãn:

- Binh ba nước vô sâu rồi, [32] quả nhân muốn cắt đất phía đông sông

lớn[33] để giảng hoà, ông nghĩ sao?

Đáp:

- Cắt phía đông sông lớn, thì tổn thất nặng mà tránh được tai nạn cho nước

https://thuviensach.vn

là có công lớn. Đó là nhiệm vụ của bậc cha anh nhà vua, sao nhà vua không vời Công tử Tỉ[34] để hỏi ý kiến”. Vua Tần triệu Công tử Tỉ lại hỏi. Công tử Tỉ đáp:

- Giảng hoà thì sẽ hối hận, không giảng hoà cũng sẽ hối hận. Nay nhà vua

cắt đất ở phía đông sông lớn để giảng hoà, quân ba nước rút về rồi, nhà vua

tất bảo: “Quân ba nước vốn muốn rút về rồi mà ta còn cắt ba thành để tiễn

họ, (uổng quá). Còn như không giảng hoà, quân ba nước tất vào ải Hàm

Cốc, cả nước sẽ nguy to, nhà vua sẽ ân hận lớn, bảo: “Chỉ tại không dâng

ba thành cho họ”. Vì vậy mà thần mới nói: “Nhà vua giảng hoà thì sẽ hối

hận, không giảng hoà cũng sẽ hối hận”.

Vua Tần bảo: “Bề nào cũng hối hận, thà mất ba thành mà hối hận, còn hơn

là để nước bị nguy lớn mà hối hận. Quả nhân quyết định giảng hoà”.

đ/ Ứng hầu nói với vua Tần:

- Nhà vua được các đất Uyển, Diệp, Lam Điền và Dương Hạ, chiếm đất Hà

Nội, áp bức Trịnh và Lương, mà chưa làm chủ cả thiên hạ là vì nước Triệu

chưa phục. Nay nhà vua rút binh chiếm Thượng Đảng (ở Hàn) đi mà đem

qua Đông Dương (ở Triệu) thì Hàm Đan (kinh đô của Triệu) sẽ nguy như

con rận nằm trong miệng vậy (sẽ chiếm lúc nào cũng được), lúc đó (Triệu

sẽ thần phục), nhà vua có thể khoanh tay mà thiên hạ sẽ về chầu nhà vua,

kẻ nào tới sau, nhà vua sẽ đem quân đánh. Nhưng Thượng Đảng đang yên

vui mà xé đó lại mạnh, khó trị, e rằng thần xin rút quân ở đó đi mà nhà vua

không chịu nghe, biết làm cách nào bây giờ[35]

Vua Tần đáp: Ta sẽ rút quân ở đó mà dời đi.

*

Kinh 5: Làm bộ như ra lệnh và ra lệnh giả.

Cho mộ người yết kiến nhiều lần, bắt chờ đợi lâu mà không bổ nhiệm thì

những người khác cho rằng người đó đã được bí mật giao cho nhiệm vụ

rồi, nên không dám làm điều gian mà sẽ phân tán như bầy nai. Sai một

https://thuviensach.vn

người dò xét một việc để mình biết một việc khác thì kẻ dưới không dám bàn cái lợi riêng (mưu tư lợi).

Do thuật đó mà

a/ Bàng Kính gọi vị công đại phu trở lại.

b/ Đái Hoan sai người dò xem có xe bít kín không.

c/ Chúa nước Chu sai tìm cái trâm ngọc.

d/ Quan thái tể nước Thương nói về phân bò.

Truyện 5:

a/ Bàng Kính làm huyện lệnh, sai các viên lại đi tuần chợ, rồi gọi giật viên

công đại phu (viên chỉ huy bọn đó) trở lại; bắt đừng gần mình một lúc,

không ra lệnh gì cả, sau cùng lại sai đi. Các viên lại kia cho rằng quan huyện đã nói riêng gì với viên công đại phu, vì vậy mà họ không tin viên

công đại phu và không dám làm gian.

b/ Đái Hoan làm thái tể (như tướng quốc) nước Tống, ban đêm gọi bộ hạ vô

bảo: “Ta nghe mấy đêm nay có người ngồi xe bít kín đến cửa nhà Lí Sử,

các ngươi vì ta dò xét kĩ xem”. Bọn họ dò xét rồi trở về báo: “Không thấy

xe bít kín nào cả, chỉ thấy có người bưng cái giỏ (đựng quần áo hay thức

ăn) tới nói chuyện với Lí Sử, một lát sau Lí Sử nhận giỏ”[36].

c/ Chúa nước Chu mất cái trâm ngọc, sai nha lại tìm, ba ngày không thấy.

Rồi ông sai một người khác đi tìm trong nhà một gia nhân[37] và tìm được.

Ông bảo: “Ta biết bọn nha lại không lo làm hết phận sự, tìm cái trâm ba

ngày mà không được. Ta sai người khác đi tìm, không đầy một ngày mà tìm

được”. Do đó bọn nha lại đều run sợ, cho là vua thần minh. d/ Quan thái tể

nước Thương sai một viên thiếu thứ tử (một chức quan nhỏ) ra chợ, khi

người đó về, ông hỏi:

- Thấy gì ở chợ?

Đáp:

- Không thấy gì lạ cả.

- Thì cũng phải thấy cái gì chứ.

https://thuviensach.vn

- Thưa, bên ngoài cửa Nam chợ, có rất nhiều xe bò, khó len lỏi qua được.

Quan thái tể bèn dặn người đó:

- Không được nói với ai rằng ta nói với ngươi như vậy, nghen

Rồi ông cho gọi viên lại coi chợ vô rầy:

- Sao ngoài cửa chợ có nhiều phân bò thế?

Viên lại coi chợ ngạc nhiên sao quan thái tế biết mau như vậy, từ đó đau

đáu lo sợ rán hết hế sức làm việc.[38]

*

Kinh 6. Giấu điều mình biết rồi.

Giấu điều mình biết rồi mà hỏi thì biết thêm được những điều mình không

biết. Biết rõ một sự thật thì bao nhiêu điều bí ẩn sẽ biến mất.

Thuật này rút từ các truyện:

a/ Chiêu hầu nắm một móng tay;

b/ Biết rõ về cửa Nam mà biết thêm được ba hướng khác;

c/ Chúa nước Chu tìm cây gậy cong mà quần thần đều sợ;

d/ Bốc Bì dùng viên thứ tử (chức quan nhỏ);

đ/ Tây Môn Báo giả bộ đánh mất cái chốt ở trục xe.

Truyện 6:

a/ Hàn Chiêu hầu (cắt móng tay) rồi nắm tay lại, nói dối rằng mình mất một

móng, bảo phải tìm gấp. Kẻ tả hữu bèn cắt móng tay của họ dâng lên. Nhờ

vậy mà ông biết được sự thiếu thành thực của họ.

b/ Hàn Chiêu hầu sai kị sĩ đi thị sát các huyện. Khi sứ giả về báo cáo, ông

hỏi: “Thấy những gì?” Đáp: “Không có gì lạ”. Ông lại hỏi: “Thì cũng phải

thấy gì chứ?” Đáp: “Ngoài cửa Nam, có bầy bò con vàng gặm mạ ở bên tả

đường đi”. Ông dặn người đó: “Không được tiết lậu với ai điều ta mới hỏi

ngươi”. Rồi ông hạ lệnh: “Mùa mạ đang mọc, cấm bò ngựa vô ruộng. Lệnh

đã ban rồi mà bọn lại không làm hết phận sự, để rất nhiều bò ngựa vào

https://thuviensach.vn

ruộng người ta; vậy phải gấp điều tra số bò ngựa vào ruộng rồi trình lên, không điều tra được thì sẽ bị tội nặng”. Do đó ba hướng (đông, tây, bắc)

điều tra rồi trình lên. Ông bảo: “Chưa hết”. Họ đi điều tra lại, thấy bày bò

con vàng ở ngoài cửa Nam. Bọn lại cho rằng ông biết rõ mọi việc, đều sợ

hết sức làm việc, không dám làm bậy.[39]

c/ Chúa nước Chu ra lệnh tìm một cây gậy cong (mà ông nói dối rằng đánh

mất), bọn nha lại tìm thấy mấy ngày không thấy, ông sai riêng một người đi

tìm, không đầy một ngày tìm được. Ông bèn rầy bọn nha lại kia: “Ta vốn

biết bọn bay không làm tròn phận sự. Cây gậy cong rất dễ tìm mà bay tìm

không ra, ta sai người khác tìm, không đầy một ngày mà được. Như vậy có

thể gọi là trung được không?”.

Do đó bọn nha lại đều sợ, hết sức làm việc và cho vua là thần minh.

d/ Bốc Bì làm huyện lệnh, viên lại coi về tụng ngục[40] của ông tham những bẩn thỉu, và có một người thiếp yêu. Ông cho một viên thứ tử (một

chức quan nhỏ) giả vờ yêu người thiếp đó để dò xét ẩn tình của viên lại.

đ/ Tây Môn Báo[41] làm quan lệnh đất Nghiệp, giả vờ đánh mất cái chốt ở

trục xe, sai một nha lại tìm, không được, sai một người khác tìm thì được

trong nhà một gia nhân.

*

Kinh 7: Nói ngược lại.

Nói ngược lại, làm trái lại điều mình muốn nói, việc mình muốn làm để dò

xét người mình nghi ngờ thì biết được gian tình.

Do thuật đó mà:

a/ Sơn Dương quân cố ý nhục mạ Cưu Thụ;

b/ Náo Xỉ sai người giả trang làm sứ thần nước Tần;

c/ Tử Chi nói dối rằng thấy con ngựa trắng.

d/ Tử Sản tách những người kiện nhau ra;

https://thuviensach.vn

e/ Tự công sai người làm khách qua cửa ải;

Truyện 7.

a/ Sơn Dương quân[42] làm tướng quốc nước Vệ, nghe nói bị vua nghi bèn nhục mạ Cưu Thụ, để Cưu Thụ tức mà nói toạc ra cho ông biết về việc vua

nghi mình.

b/ Náo Xỉ[43] nghe nói vua Tề ghét mình, sai người giả làm sứ thần nước Tần, chê bai Náo Xỉ trước mặt vua Tề, để dò biết lòng vua Tề.

c/ Một người nước Tề muốn làm loạn, sợ vua biết được bèn giả vờ đuổi các

người yêu, khiến cho vua biết việc đó mà không nghi mình.

d/ Tử Chi[44] làm tướng quốc nước Yên, đương ngồi với nhiều người, làm bộ nói láo: “Có con ngựa trắng nào chạy ngoài cửa đó?”. Kẻ tả hữu đều bảo

không thấy. Một người đuổi theo, về báo rằng: “Có con ngựa trắng”. Tử

Chi do đó mà biết trong số kẻ tả hữu, ai là người không thành thực.

đ/ Có hai người kiện nhau. Tử Sản[45] tách họ ra, không cho họ đối chất nhau (như vậy người này không biết người kia nói về mình ra sao), rồi ông

nói ngược lời của người này để tố cáo người kia, mà biết được sự thực.

e/ Vệ Tự quân sai người làm khách qua cửa ải. Viên quan coi ải làm khó

(giữ lại không cho qua), người đó dùng vàng hối lộ, được thả cho qua. Tự

công bảo viên quan coi ải: “Giờ đó có người khách qua cửa ải của người,

cho ngươi vàng nên ngươi cho qua”. Viên đó kinh hoảng, cho rằng Tự công

sáng suốt.

Chú thích:

[1] Ám chỉ Di Tử Hà. Về Di Tử Hà coi thiên Thuế nạn. Cũng nên coi lời Hàn Phi phê bình truyện này trong thiên Nạn tử, tiết 4.

[2] Một trong ba đại phu chuyên quyền ở Lỗ.

[3] Xét giọng văn trong “thuyết này” thì không phải là của Hàn Phi, vì rườm, non, như câu (4) ở đây quả là thừa. Vì vậy có người nói rằng Hàn

Phi đọc thấy ở đâu đó rồi chép lại nguyên văn, chứ không viết lại; có người

https://thuviensach.vn

lại bảo do người đời sau thêm vào.

[4] Án tử tên là Anh, tự là Bình Trọng, làm tướng quốc nước Tề, có tài có đức. Bộ Án tử xuân thu do người đời sau viết, chứ không phải ông.

[5] Hà Bá là thần sông Hoàng Hà.

[6] Bạch Công tên là Thắng, là cháu nội Sở (Kinh) Bình Vương. Cha là thái tử Kiến bị Bình vương từ bỏ, phải chạy qua nước Trịnh, bị người Trịnh

giết, Thắng phải chạy qua nước Ngô. Khi Sở Huệ vương lên ngôi, Thắng

về nước được phong là Bạch Công. Ông muốn đánh Trịnh để báo thù cho

cha, quần thần Sở không chịu, ông âm mưu làm loạn để cướp chính quyền,

thất bại, phải tự tử.

[7] Nguyên văn: tương tham. Có sách giảng là: so sánh với nhau.

[8] Vì những kẻ quyền ngang nhau đó sẽ lập riêng một đảng để mưu tư lợi mà che lấp vua.

[9] Truyện này chép trong Chiến Quốc sách – Ngụy II 17. Chiến Quốc sách gọi là Bàng Thông.

[10] Lúc đó làm quan khanh, sau nối chức Tử Sản.

[11] Có bản chép: chằm tên là Quán, chúng tôi theo bản Trần Khải Thiên.

[12] Theo Trần Khải Thiên thì “hôi” là hỏa hôi (than chưa vạc, còn lửa) và yểm là: làm bỏng người ta

[13] Nguyên văn: tam lộc. Có thuyết giảng là họ cha, họ mẹ, họ vợ, có thuyết bảo : cha, con, cháu; có thuyết lại bảo : cha mẹ, anh em, vợ con.

[14] Thời đó những người có quyền thế như Mạnh Thường quân, Bình Nguyên quân, Xuân Thân quân.... nuôi rất nhiều khách trong nhả để được

tiếng là trọng kẻ sĩ, và đôi khi hỏi ý kiến họ, sai bảo họ.

[15] Nay ở Vân Nam.

[16] Nguyên văn: Thậm chúng ung li kì thủy. Chữ kì có sách bảo nên đọc là lệ (sông Lệ) và giảng như chúng tôi đã dịch; có sách lại bảo là chữ li (hàng

rào tre) và giảng là: chính quyền rào hai bờ sông....

[17] Chúng tôi ngờ rằng truyện này do Pháp gia đặt ra chứ Khổng Tử

không chủ trương như vậy, hai chữ “phạm cấm” có sách giảng là vào chỗ

cung cấm của vua.

[18] Bất nhẫn là không nhẫn tâm, không nỡ lòng thấy người khác đau khổ.

https://thuviensach.vn

[19] Tiết công là chúa đất Tiết, thuộc Tề. Đất đó vua Tề cho Điền Anh (Tịnh Quách quân) hoặc Điền Văn (Mạnh Thường quân) làm thực ấp

[20] ) Nguyên văn: đại thần vô trọng. Trần Khải Thiên cho rằng chữ vô đó, cũng giống chữ vô trong vô địch, và giảng như chúng tôi đã dịch. Có sách

giảng: vô trọng là đắc vô trọng hồ (làm sao mà không lớn cho được?). Phép

hành văn đó cổ nhân thường dùng.

[21] Nguyên văn: dĩ vi tế; có sách bảo chữ tế đó phải sửa lại là tệ (lụa, tiền bạc).

[22] Chúng tôi nghĩ Quản Trọng không tàn nhẫn tới mức đó. Truyện này có lẽ cũng do Pháp gia đặt ra.

[23] Nguyên văn: trị vô tiểu nhi vô đại. Có sách giảng là: không trị cái tội nhỏ thì loạn lớn sẽ phát, hoặc: phép trị nước không coi thường việc nhỏ thì

sẽ không có loạn lớn.

[24] Đình là một cái nhà trống cất trên một nền cao. Có sách giảng đình đây là phong hoả đài, một đền canh trên chỗ cao, lính đốt lửa lên khi có

giặc cướp để báo cáo cho các đồn ở xa.

[25] Không khác gì thuyết trên mà rườm hơn, nên chúng tôi bỏ.

[26] Ý nói: keo cú.

[27] Thuật này tức là thuật 2 trong thiên XLVIII Bát Kinh.

[28] Một loại sáo tựa như cái sênh (quả bầu khoét lỗ).

[29] Lúc này Trịnh đã bị Hàn diệt, sáp nhập vào Hàn, vậy vua Trịnh đây chính là vua Hàn.

[30] Ngụy lập đô ở Đại Lương, cho nên cũng gọi Ngụy là Lương.

[31] Lời nói nhũn: cái ấp nhỏ của tôi.

[32] Nguyên văn là thâm. Có sách giảng là nguy lớn, có lẽ nghĩ rằng Hàm Cốc ở biên giới Tần, nên chưa gọi là vô sâu được.

[33] Sông lớn đây là sông Hoàng Hà. Có sách bảo: Hà Đông là tên đất, mới đầu thuộc Ngụy, sau thuộc Tần (nay ở Sơn Tây) và ba thành đây là ba

huyện của đất Hà Đông.

[34] Truyện này có trong Chiến Quốc sách. Tần sách IV3 (Lá Bối), và chép là công tử Trì; cũng có chỗ gọi là công tử Tha. Ba chữ (tỉ) (trì) (tha) hơi

giống nhau.

https://thuviensach.vn

[35] Truyện này, nguyên văn khó hiểu, mỗi nhà hiệu đính, giải thích một khác. Chúng tôi theo Trần Khải Thiên.

[36] Ám chỉ rằng Lí Sử ăn hối lộ.

[37] Chắc chúa nước Chu giấu cây trâm ở nhà gia nhân đó rồi làm bộ đánh mất. Có vậy thì mới là dùng thuật.

[38] Truyện đầu a/ là làm bộ như ra lệnh mà không ra lệnh; còn ba truyện sau b/ c/ d/ là ra một lệnh giả. Vì vậy nhan đề kinh 5 này chỉ có hai chữ

“ngụy sử” mà chúng tôi phải dịch là “làm bộ như ra lệnh và ra lệnh giả”

cho đủ nghĩa.

[39] Truyện 6b/ này giống truyện 5d/ ở trên, và truyện 6c/ này giống truyện 5c/ vậy mà 5d và 5c sắp vào kinh 5, còn 6b và 6c, 6d/ sắp kinh 6. Sự sắp

đặt, phân loại không hợp lý.

[40] Nguyên văn là ngự sử ( 御史), có sách cho là ngự lại ( 御吏): người lại đánh xe.

[41] Tây Môn Báo là một viên quan nước Ngụy, nổi tiếng caitrị.

[42] Nghĩa là chúa đất Sơn Dương, một ấp nước Ngụy.

[43] Người nước Sở gởi qua giúp Tề Mân vương.

[44] Tức Công tôn Tháo, làm ra bộ hiền nhân quân tử, được vua Yên là Khoái nhường ngôi cho, người Yên không phục, nổi loạn. Coi Chiến Quốc

sách – Yên sách 9 (Lá Bối) - Thuật trong truyện này cũng như thuật trong

truyện 6a/

[45] Tức Công tôn Kiều, tướng quốc nước Trịnh – coi phần I.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXI

NỘI TRỪ THUYẾT HẠ - LỤC VI (Trích)

(NHỮNG THUẬT ĐỂ DÀNH MÀ DÙNG – THIÊN NỘI, HẠ - SÁU

ĐIỀU PHẢI XÉT KĨ)

Trong thiên này, Hàn Phi đưa ra 6 mối ẩn vi cần phải xét kĩ.

Kinh 1:Quyền giao cho kẻ khác.

Quyền thế không thể giao cho kẻ khác; quyền vua mất đi một thì quyền bề

tôi tăng lên gấp trăm. Vì vậy bề tôi mượn được quyền của vua thì thế lực

thêm nhiều, thế lực thêm nhiều thì trong (bách quan) và ngoài (chư hầu)

đều bị họ sử dụng, trong ngoài bị họ sử dụng thì vua bị che lấp (…)[1]

Truyện 1 (….)[2]

c/ Thời Tấn Lệ công, sáu quan khanh được tôn quí. Tư Đồng và Trường

Ngư Kiểu can: “ Đại thần quá tôn quí thì đối địch với chúa và tranh giải

quyết việc nước, tư thông với nước ngoài, lập bè đảng, dưới làm loạn phép

nước, trên áp bức chúa, như vậy mà nước không nguy là điều chưa từng

thấy”

Lệ công bảo: “Phải", rồi giết ba quan khanh. Tư Đồng và Trường Ngư Kiểu

lại khuyên:

- Họ cùng một tội như nhau mà thiên vị không giết hết, thì kẻ còn sống sẽ

oán hận, rình cơ hội mà hại mình.

Lệ công bảo:

- Một buổi sáng mà ta đã diệt ba quan khanh, ta không nỡ lòng nào diệt hết.

Trường Ngư Kiểu đáp:

- Chúa công không nỡ diệt họ, nhưng họ sẽ nhẫn tâm hại chúa công.

Lệ công không nghe. Được ba tháng, ba quan khanh can lại gây loạn, giết

Lệ công, chia đất của ông.

https://thuviensach.vn

d/ Một người nước Yên không mê loạn mà bị (vợ bắt) tắm bằng nước phân

chó[3] (Nguyên do như vầy): vợ anh ta tư thông với một chàng trai trẻ.

Người chồng sáng sớm từ ngoài về nhà, gặp chàng trai trẻ đó đi ra bèn hỏi:

- Khách nào đó?

Vợ đáp:

- Có khách nào đâu.

Hỏi kẻ tả hữu, họ đều bảo không có, mười miệng như một. Người vợ bảo:

“Ông bị mê loạn rồi”, bèn đem anh ta tắm bằng nước phân chó.

(Còn một thuyết nữa, ý nghĩa cũng như thuyết trên, nên chúng tôi bỏ).

*

Kinh 2: Lợi mỗi bên khác nhau.

Cái lợi của vua (công lợi) và của bề tôi (tư lợi) khác nhau cho nên bề tôi

chẳng ai trung với vua cả, hễ bề tôi có lợi thì vua mất lợi. Vì vậy mà gian

thần triệu quân địch để trừ kẻ chống đối trong nước, đem sự tình nước

ngoài để huyễn hoặc vua; chỉ nghĩ thực hiện được tư loại, không đoái hoài

gì tới tai họa của nước (…)[4]

Truyện 2 (…)[4]

a/ Vợ một người nước Vệ cầu đảo: “ Xin cho chúng tôi khi không[5]được

mười bó vải”. Người chồng hỏi: “Sao xin ít vậy?” Đáp: “Xin nhiều hơn để

anh mua nàng hầu à?”

b/ Vua nước Kinh muốn cho các công tử qua làm quan các nước láng giềng.

Đái Yết khuyên không nên. Vua Kinh bảo:

- Cho các công tử làm quan ở các nước láng giềng thì các nước đó sẽ trọng

họ.

Đái Yết đáp:

- Các công tử qua các nước đó sẽ được trọng vọng, được trọng vọng thì về

hùa với các nước đó, như vậy là nhà vua dạy cho con câu kết với nước

ngoài, bất lợi cho nước mình.

https://thuviensach.vn

k/ Tống Thạch là tướng nước Ngụy, Vệ Quân là tướng nước Kinh. Hai nước gây chiến với nhau, mà Tống Thạch và Vệ Quân đều cầm quân. Tống

Thạch viết thư cho Vệ Quân, bảo: “Quân hai bên gặp nhau, cờ hai bên đối

nhau, nhưng đừng giao chiến với nhau nhé, vì giao chiến thì tất một còn

một mất. Đây là việc riêng của hai vị chúa, tôi với ông không có tư thù gì

với nhau, tốt hơn là nên tránh né nhau”

g/ Đại Thành Ngọ làm quan nước Triệu, qua nói với Thân Bất Hại ở Hàn:

“Nếu ngài dùng thế nước Hàn mà làm cho tôi được trọng hơn ở Triệu thì tôi

cũng xin lấy thế nước Triệu giúp ngài được trọng hơn ở Hàn, như vậy cũng

như ngài có hai nước Hàn, tôi có hai nước Triệu (ý nói: thế của mỗi người

tăng lên gấp đôi)”.

***

Kinh 3. Giống nhau.

Những việc giả dối giống như việc thực làm cho vua (mê hoặc) trừng phạt

sai, mà đại thần nhân đó sẽ được lợi riêng (…)

Truyện 3

d/ Vua nước Kinh có một ái thiếp là Trịnh Tụ. Khi ông mới nạp một mĩ nữ,

Trịnh Tụ dạy cô ấy:

- Nhà vua rất thích người ta lấy tay che miệng, khi gần nhà vua, em nhớ che

miệng đấy nhé.

Mĩ nữ đó (nghe lời) vào yết kiến, khi lại gần vua thì lấy tay che miệng. Vua

hỏi (Trịnh Tụ) tại sao lại vậy? Trịnh Tụ đáp: “Cô ấy bảo không chịu được

mùi hôi của đại vương”. Gặp lúc nhà vua, Trịnh Tụ và mĩ nhân đó cùng

ngồi, Trịnh Tụ đã dặn trước người đánh xe cho vua rằng: “Nếu vua ra lệnh

gì thì phải thi hành ngay tức khắc”. Mĩ nữ tiến lại thật gần nhà vua, mấy lần

che miệng. Nhà vua bỗng nổi giận bảo: “Cắt mũi nó đi”. Người đánh xe

liền rút dao ra cắt ngay mũi mĩ nữ.

Một thuyết khác bảo (…)[6]

https://thuviensach.vn

d/ Phí Vô Cực[7] là người thân của một quan lệnh doãn nước Kinh. Khích Uyển mới giúp việc quan lệnh doãn, được quan lệnh doãn rất yêu. Vô Cực

(ghen ghét) bảo quan lệnh doãn:

- Ngài rất yêu Uyển, sao không bảo bày tiệc rượu một lần ở nhà ông ta?

Quan lệnh doãn khen phải và bảo Uyển bày tiệc một lần ở nhà. Vô Cực

khuyên Uyển:

- Quan lệnh doãn rất ngạo mạn và thích binh khí. Ông nên tỏ vẻ kính cẩn và

bầy binh khí ở sân và cửa.

Uyển làm theo. Quan lệnh doãn tới, thấy vậy, kinh hoảng hỏi:

“Thế nghĩa là làm sao?” Vô Cực bảo: “Ngài chỉ có cách là về ngay

đi. Sự việc chưa biết sẽ ra sao". Quan lệnh doãn nổi giận, đem binh đánh

Khích Uyển và giết ông ta.

e/ Tế Thủ[8] và Trương Thọ thù oán nhau. Trần Nhu mới (từ Sở) vô (Ngụy), không ưa Tế Thủ bèn sai người ám sát Trương Thọ. Vua Ngụy cho

rằng Tế Thủ làm việc đó, trách ông ta.

***

Kinh 4. Việc có bề trái: Một sự tình phát sinh, nếu có lợi thì nhà vua làm

chủ nó, nếu có hại thì nên xét ngược lại xem ai có lợi trong đó. Cho nên

bậc minh chủ luận việc: nếu có hại cho nước thì xem xét ai là kẻ có lợi trong việc đó (…)

Truyện 4 (…)

a/ Trần Nhu là kẻ bề tôi của vua Ngụy, thân thiện với vua Kinh, xúi Kinh

đánh Ngụy. Trần Nhu nhân đó xin vì vua Ngụy mà đứng ra học giải rồi nhờ

thế lực của Kinh được làm tướng quốc Ngụy.

b/ Thời Chiêu Hy hầu, người đầu bếp dâng thức ăn trong món canh có

miếng gan còn sống. Chiêu Hy hầu kêu người phụ bếp vô mắng: “Tại sao

ngươi bỏ miếng gan sống vào nồi canh của quả nhân?” Hắn khấu đầu chịu

tội chết, đáp: “Thần muốn ngầm hại anh đầu bếp”.

https://thuviensach.vn

Một thuyết khác bảo:

Hy Hầu tắm thấy trong nước có sạn. Ông hỏi:

- Nếu người coi việc tắm gội mất chức thì có ai thay chân không?

Kẻ tả hữu đáp “có”. Hy hầu bảo: “Gọi nó vào”. Rồi mắng người đó:

- Tại sao ngươi bỏ sạn vào nước nóng?

Hắn đáp:

- Anh coi việc tắm gội mà mất chức thì thần được thay chân, vì vậy thần bỏ

sạn vô nước nóng.

***

Kinh 5: Quyền thế ngang nhau. Quyền thế ngang nhau thì mầm loạn phát

sinh, vì vậy mà bậc minh chủ phải thận trọng (…)

Truyện 5 (…)

d/ Sở Thành vương đã lập Thương Thần làm thái tử rồi lại muốn lập công

tử Chức[9] nữa. Thương Thần làm loạn, đánh và giết Thành vương.

Một thuyết khác bảo:

Sở Thành vương đã lập Thương Thần làm thái tử rồi lại muốn lập công tử

Chức nữa. Thương Thần hay được mà chưa tin, hỏi quan sư phó (thày học)

là Phan Sùng: “Làm cách nào mà cho biết chắc được!” Phan Sùng đáp:

“Mời Giang Mi[10] lại dự tiệc mà tỏ vẻ không kính trọng bà ấy”. Thái tử

làm theo lời. Giang Mi mắng (Thương Thần):

- Hừ quân ti tiện, quân vương muốn phế mi lập thằng Chức là đáng lắm.

Thương Thần nói (với Phan Sùng): Tin đồn đó đúng. Phan Sùng hỏi:

- Có thể thờ Chức được không?

- Không!

- Có thể qua nước chư hầu được không?

- Không.

- Có thể làm lớn được không?

- Được.

Thương Thần bèn dùng binh túc vệ giữ dinh đánh Thành vương. Thành

vương xin ăn món chân gấu[11] không được bèn tự sát.

https://thuviensach.vn

k/ Vua Trịnh hỏi Trịnh Chiêu: “Thái tử ra sao?” Đáp: “Thái tử chưa sinh”.

Vua hỏi: “Thái tử đã lập rồi mà bảo chưa sinh là nghĩa làm sao?” Đáp:

“Thái tử tuy lập rồi nhưng tật hiếu sắc của vua chưa dứt, nếu bà phi nào

được nhà vua yêu mến mà có con trai thì nhà vua tất yêu người con đó, yêu

ai thì muốn cho người đó kế nghiệp, vì vậy mà thần bảo thái tử chưa sinh”.

***

Kinh 6. Sa thải và bổ dụng. Điều mà địch mưu tính là làm loạn sự phán

đoán của ta để ta làm bậy, nếu bậc vua chúa không xét kĩ trong việc sa thải,

bổ dụng quần thần, có thể mắc mưu địch (…)

Truyện 6 (…)

c/ Trọng Ni cầm quyền ở Lỗ, ngoài đường không có kẻ lượm của rơi, Tề

Cảnh công đâm lo, Lê Thả (mưu thần của Tề) tâu với Cảnh công:

- Làm cho Trọng Ni mất chức là việc dễ như thổi sợi lông. Nhà vua sao

không dùng lộc hậu chức cao mà mời ông ta, rồi tặng Lỗ Ai công[12] một đoàn nữ nhạc để vua Lỗ hóa kiêu mà mê loạn? Ai công ham cái vui mới, tất

bỏ bê việc chính trị. Trọng Ni sẽ can gián, can gián (không được) sẽ bị coi

thường ở Lỗ[13].

Cảnh công khen là phải, sai Lê Thả đưa hai đoàn nữ nhạc, mỗi đoàn tám

người, qua tặng Ai công. Ai công ham vui, quả nhiên bỏ bê việc triều

chính. Trọng Ni can gián không được, bỏ qua nước Sở[14].

g/ Thúc Hướng[15] muốn gièm Trành Hoằng, [16] viết một bức thư giả là của Trành Hoằng gửi cho mình, bảo: “Xin ngài vì tôi nói với vua Tấn rằng

điều nhà vua với tôi hẹn nhau, lúc này làm được rồi, sao không gấp gởi

binh tới?”

Rồi Thúc Hướng giả vờ đánh rơi bức thư đó ở sân chầu vua nhà Chu và vội

vàng đi về. Vua Chu cho rằng Tràng Hoằng phản nhà Chu, đem ông ta ra

giết.

h/ Trịnh Hoàn công muốn đánh nước Khoái, trước hết hỏi tên họ tất cả

những hào kiệt, lương thần cùng kẻ sĩ mưu trí, giỏi ăn nói, dũng cảm, rồi

lựa những ruộng đất tốt của nước Khoái (làm bộ) hối lộ cho họ, và biên

https://thuviensach.vn

trong sổ những chức tước dành cho họ, sau cùng lập đàn tràng ở ngoài cửa quách[17] chôn sổ đó, lại bôi máu heo vào sổ như một tập thề ước. Vua Khoái (phát giác) cho rằng trong nước có kẻ muốn làm loạn, bèn giết hết

các lương thần. Trịnh Hoàn công lúc đó mới đem quân đánh, chiếm được

nước Khoái.

i/ Người hề lùn nước Tần giao hảo với vua Kinh, lại ngầm kết giao với kẻ

tả hữu vua Kinh, mà ở trong nước, anh ta được Huệ Văn quân[18] trọng.

Thành thử hễ nước Kinh mưu tính điều gì, anh ta thường biết trước mà báo

cho Huệ Văn quân hay.

Chú thích:

[1] Bỏ mấy hàng dẫn chứng.

[2] Hàn Phi chép 5 truyện a, b, c, d, e để giải thích những điều dẫn chứng ở

trên. Chúng tôi chỉ dịch hai: c và d.

[3] Nguyên văn: Yên nhân vô hoặc, cố dục cẩu thỉ. Có học giả sửa lại là: Yên nhân hoặc dị… nghĩa là người nước Yên dễ bị mê loạn (nên phải tắm

bằng nước phân chó). Người Trung Hoa thời đó cho rằng chứng đó bị quỉ

ám, nên trị như vậy.

[4] Coi chú thích (1) và chú thích (2) Kinh 1 ở trên. Sau cũng vậy.

[5] Không tốn công, của gì cả.

[6] Thuyết này gần giống y hệt truyện Sở IV 2 trong Chiến Quốc sách, nên chúng tôi không dịch lại. Chiến Quốc sách chép là Trịnh Dữu.

[7] Có chỗ gọi là Phí Vô Kị, một gian thần của Kinh Bình vương.

[8] Tế Thủ là một chức quan võ của Ngụy như tướng soái. Theo Chiến Quốc sách, Tế Thủ tức Công tôn Diễn, đồng thời với Trương Nghi.

[9] Chức là em khác mẹ của Thương Thần

[10] Giang Mi là em gái Thành vương. Theo Sử kí của Tư Mã Thiên thì là một ái phi của Thành vương. Có sách chép là Giang Thiên, hoặc Giang Vu

và cho Giang Vu là một cận thần của Thành vương.

[11] Món ăn thời đó cho là rất quí. Món đó nấu lâu chín, Thành vương xin ăn món đó là có ý kéo dài để chờ cứu viện.

https://thuviensach.vn

[12] Hàn Phi lầm: chính là Lỗ Định công.

[13] Nguyên văn: Khinh tuyệt ư lễ. Có sách dịch là: tất bỏ nước Lỗ.

[14] Có sách sửa lại là qua Tề.

[15] Tức Dương Thiệt Chất, học rộng, làm quan nước Tấn, viết thư phản kháng Tử Sản làm hình thư – Coi phần I

[16] Trành Hoằng là một đại phu của Chu Kính vương

[17] Quách là bức tường ngoài của một thị trấn thời đó.

[18] Vua Tần, người giết Thương Ưởng https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXII

NGOẠI TRỪ THUYẾT TẢ THƯỢNG

(Trích)

(NHỮNG THUẬT ĐỂ DÀNH MÀ DÙNG; THIÊN NGOẠI, TẢ,

THƯỢNG)

Kinh 1. Đạo của bậc minh chủ cũng như lời Hữu Nhược đáp Mật tử. Các vị

chúa thời nay [1] khi nghe nói thì khen sự văn nhã, tô chuốt. Khi xem việc làm thì trọng sự xa vời, viển vông, vì vậy quần thần, sĩ dân nói những lời vu

khoát mà hành động xa sự tình (…).

Truyện. a/ Mật Tử Tiện[2] cai trị đất Đan Phụ. Hữu Nhược gặp ông ta, hỏi:

“Sao ông gầy như vậy?” Mật Tử đáp: “Vua không biết rằng Bất Tề này vô

dụng, sai cai trị đất Đan Phụ. Việc quan bận rộn, lòng rất lo âu, nên gầy”.

Hữu Nhược bảo:

“Xưa vua Thuấn gẩy cây đàn năm dây, ca bài thơ Nam phong (trong Kinh

Thi) mà thiên hạ trị. Nay đất Đan Phụ nhỏ như vậy mà cai trị đã phải lo âu,

nếu trị cả thiên hạ mới làm sao? Biết thuật trị dân thì thân ngồi trên miếu

đường, sắc diện (tươi) như gái đồng trinh, cũng chẳng hại gì cho việc cai

trị; không biết thuật cai trị thì thân tuy gầy ốm tiều tụy, cũng chẳng có ích

gì”.

b/ Vua Sở hỏi Điền Cưu (một môn đệ của Mặc tử):

- Mặc tử là một học giả nổi danh, suốt đời tận lực làm việc, đáng khen,

nhưng lời nói rườm mà không nhã, tô chuốt, tại sao vậy?

Đáp:

- Xưa Tần bá (Tần Mục công) gả con gái cho công tử nước Tấn (Trùng

Nhĩ), trang sức cho cô dâu, đưa theo bảy chục thiếu nữ bận áo gấm làm

nàng hầu. Tới Tấn, người Tấn yêu những người thiếp đó mà coi thường con

gái Tần Bá. Như vậy có thể bảo là khéo gả các nàng thiếp mà không khéo

gả con gái. Nước Sở có người bán hạt châu qua nước Trịnh, làm cái hộp

bằng gỗ mộc lan, xông bằng quế, tiêu cho thơm, điểm xuyết bằng châu

https://thuviensach.vn

ngọc, trang sức bằng ngọc mai khôi[3] lót bằng lông chim trả. Người nước Trịnh mua cái hộp mà trả lại châu. Như vậy có thể bảo là khéo bán cái hộp

mà không khéo bán hạt châu. Ngày nay người ta thảo luận đều thích dùng

lời khéo léo, văn hoa, bậc vua chúa thấy cái văn hoa mà quên rằng những

lời đó vô dụng. Thuyết của Mặc Tử truyền cái đạo của tiên vương, luận lời

của thánh nhân để tuyên cáo cho mọi người. Nếu dùng những lời văn nhã

tô chuốt sợ người ta chỉ nhớ tới cái văn hoa mà quên cái hữu dụng của học

thuyết, như vậy tức là lấy văn hoa làm hại cái hữu dụng, không khác việc

người nước Sở bán hạt châu, Tần bá gả con gái. Vì vậy mà lời của Mặc Tử

rườm mà không văn nhã tô chuốt.

c/ Mặc tử làm con diều bằng gỗ 3 năm mới xong, bay được một ngày thì

hỏng. Một môn sinh bảo:

- Thầy khéo tay thật, làm cho diều gỗ bay được.

Mặc tử đáp:

- Ta đâu khéo bằng người làm cái đòn ngang xe. Họ chỉ dùng một khúc cây

dài, không đầy 1 buổi sáng mà kéo được ba chục thạch[4] hoá vật, đi được rất xa mà dùng được mấy năm. Còn ta làm diều gỗ, 3 năm mới xong mà

bay chỉ được 1 ngày.

Huệ tử nghe chuyện đó bảo:

- Mặc tử rất khéo (vì) cho việc làm đòn ngang là khéo, làm diều gỗ là vụng.

Kinh 2: bậc vua chúa khi nghe người nói mà không lấy công dụng làm mục

đích thì kẻ biện thuyết sẽ nói nhiều về những thuyết “mũi gai đâm” và

“ngựa trắng”; (khi coi bắn) không lấy sự trúng đích làm quan trọng thì

người bắn tên nào cũng giỏi như Hậu Nghệ cả (vì bắn bậy thì thế nào cũng

trúng một cái gì đó)(…).

Truyện 2. a/ Một người nước Tống vì vua nước Yên chạm một con khỉ cái

vào đầu một mũi gai, nhưng nhà vua phải trai giới 3 tháng rồi mới thấy

(hình cực nhỏ đó) được. Vua Yên lấy lộc ba cỗ xe[5] để nuôi anh ta. Viên

“hữu ngự” (đánh xe hay hầu?) là một thợ sắt tâu:

- Thần nghe nói vua không thể trai giới mười ngày mà không có một bữa

tiệc trong thời gian đó. Người nước Tống đó biết đại vương không thể trai

giới lâu được để coi một vật vô dụng nên mới đưa ra kì hạn ba tháng. Hễ

https://thuviensach.vn

chạm trổ thì mũi nhọn để chạm phải nhỏ hơn vật được chạm. Thần là thợ

đúc, không thể đúc cho anh ta dụng cụ để anh ta chạm hình đó. Vậy việc đó

không có thực, (anh ta nói láo). Xin đại vương xét lại.

Vua Yên do đó bỏ tù anh ta, chất vấn, quả nhiên là nói láo, bèn đem giết.

Người thợ đúc lại tâu thêm: “Tính kế mà không có tiêu chuẩn thì kẻ sĩ đàm

luận đa số đưa ra những thuyết như “mũi gai” đó”.

(Còn một thuyết nữa đại khái cũng như thuyết trên, nhưng kết cục là anh

chàng lừa bịp đó - người nước Vệ - khi biết lộ tẩy, trốn mất).

b/ Nghê Duyệt là người nước Tống, giỏi biện thuyết, đưa ra thuyết “ngựa

trắng không phải là ngựa” [6] các biện sĩ ở Tắc Hạ[7] không ai bác được nhưng khi ông ta cưỡi ngựa trắng qua cửa ải thì chịu nộp thuế. Vậy dựa vào

hư không, có thể thắng được một nước, mà khảo về thực tế, xét về hình

trạng thì không gạt nổi một người.

d/ Có người khách (bảo có thể) dạy cho vua Yên cái phép không chết. Vua

Yên sai người tới học, người này chưa học xong thì người khách đó chết.

Vua Yên nổi giận, đem ra giết. Nhà vua biết rằng người khách nọ gạt mình,

lại nhè giết người sai đi học vì tội chậm trễ. Tin một việc không thể có được mà giết bề tôi vô tội, đó là cái hại không biết suy xét (…).

g/ Có người vẽ cho vua nước Tề. Vua Tề hỏi:

- Vẽ cái gì khó nhất?

- Vẽ chó ngựa khó nhất.

- Cái gì dễ nhất?

- Ma quỉ dễ nhất.

Chó với ngựa ai cũng biết, cũng thấy trước mắt từ sáng tới chiều không thể

vẽ bậy, không giống được, cho nên khó vẽ. Còn ma quỉ không có hình

trạng, không thấy trước mắt nên dễ vẽ.

h/ Trẻ con chơi với nhau, lấy đất sét làm cơm, bùn làm canh, dăm bào làm

thịt, nhưng chiều thì về nhà ăn cơm, vì cơm bằng đất, canh bằng bùn, chơi

thì được chứ ăn không được. Khen những điều thời thượng cổ truyền tụng

lại, nghe thì hay thì (mà?) thực tế vô dụng; giảng thuyết nhân nghĩa của tiên

vương mà không biết chỉnh lí quốc gia, đó cũng là những việc để chơi chớ

không thể đem trị nước được. Trọng nhân nghĩa, mà nước yếu loạn, đó là 3

https://thuviensach.vn

nước Tấn (Hàn, Triệu, Ngụy từ Tấn tách ra); không trọng nhân nghĩa mà trị

mạnh là nước Tần. Nhưng Tần tuy mạnh mà chưa làm đế (thống nhất thiên

hạ) được là vì việc trị nước chưa hoàn tất.

*

Kinh 3. Cho tới đây chúng ta thấy mỗi kinh chỉ đưa ra một qui tắc, một thuật, kinh này đưa ra tới hai thuật.

Thuật thứ nhất: Hễ nuôi cái lòng “người khác phải vì mình” (nghĩa là nghĩ

tới cái lợi của mình hơn cái lợi của họ) thì hai bên sẽ trách oán nhau; (ngược lại) nếu nuôi cái lòng “ai cũng vì bản thân của người đó thôi”

(nghĩa là ai cũng nghĩ tới cái lợi của chính mình hơn cái lợi của người

khác), thì sẽ nên việc[8] .

Vì vậy mà có khi cha con oán trách nhau, mà mướn người làm công thì cho

họ ăn ngon (…).

Thuật thứ nhì: Nếu theo các học giả (trỏ Nho gia) mà thi hành cái đạo

mang mang xa vời (không thực tế) của các tiên vương, thì có lẽ không hợp

thời nay chăng? (…) Hành động không thích hợp với việc nước mà cứ xưng

tụng tiên vương thì cũng như về nhà lấy cái ni đo chân vậy.

Truyện 3 (Trong phần truyện này Hàn Phi dẫn chứng tới 17 cố sự, nhưng

có nhiều cố sự không liên quan gì tới hai thuật nêu ở phần kinh. Cơ hồ như

Hàn Phi viết vội, chưa kịp sửa lại. Chúng tôi chỉ lựa 1 truyện a/ giải thích

thuật thứ nhất và 3 truyện p/ r/ s/ giải thích thuật thứ nhì.)

a/ Cha mẹ không săn sóc con kĩ khi nó còn nhỏ thì lớn lên nó oán mình.

Con được nuôi thành người rồi, mà cung dưỡng cha mẹ không được hậu thì

cha mẹ giận, oán trách nó. Cha con là tình chí thân mà có khi còn trách

nhau, oán nhau là do ai nấy đều muốn cho người khác phải vì mình (cha

muốn cho con phải vì cha, con muốn cho cha phải vì con), chứ không muốn

cho mỗi người chỉ vì bản thân của người đó thôi.

Mướn người gieo mạ, cày ruộng cho mình thì người chủ không ngại phí tổn

mà cho họ ăn ngon, lại còn lựa tiền, vải tốt[9] mà trả công cho họ, như vậy không phải vì yêu họ đâu mà vì nghĩ: “Có vậy họ cầy mới sâu, cào cỏ mới

kĩ cho mình”. Người làm công đó, hết sức cầy và cào cỏ, sửa sang bờ

https://thuviensach.vn

ruộng, không phải vì yêu chủ, mà vì nghĩ: “Có như vậy chủ mới cho ăn ngon, mà tiền, vải mới tốt”. Như vậy một bên cung dưỡng hậu hĩ, một bên

gắng sức làm việc, có cái ân trạch giữa cha con, hai bên đều hết nghĩa vụ

(vì) đều mưu cái lợi cho chính mình cả. Bởi vậy con người làm việc với

nhau, cho, tặng nhau, nếu thấy có lợi cho mình thì dù là người nước

Việt[10] cũng dễ hoà, nếu lòng thấy có hại thì dù là cha con cũng xa nhau, oán nhau.

p/ (Chu) thư có câu: “Thắt nó, buộc nó”. Một người nước Tống đọc tới đó,

lấy hai cái dây lưng tự thắt, buộc bụng. Người ta hỏi: “Làm gì vậy?” Đáp:

“Vì sách dạy như vậy” [11]

r/ Người đất Dĩnh (kinh đô nước Sở thời Xuân Thu, nay là Hồ Bắc) viết thư

cho vị tướng quốc nước Yên. Viết ban đêm, lửa không đủ sáng, bèn bảo

người cầm đuốc: “Đưa cây đuốc lên”. (Miệng nói vậy) tay viết lộn trong

thư: “Đưa cây đuốc lên”. Mấy chữ đó không phải là ý trong thư. Tướng

quốc nước Yên đọc tới đó, mừng lắm, bảo: “Đưa cây đuốc lên là trọng sự

sáng, trọng sự sáng tức là tiến cử, bổ dụng người hiền”. Rồi ông ta tâu với

vua, vua hoan hỉ (theo lời) và nhờ vậy nước Yên thịnh trị. Tuy thịnh trị đấy,

nhưng đâu phải là ý trong thư. Đa số các học giả ngày nay giống như vậy.

a/ Một người nước Trịnh muốn mua giày, đo bàn chân mình rồi đặt cái ni ở

chỗ ngồi. Anh ta ra chợ mà quên đem cái ni theo. Tìm được thứ giày muốn

mua rồi, anh ta sực nhớ lại, bảo: “Tôi quên đem cái ni theo, để tôi trở về

lấy”. Rồi quay về nhà, khi trở lại chợ thì chợ đã tan, không mua giày được.

Người ta hỏi: “Sao không lấy chân để thử giày”. Đáp: “Nên tin cái ni, chứ

không nên tin mình”.

Kinh 4. – Đâu có lợi thì dân theo về, danh được hiển thì kẻ sĩ chịu chết. Vì

vậy, tuy kẻ dưới có công nhưng không hợp pháp mà cũng được thưởng thì

người trên không được lợi gì ở kẻ dưới cả; tuy có thanh danh nhưng không

hợp pháp mà cũng được khen thì kẻ sĩ lo cầu cái danh cho họ mà không bồi

đắp cho danh của vua[12](…)

Truyện 4.

a/ Vương Đăng làm quan lệnh Trung Mâu, trình lên Tương chủ[13] rằng:

“Trung Mâu có hai kẻ sĩ tên là Trung Chương và Tư Kì, đức rất trau giồi,

https://thuviensach.vn

học lại uyên bác, sao nhà vua không dùng họ?”. Tương chủ đáp: “Ông tìm

gặp họ đi, ta sẽ đề cử họ làm trung đại phu”. Quan tướng quốc can: “Trung

đại phu là chức quan trọng của Tấn, họ không có công mà được chức đó,

không hợp với quan chế của Tấn. Phải chăng nhà vua mới nghe nói về họ

chứ chưa thấy họ?” Tương chủ đáp: “Khi ta thâu dụng (Vương) Đăng thì

nghe nói rồi sau mới gặp; nay Đăng chọn người thì cũng lại nghe nói thì

sau mới gặp; như vậy không ngớt dùng người khác làm tai mắt cho mình”.

Thế là Vương Đăng một ngày tiến dụng hai trung đại phu, họ được cấp nhà

và đất. Người Trung Mâu (thấy vậy) bỏ việc ruộng nương, bán nhà đất để

theo học nghề văn đông đến phân nửa số dân trong ấp. [14]

d/ Triệu Chủ phụ[15] sai Lí Tì xem nước Trung sơn có thể đánh được không. Lí Tì trở về đáp: “Đánh được. Nếu nhà vua không đánh gấp thì Tề,

Yên sẽ đánh trước”. Chủ Phụ hỏi: “Đánh được là tại sao?” Đáp: “Vua nước

đó thích thân cận với bọn sĩ ẩn trong hang núi, tự nghiêng lọng, ngồi chung

xe[16] với hơn chục kẻ sĩ ở nơi hang cùng ngõ hẻm, dùng lễ bình đẳng đối với trên trăm kẻ sĩ áo vải”. Nhà vua bảo: “Theo lời ông nói thì ông ấy là

một ông vua có hiền đức, sao lại nên đánh?”. Đáp: “Không phải vậy. Thích

kẻ ẩn sĩ nổi danh mà dùng họ trong triều thì chiến sĩ sẽ biếng nhác ngoài

mặt trận. Ở trên tôn trọng bọn học giả, ở dưới kẻ sĩ được dùng tại triều thì

nông phu biếng nhác ở ngoài ruộng. Chiến sĩ biếng nhác ở mặt trận thì binh

yếu, nông phu biếng nhác ở ngoài ruộng thì nước nghèo; ở ngoài binh yếu

hơn địch, ở trong thì nước nghèo, như vậy không mất nước là điều chưa

từng thấy; đánh Trung Sơn cũng là phải chứ?” Chủ phụ khen “phải”, rồi

đem quân đánh Trung Sơn, diệt được.

Kinh 5. – Kinh Thi có câu: “Không đích thân làm lấy thì dân không tin”

(…) Nhưng nếu không định rõ chức phận cao thấp, không bắt bề tôi làm

cho được việc, mà tự mình làm việc của kẻ ở địa vị dưới thì cũng như

xuống xe chạy bộ, ngủ khi đọc sách (…).

Truyện 5.

a/ Tề Hoàn Công thích mặc áo màu tía, (do đó) cả nước đều mặc đồ tía, mà

lụa tía hoá ra đắt gấp 5 lần lụa trắng. Hoàn Công lo, hỏi Quản Trọng: “Quả

nhân thích mặc màu tía, màu tía đắt quá mà trăm họ vẫn cứ thích màu tía,

https://thuviensach.vn

làm sao bây giờ”. Quản Trọng đáp: “Nhà vua muốn cấm chỉ sao không thử

thôi không mặc màu tía!” Hoàn Công bảo: “Phải” rồi nói với kẻ tả hữu: “Ta

rất ghét mùi hôi của màu tía”. Từ lúc ấy kẻ tả hữu có ai bận màu tía lại gần

ông, ông đều bảo: “Dang ra, ta ghét mùi hôi của màu tía”. Hôm đó, trong

cung không ai mặc màu tía nữa, hôm sau tại kinh đô không ai mặc màu tía

nữa, qua ngày thứ ba trong cõi không còn ai mặc màu tía hết.

(Còn một thuyết khác đại ý hệt như thuyết trên, nên chúng tôi bỏ)

c/ Tống Tương công giao chiến với Sở ở Trác cốc (một cái hang bên bờ

sông Trác). Quân Tống đã bày thế trận rồi mà quân Sở chưa qua sông.

Quan hữu tư mã là Cấu Cường chạy tới dâng kế:

- Quân Sở đông mà quân Tống ít, nên thừa lúc họ mới qua được nửa số,

chưa bày xong thế trận mà đánh thì họ tất thua.

Tương Công đáp:

- Quả nhân nghe người quân tử bảo: đừng tàn hại người đã bị thương, đừng

bắt người có hai thứ tóc, đừng đẩy người ta vào chỗ hiểm, đừng đánh trống

thúc quân tấn công khi người ta chưa bày xong thế trận. Nay quân Sở chưa

qua hết mà đánh họ, là trái với điều nghĩa; hãy đợi họ qua sông hết, rồi sẽ

đánh trống thúc quân tiến lên.

Quan hữu tư mã bảo:

- Nhà vua không thương dân nước Tống, để cho kẻ tâm phúc không được

trọn vẹn (tức là chết), chỉ là giả (nhân) nghĩa[17]

Tương công bảo:

- Ông không trở về hàng ngũ, ta sẽ thi hành quân pháp. Quan hữu tư mã trở

về hàng. Quân Sở đã sắp thành thế trận, Tương công mới đánh trống thúc

quân. Quân Tống đại bại, ông bị thương ở bắp vế, ba ngày sau chết. Đó là

cái hoạ hâm mộ nhân nghĩa.

d/ Tề Cảnh Công đi chơi Thiếu hải (tức Bột hải ở ngoài khơi tỉnh Sơn

Đông). Một người trạm phi ngựa từ kinh đô tới tâu: “Tướng quốc Án Anh

đau nặng sắp chết, e công về không kịp”. Công vụt đứng dậy. Một người

trạm khác lại phi ngựa tới. Công sai thắng gấp con ngựa Phiền Táng[18]

vào cỗ xe và sai Hàn Khu[19] đánh xe. Mới chạy được vài trăm bước, cho rằng Hàn Khu đánh xe chậm quá, công giằng lấy dây cương, đánh xe lấy.

https://thuviensach.vn

Lại được vài trăm bước nữa, cho rằng ngựa chạy chậm rì rì, công bỏ xe chạy bộ. Phiền Táng là con ngựa tốt, Hàn Khu là người đánh xe giỏi mà

còn cho rằng không bằng xuống xe chạy bộ!

d/ Ngụy Chiêu vương muốn dự vào công việc của các quan, bảo Mạnh

Thường quân: “Quả nhân muốn dự vào công việc của các quan”. Mạnh

Thường quân nói: “Nhà vua muốn dự vào công việc của các quan thì sao

không thử tập đọc luật pháp?” Chiêu vương mới đọc được trên mười cái

thẻ[20] đã ngủ gục. Ông bảo: “Quả nhân đọc không nổi thứ luật pháp này”.

Không đích thân nắm quyền bính mà muốn làm công việc để cho bề tôi

làm, thì tất nhiên là (mệt mỏi) phải ngủ gục!

*

Kinh 6. Việc nhỏ mà tin rồi thì việc lớn mới tin được. Cho nên bậc minh

chủ phải thủ tín từ việc nhỏ tới việc lớn[21] Thưởng phạt mà không thủ tín thì cấm lệnh không được thi hành. (…)

Truyện 6. a/ Tấn Văn công đánh đất Nguyên, đem theo mười ngày lương

thực, hẹn với các quan đại phu mười ngày sẽ về. Tới Nguyên mười ngày rồi

mà không hạ được, ông đánh thanh la[22] rút quân về. Có người lính từ

trong thành Nguyên ra thưa: “Đánh Nguyên ba ngày nữa thì tất hạ được”.

Quần thần tả hữu đều can ông: “Nguyên, lương thực đã hết, sức đã kiệt, xin

nhà vua chịu khó đợi”. Ông đáp: “Ta đã định kì hạn là mười ngày với sĩ tốt,

nếu bây giờ không lui binh thì thất tín mất. Được đất Nguyên mà phải thất

tín, ta không làm”. Rồi ông bãi binh, rút về. Người đất Nguyên nghe thấy

vậy, bảo: “Có ông vua thủ tín như vậy, có nên không qui phục chăng?”, rồi

kéo nhau ra hàng. Người nước Vệ nghe thấy vậy bảo: “Có ông vua thủ tín

như vậy, có nên không đi theo chăng?” rồi hàng ông. Khổng tử nghe nói rồi

ghi lại: “Đánh đất Nguyên mà được nước Vệ là nhờ chữ tín.”

d/ Ngụy Văn hầu hẹn đi săn với người nước Ngu. Đúng ngày hẹn[23] thì trời nổi cơn giông. Kẻ tả hữu khuyên đừng đi, ông không nghe, bảo:

“Không nên. Lấy lẽ trời nổi cơn giông gió mà thất tín, ta không làm vậy

được”. Rồi tự lấy xe xông pha cơn giông, tới chỗ hẹn, nhưng người nước

Ngu chưa tới, bèn bãi cuộc đi săn[24].

đ/ Vợ Tăng tử (Tăng Sâm, môn sinh của Khổng tử) đi chợ, đứa con chạy

https://thuviensach.vn

theo khóc. Bà dỗ nó: “Con về đi, mẹ đi chợ về sẽ làm thịt heo cho con ăn”.

Lúc bà đi chợ về, Tăng tử muốn bắt heo để giết, bà vợ ngăn: “Tôi nói đùa

với nó vậy thôi mà”. Tăng tử bảo: "Mình cho là nói đùa, chứ trẻ không cho

là nói đùa[25]. Trẻ không phải tự nhiên biết, toàn là học của cha mẹ, nghe lời cha mẹ bảo. Nay mình nói láo với nó tức là dạy nó nói láo. Mẹ nói láo

với con, con mà không tin cha mẹ được, đó không phải là cách dạy con".

Rồi ông làm thịt con heo, đem luộc.

[1] Các bản xưa chép là “minh chủ”, nghĩa không thông. Nên các học giả

sửa lại là “ám” (hôn ám) hoặc là “thời”. Chúng tôi nghĩ chữ “thời” (時) có

thể lầm với chữ minh (明) được, chứ chữ “ám” thì khác xa quá.

[2] Học trò Khổng Tử, người nước Lỗ, tên là Bất Tề.

[3] Một loại ngọc màu đỏ.

[4] Mỗi thạch là 120 cân thời đó.

[5] Coi chú thích ở truyện 1 Thiên sau.

[6] Thuyết này các sách khác cho là của Công Tôn Long – Công Tôn Long phân biệt con ngựa và màu trắng. Ngựa là một ý niệm khái quát, ngựa trắng

là một con ngựa thật, hai cái khác nhau, do đó ngựa trắng không phải là

ngựa. Công Tôn Long ngụy biện.

[7] Ở Lâm Tri, kinh đô Tề, Tề Tuyên vương lập một công quán cho các kẻ

sĩ mọi nơi lại đó giảng luận, coi phần I.

[8] Nguyên văn: Hiệp phù tương vị tắc trách vọng, tự vị tắc sự hành. Chúng tôi phiên âm và hiểu theo Trần Khải Thiên. Có nhà phiên âm là: … tương

vi …, tự vi và dịch: Khi hai người làm chung nhau (tương vi) thì họ trách

nhau, còn tự mình làm riêng rẽ (tự vi) thì việc chạy. E sai.

[9] Nguyên văn là dị. Có sách giảng là dễ lấy. Thời đó vải có thể dùng làm tiền để trả công, trao đổi hàng hoá.

[10] Thời đó người Trung Hoa ở miền Trung và miền Bắc coi người Việt ở

https://thuviensach.vn

Đông Nam là ngoại nhân.

[11] Sách nói về việc tu thân, phải giữ gìn, đừng phóng túng, người đó hiểu lầm.

[12] Nguyên văn: bất súc ư quân. Có sách dịch là: khống chế vua.

[13] Tức Triệu Vô Tuất, một trong ba người diệt Trí Bá, dọn đường cho việc chia ba nước Tấn.

[14] Pháp gia cho nghề văn là vô dụng.

[15] Vua Triệu, tức Võ Linh vương, ông tự xưng là Chủ phụ (như Thái thượng hoàng) sau khi lập con là Hà làm vua.

[16] Khi gặp kẻ sĩ ở trên đường, ông ta nghiêng lọng (tỏ vẻ kính trọng) rồi mời họ lên ngồi chung xe.

[17] Nguyên văn: đặc vị nghĩa nhĩ. Chữ vị đó, chúng tôi theo Trần Khải Thiên, đọc là ngụy.

[18] Tên một con ngựa quí.

[19] Một người đánh xe giỏi.

[20] Thời đó luật pháp viết hay khắc trên thẻ tre, vì chưa có giấy.

[21] Nguyên văn: tích ư tín: tích luỹ niềm tin.

[22] Thời đó, tiến quân thì đánh trống, lui quân thì đánh thanh la.

[23] Nguyên văn: minh nhật (hôm sau). Chiến Quốc sách - Ngụy 4 – chép là thị nhật (hôm ấy), có phần đúng hơn.

[24] Nguyên văn: bãi Ngu nhân. Chúng tôi theo Trần Khải Thiên mà dịch như vậy. Có thể dịch là: (xông pha cơn dông) để bảo người nước Ngu bãi

cuộc đi săn.

[25] Nguyên văn: Anh nhi phi dữ hí dạ. Có thể dịch là: không thể nói láo với trẻ được.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXIII

NGOẠI TRỪ THUYẾT TẢ HẠ (Trích)

(NHỮNG THUẬT ĐỂ DÀNH MÀ DÙNG – THIÊN NGOẠI, TẢ, HẠ)

Kinh 1. Có tội mà bị trừng phạt thì không oán bề trên như người giữ cửa

cụt chân cứu Tử Cao: có công mà được thưởng thì không cho đó là một ân

huệ (...) như Chiêu Mão coi năm cỗ xe không hơn xà cạp và dép cỏ.

Truyện I – a/ Khổng tử làm tướng quốc nước Vệ[1], học trò là Tử Cao làm chức coi ngục, chặt chân một người phạm tội, người này sau làm chân giữ

cửa. Có người ghét Khổng tử, nói với vua nước Vệ: “Trọng Ni muốn làm

loạn”. Vua nước Vệ bắt Khổng tử, Khổng tử chạy kịp, các môn sinh đều

trốn thoát, (chỉ có) Tử Cao không ra được vì cửa (thành) đã đóng[2], người cụt chân dẫn ông ta núp trong cái phòng ở chân cửa, viên lại tìm ông không

được. Nửa đêm, Tử Cao hỏi người cụt chân: “Tôi không thể không thi hành

pháp lệnh của vua, nên đích thân chặt chân của ông. Nay là lúc ông báo

thù, mà sao ông lại giúp tôi trốn (ở đây)? Sao tôi lại được ông cứu như

vậy?” Người cụt chân đáp: “Tôi bị chặt chân, vì tội tôi đáng vậy, làm sao

khác được? Nhưng khi ngài định tội tôi, ngài xét mọi khía cạnh của pháp

lệnh, tìm cách giúp tôi[3], muốn cho tôi khỏi tội, tôi biết vậy. Đến khi án đã quyết, tội đã định, ngài luôn buồn bã không vui, hiện rõ trên mặt, tôi thấy

và biết vậy. Không phải ngài riệng thương tôi, bẩm tính ngài nhân từ như

vậy. Tôi vui và mang ơn ngài là vì thế” (...).

c/ Tần và Hàn đánh Ngụy, Chiêu Mão (bề tôi nước Ngụy) qua phía Tây

(Tần ở phía Tây) du thuyết mà Tần và Hàn bãi binh. Tề và Kinh đánh

Ngụy, Mão qua phía Đông (Tề ở phía đông) du thuyết mà Tề và Kinh bãi

binh. Ngụy Tương vương thưởng ông lộc năm cỗ xe[4], Mão nói: “Bá Di được chôn cất theo cấp tướng quân ở chân núi Thú Dương, và thiên hạ đều

bảo: “Hiền (có khí tiết) và có tiếng nhân nghĩa như Bá Di mà chôn cất theo

cấp tướng quân thì (cũng như) chôn còn hở tay chân[5]. Ngay thần bãi binh được bốn nước mà nhà vua cho thần lộc năm cỗ xe thì khác chi cho thần xà

https://thuviensach.vn

cạp và dép cỏ[6]".

*

Kinh 2: nên cậy vào thế lực mà không nên cậy vào tín nhiệm[7] , cho nên Đông Quách Nha chống lại việc Quản Trọng làm tướng quốc; nên cậy vào

thuật mà không nên cậy vào tín nhiệm, cho nên Hồn Hiên chỉ trích Văn

Công. Bậc vua chúa có thuật trị nước thì thưởng một cách xác đáng để bề

tôi phát triển hết tài năng, trừng phạt một cách cương quyết để ngăn cản

gian tà, như vậy bề tôi dù có hành động lộn xộn, mình cũng lợi dụng được

(...)

Truyện 2 a/ Tề Hoàn công sắp lập Quản Trọng làm trọng phụ[8], ra lệnh cho quần thần: "Quả nhân sắp lập Quản Trọng làm Trọng Phụ, ai tán thành

thì vào cửa rồi đứng qua bên trái, ai không tán thành thì vào cửa rồi đứng

qua bên phải”, Đông Quách Nha đứng ở giữa. Hoàn công hỏi : “Quả nhân

lập Quản Trọng làm trọng phụ, ra lệnh ai tán thành thì đứng bên trái, không

tán thành thì đứng bên phải, sao ông lại đứng ở giữa cửa?” Nha đáp:

“Thông minh như Quản Trọng có thể mưu tính lấy thiên hạ được không?”

Công đáp: “Được”.

- “Quyết đoán như Quản Trọng có dám làm đại sự không?” Công đáp:

“Dám”. Nha nói: “Thông minh có thể lấy thiên hạ, quyết đoán dám làm đại

sự, mà nhà vua giao quyền bính cho ông ta thì ông ta tất dựa vào thế lực

của nhà vua để trị nước Tề, có thể không nguy được không”. Công khen

phải, rồi cho Thấp Bằng coi về nội chính, Quản Trọng coi về ngoại giao,

hai người dòm ngó nhau[9].

b/ Tấn Văn công lưu vong ra nước ngoài. Cơ Trịnh bưng bình thức ăn theo

hầu, lạc đường, mất dấu Văn công, khóc trên đường, nhịn đói rồi ngủ, chứ

không dám ăn. Khi Văn công về nước, đem quân đánh đất Nguyên, chiếm

được. Ông bảo: “Người chịu nhịn đói để giữ thức ăn trong bình cho ta, chắc

không vì đất Nguyên mà phản ta”, rồi phong cho Cơ Trịnh làm huyện lệnh

đất Nguyên. Quan đại phu Hồn Hiền nghe vậy, chê rằng: “Vì cái lẽ không

đụng vào thức ăn trong bình mà tin rằng sẽ không vì đất Nguyên mà phản

https://thuviensach.vn

mình, chẳng phải là không có thuật trị nước ư? Bậc minh chủ không cậy

vào cái lẽ bề tôi không phản mình mà ỷ vào cái lẽ họ không phản được

mình, không ỷ vào cái lẽ họ không gạt mình mà ỷ vào cái lẽ họ không gạt

được mình”.

c/ Dương Hổ bàn rằng: “Chúa mà hiền minh thì mình hết lòng phụng sự,

nếu bất tài thi mình làm điều gian để thử chúa”. Ông ta bị đuổi ở nước Lỗ,

bị nghi ở nước Tề[10], phải trốn qua Triệu, được Triệu Giản Chủ tiếp, phong làm tướng quốc; kẻ tả hữu hỏi: “Hổ giỏi cướp chính quyền, sao nhà

vua lại dùng làm tướng quốc?”. Giản Chủ đáp: “Dương Hổ lo cướp chính

quyền, ta lo giữ”, và ông dùng thuật để khống chế Hổ, Hổ không dám làm

bậy, trung thành phụng sự, làm cho Giản chủ mạnh hơn lên, gần thành một

bá chủ chư hầu.

*

Kinh 3: Văn Vương bỏ cái lễ vua tôi mà buộc lấy dây vớ, có lỗi mà còn khoe; Quí Tôn không phân biệt lúc ở triều, lúc về nhà, lúc nào cũng trang

trọng, rốt cuộc bị hại.

Truyện 3. a/(Chu) Văn vương đem quân đánh nước Sùng, đến gò Phượng

Hoàng thì dây vớ tuột, ông tự buộc lại. Thái Công Vọng hỏi: “Sao nhà vua

lại tự buộc lấy?” Văn Vương đáp: “Những người mà vua dùng, bậc trên

đều là thầy của vua, bậc giữa đều là bạn, bậc dưới đều là người sai

khiến[11]. Ở đây đều là bề tôi của tiên vương, nên không có ai để sai khiến”.

Một thuyết khác bảo:

Tấn Văn Công giao chiến với Sở, tới gò Phượng Hoàng, dây dép tuột ra,

ông tự buộc lại. Kẻ tả hữu hỏi “Nhà vua không sai người buộc lại cho được

ư?”. Ông đáp “Ta nghe nói vua bậc trên ở gần ai thì đều nể họ; vua bậc

trung ở gần ai thì đều yêu họ; vua bậc dưới ở gần ai thì đều khinh họ. Quả

nhân tuy bất tiếu nhưng người của tiên vương còn đó, cho nên khó sai ai

được”.

b/ Quí Tôn thích nuôi kẻ sĩ, suốt đời trang trọng, cách cư xử và ăn mặc ở

nhà lúc nào cũng như ở triều đình. Nhưng có lần ông làm biếng nên sơ thất,

https://thuviensach.vn

không trang trọng được hoài. Các khách (kẻ sĩ ông nuôi) cho rằng ông đã chán và khinh họ nên oán ông, giết ông. Vì vậy bậc quân tử nên bỏ cái gì

thái quá. [12]

*

Kinh 4: Khiến cho phạm điều mình cấm được lợi, hễ làm lợi cho mình lại bị

cấm, như vậy vua dù là thần thánh cũng không trị nước được. Khen kẻ có

tội, chê kẻ đáng thưởng thì dù là vua Nghiêu cũng không trị nước được.

Làm cửa mà không cho người ta vào, bày cái lợi ra mà không cho người ta

tiến lại (để hưởng), mối loạn sinh ra từ đó (...)

Truyện 4 b/ Tây Môn Báo làm quan lệnh đất Nghiệp, nghiêm khắc liêm

khiết, không mảy may tư lợi, coi thường kẻ tả hữu của vua nên bọn họ kết

bè nhau để hủy báng ông. Được một năm ông dâng báo cáo lên, nhà vua

thu ấn của ông lại. Ông dâng biểu xin vua: “Trước thần không biết cách cai

trị đất Nghiệp, nay thần biết rồi, xin được giao ấn lại để cai trị đất Nghiệp

lần nữa, không được xin việc thì xin chịu tội chém." (Vua là) Văn Hầu thương tình cho phục chức. Từ đó Báo đánh thuế nặng bách tính, hối lộ kẻ

tả hữu của vua. Được một năm ông dâng báo cáo lên. Văn Hầu nghinh tiếp

và bái tạ ông, ông thưa: “Năm trước thần vì nhà vua mà trị đất Nghiệp thì

nhà vua thu ấn của thần; năm nay thần vì các tả hữu của nhà vua mà trị đất

Nghiệp thì vua bái tạ thần. Thần không thể trị đất Nghiệp được nữa”. Rồi

trả ấn mà đi. Văn Hầu không nhận, bảo: “Trước kia quả nhân không biết

ông, nay biết rồi, xin ông vì quả nhân mà rán trị đất Nghiệp cho”. Và trả lại

ấn.

d/ Tử Xước nói không có thể đồng thời tay trái vẽ hình vuông và tay phải

vẽ hình tròn được.

đ/ Dùng thịt đuổi kiến thì kiến càng đông, dùng cá đuổi ruồi thì ruồi càng

bu lại.[13]

*

Kinh 5: bề tôi nào quá tự ti và tiết kiệm thì tước lộc không đủ để khuyến

khích; ân sủng và vinh quang mà ban phát không tiết độ thì bề tôi áp bức

https://thuviensach.vn

vua chúa (...)

Bè đảng phụ họa cho nhau, bề tôi thỏa mãn được tư dục thì vua bị cô lập;

quần thần lấy công tâm mà đề cử người, kẻ dưới không phụ họa nhau (làm

điều gian) thì là vua sáng suốt (...)

Truyện 5. a/ Vu Hiến Bá làm tướng quốc nước Tấn[14]  mà rau lê rau hoắc mọc đầy dưới sân, gai góc sum suê ngoài cửa, bữa ăn không hai món, chỗ

ngồi không có hai lớp chiếu, vợ không mặc đồ lụa, ở nhà không cho ngựa

ăn lúa, ra ngoài không có xe theo hầu. Thúc Hưởng hay điều đó, lại nói với

Miêu Bôn Hoàng, Bôn Hoàng chê : “Như vậy là lấy tước lộc của vua làm

vui lòng kẻ dưới”.

(Còn một thuyết khác, đại ý cũng vậy chúng tôi bỏ).

b/ Quản Trọng làm tướng quốc nước Tề, tâu với vua:

“Thần sang nhưng nghèo”. Hoàn Công bảo: “Cho ông có nhà tam qui” [15].

(Có nhà tam qui rồi) Quản Trọng lại tâu: “Thần đã giàu rồi, nhưng địa vị

thần còn thấp”. Hoàn Công đặt ông ta lên trên họ Cao, và họ Quốc (hai quí

tộc lớn nhất của nước Tề). Ông ta lại xin: “Địa vị của thần cao rồi, nhưng

thần còn sơ với nhà vua (không được ở trong công tộc)”. Hoàn Công bèn

lập ông làm trọng phụ (như hàng cha chú của vua) Khổng tử nghe chuyện

đó, chê Quản Trọng là “xa xỉ quá đáng, bức hiếp vua”. [16]

Còn 1 thuyết khác: “Quản Trọng ra ngoài thì dùng xe bọc màu đỏ với

người hầu mặc áo xanh, về nhà thì cho đánh trống, trước sân bày vạc, trong

nhà có đài tam qui. Khổng Tử nói: “Ông ta là một quan đại phu giỏi, nhưng

quá đáng, và bức cấp trên”.

(Đoạn dưới chép về Tôn Thúc Ngao, tướng quốc Sở, chúng tôi bỏ).

d/ Đất Trung Mâu không có quan lệnh, Tấn Bình Công hỏi Triệu Võ:

- Trung Mâu là tay chân của Tấn, vai lưng của Hàm Đan, quả nhân muốn

có một quan lệnh tốt ở đó, dùng ai được bây giờ?

Võ thưa:

- Có thể dùng Hình Bá Tử.

Công hỏi:

- Người đó không phải là kẻ thù của ông ư?

- Thù riêng không vào cửa công (nghĩa là việc công việc nước thì không kể

https://thuviensach.vn

đến thù riêng).

Công lại hỏi:

- Còn chức lệnh ở Trung phủ thì dùng ai?

- Dùng con của thần được.

Cho nên bảo: “Triệu Võ tiến cử người ở ngoài họ mình thì không chừa kẻ

thù, tiến cử người trong thân thuộc của mình[17] thì không chừa con”. Ông tiến cử 46 người, đến khi ông mất, họ đều đến điếu với tư cách là khách

(chứ không thân mật như người nhà). Đức vô tư của ông như vậy đó (...)

e/ Giải Hồ tiến cử kẻ thù của mình làm tướng quốc cho Giản chủ. Người

thù đó cho rằng mình may mắn được tha thứ rồi nên lại bái tạ. Hồ giương

cung muốn bắn ông ta, bảo: “Tiến cử người là việc công, vì cho rằng ngươi

lãnh được nhiệm vụ; còn thù ngươi thì là cái oán riêng, ta không vì oán

riêng mà chặn đường của ngươi, không tiến cử ngươi lên với vua”. Vì vậy

có ân oán riêng thì không vào cửa công[18].

*

Kinh 6. Vua[19] hèn kém thì kị lời nói thẳng, ân nghĩa riêng tư mà chiếm phần ưu thắng thì công nghiệp của vua sẽ ít.

Truyện 6. – (Bốn truyện trong phần này không thực là những dẫn chứng mà

chỉ hơi có liên quan tới phần kinh). Truyện đầu là lời Võ tử khuyên con

đừng nói thẳng mà nguy đến thân; truyện thứ 2 thì là lời Tử Quốc khuyên

con là Tử Sản (tướng quốc nước Trịnh) đừng nên trung với vua vì bị quần

thần ghét mà nguy đến thân; truyện thứ 3; Lương Xa có công tâm quá tới

mức chặt chân chị khi chị phạm tội nhỏ, vua đã chẳng khen mà còn chê là

bất từ, cách chức huyện lệnh của ông ta; truyện cuối cùng, Quản Trọng bị

bắt, từ nước Lỗ giải về Tề, dọc đường đói khát, được một người giữ biên

giới tặng thức ăn. Người này hỏi sau này được trọng dụng thì Quản Trọng

sẽ đền ơn anh ta ra sao. Quản Trọng không nghĩ đến ơn riêng đó, đáp sẽ

dùng người hiền để giúp nước, và bị anh ta oán.

https://thuviensach.vn

[1] Khổng tử không làm tướng quốc nước Vệ. Thời đó Khổng Khôi làm loạn: ngẫu nhiên cùng họ với Khổng tử, nên người ta lầm là Khổng Tử.

[2] Nguyên văn: Tử Cao hậu môn. Có sách dịch là Tử Cao đi ra ngõ sau, có sách dịch là: ra cửa sau cùng. Chúng tôi theo Trần Khải Thiên.

[3] Nguyên văn: tiên hậu thần di ngôn. Trần Khải Thiên giảng: tiên hậu là tả hữu, nghĩa là giúp.

[4] Thời dó thiên tử có vạn cỗ xe, vua chư hầu có 1000 cỗ, quan đại phu có 100 cỗ. Mỗi cỗ xe tương đương cho lộc của 6 dặm vuông đất.

[5] Bá Di con vua Cô Trúc có đạo đức, không ham ngôi vua, lại chê Chu Võ vương giết Vua Trụ trong lúc còn tang cha, nến không phục tòng Võ

Vương, bỏ vào núi Thú Dương, chết đói ở đó.

[6] Ý nói: thưởng không hậu. Mấy hàng cuối này nguyên văn khó hiểu, mỗi sách giảng một khác. Chúng tôi theo bản của Trần Khải Thiên.

[7] Tức không nên quá tin bề tôi.

[8] Trọng phụ là tiếng tôn xưng (coi Quản Trọng như hàng cha chú mình) chứ không phải là chức tước.

[9] Truyện này e không có thực. Theo sử thì Quản Trọng nắm trọn quyền hành.

[10] Theo thiên XXXIX Nạn Tứ 2 thì Dương Hổ bị Tề Cảnh Công bỏ tù.

Luận ngữ chép là Dưỡng (Dương?) Hóa (Hóa là tên tự).

[11] Câu này nguyên văn có bản chép khác và nghĩa cũng khác:.... vua vào bậc trên (hiền đức nhất) coi các bề tôi đều là thầy cả, bậc giữa thì coi bề tôi

đều là bạn, bậc thấp nhất coi bề tôi đều là người để sai khiến.

[12] Năm truyện sau từ c/ đến g/, không được nói tới trong phần Kinh mà cũng chẳng liên quan gì đến Kinh.

[13] Ba truyện sau không liên quan đến phần Kinh, riêng truyện cuối h/

không được nói tới trong phần Kinh.

[14] Có sách chép là Mạnh Hiến Bá và nước Lỗ, sai.

[15] Về danh từ “tam qui” này có tới 5 – 6 thuyết: 1 – một lần cưới 3 vợ, 2

https://thuviensach.vn

– phép đánh thuế, 3 – dựng đài tam qui; ngụ ý rằng 3 hạng người qui phục mình: dân qui phục, chư hầu qui phục, các rợ qui phục, chỉ bậc thiên tử mới

đáng dựng đài đó, 4 – thuế chợ nộp vào kho nhà nước, 5 – chỗ chứa tiền

của. Trần Khải Thiên nghiên cứu kỹ và cho rằng thuyết sau đây của Dực(?)

có lý hơn; tam qui là tam bách thặng (300 cỗ xe). Quan Đại Phu có 100 cỗ

xe, lộc mỗi cỗ xe bằng thuế một xã 30 nóc nhà, 6 dặm vuông. Quản Trọng

được lộc tam qui, tức lộc ba trăm cỗ xe, bằng ba lộc đại phu, cho nên mới

gọi là giàu.

[16] Trong Luận ngữ - Bất dật -22, Khổng Tử chê Quản Trọng là khí tượng nhỏ nhen, không tiết kiệm, không biết lễ.

[17] Nguyên văn : ngoại cử và nội cử, có sách giảng là cử người bên ngoài, bên trong.

[18] Truyện g/ không được nói tới trong phần kinh.

[19] Nguyên văn: công thất.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXIV

NGOẠI TRỪ THUYẾT HỮU THƯỢNG

(Trích)

(NHỮNG THUẬT ĐỂ DÀNH MÀ DÙNG – THIÊN NGOẠI, HỮU,

THƯỢNG)

Kinh 1, bề tôi nào mà vua dùng quyền thế cải hóa không được thì trừ đi (...)

Truyện 1. – a/ Thưởng và khen không khuyến khích được, phạt và chê

cũng không sợ, dùng cả bốn cách mà không biến đổi được thì trừ đi.

d/ Người đi săn nhờ sự vững chắc của xe, dùng chân của sáu con

ngựa, sai Vương Lương (một người giỏi đánh xe ngựa) cầm cương thì thân

không mệt mà đuổi kịp những con thú chạy nhanh. Nay bỏ cái tiện lợi của

xe, không dùng sáu con ngựa, không dùng tài đánh xe của Vương Lương

mà xuống xe chạy bộ đuổi theo con thú thì dù có chân của Lâu Quí (một

người chạy rất nhanh) cũng không sao đuổi kịp thú. Dùng ngựa tốt xe bền

thì dù kẻ tôi tớ (không quen đi săn) cũng dư sức săn được thú. Nước là xe

của vua, quyền (thế) là ngựa của vua, không dùng cái thế để cấm và giết

bọn bề tôi chuyên mua lòng dân (bằng cách ban ân huệ riêng cho dân), mà

cứ muốn phải có đức để cùng tranh dân với bề tôi thì cũng như không dùng

xe của vua, sức của ngựa mà bỏ xe xuống chạy bộ vậy.

đ/ Tử Hạ, môn đệ của Khổng Tử, nói: “Sách Xuân Thu chép cả chục

vụ bề tôi giết vua, con giết cha, tất cả những vụ đó đều không phải chỉ

trong một ngày mà xảy ra, trái lại do chất chứa dần dần rồi sau mới phát”.

Kẻ gian làm bậy với dân, mỗi ngày một chất chứa, chất chứa rồi thì sức

mạnh lên, có thể giết vua, vì vậy mà bậc minh chủ nên sớm diệt họ. Nay

Điền Thường[1] đã làm loạn, đã lần lần thấy rồi, mà vua (Tề Giản Công) không giết đi, Án Tử không khuyên vua giết bọn bề tôi xâm lăng mà

khuyên ban ân huệ cho dân, vì vậy mà sau Giản Công bị họa. Cho nên Tử

Hạ bảo: “Người nào giỏi nắm cái thế thì diệt ngay ý gian khi nó mới manh

nha”.

https://thuviensach.vn

g/ Thái Công Vọng được phong ở nước Tề, tại phía đông. Trên bờ

biển đông nước Tề có hai anh em ruột đều là cư sĩ: Cuồng Duật và Hoa Sĩ.

Họ bàn với nhau: "Chúng ta không làm bề tôi thiên tử, không làm bạn chư

hầu, cày ruộng mà ăn, đào giếng mà uống, không cầu gì ở người khác,

không nhận danh hiệu (chức tước), bổng lộc của vua, không làm quan, mà

lao động để sống"! Thái công Vọng khi đến Doanh Khâu (kinh đô Tề lúc

đó) sai bắt giết hai người ấy, đó là đợt giết đầu tiên.

Chu công Đán ở nước Lỗ hay tin, phái người gấp tới hỏi: "Hai người đó là

bậc hiền, nay ông mới tới nhận nước, đã giết ngay người hiền, tại sao vậy?"

Thái công Vọng đáp: “Hai anh em nhà đó bàn với nhau: “Chúng ta không

làm bề tôi thiên tử không làm bạn chư hầu, cày ruộng mà ăn, đào giếng mà

uống, không cầu gì ở người khác, không nhận danh hiệu, bổng lộc của vua,

không làm quan mà lao động để sống”. Họ không chịu làm bề tôi của thiên

tử thì Vọng này không coi họ là bề tôi được; họ cày ruộng mà ăn, đào giếng

mà uống, không cầu gì ở người khác, thì tôi không thể thưởng phạt, khuyên

cấm họ được. Vả lại họ không nhận danh hiệu vua ban thì dù họ có tài trí

cũng không để cho Vọng tôi dùng ; họ không cầu bổng lộc của vua thì dù

họ có hiền đức cũng không lập công với Vọng được. Họ không chịu làm

quan thì không trị họ được, họ không lãnh nhiệm vụ thì họ không trung với

mình. Tiên vương sở dĩ sai khiến thần dân được là nhờ tước lộc hoăc hình

phạt. Nay, dùng cả bốn cái đó không đủ để sai khiến họ thì Vọng tôi cai trị

ai nổi bây giờ? Không đeo binh pháp mà được vẻ vang, không tự cày bừa

mà nổi danh, đó cũng không phải là điều đem ra dạy dân được (….). Họ tự

cho là hiền sĩ trong đời mà không để cho chúa dùng, hạnh của họ cực hiền

nhưng vô dụng cho vua, đó đâu phải là bề tôi của bậc minh chủ, có khác chi

con ngựa kí (chạy rất nhanh) mà không lái qua tả qua hữu được, vì vậy mà

tôi phải giết.

*

Kinh 2. Bậc vua chúa là cái đích lợi và hại (ai nhắm trúng, tức đoán

đúng ý của vua, thì có lợi, ngược lại thì có hại. Người nhắm đích rất đông,

cho nên bậc vua chúa dễ bị chia uy quyền với bề tôi[2]. Vì vậy nếu điều yêu

https://thuviensach.vn

ghét của vua bộc lộ ra thì bề tôi lợi dụng mà làm cho vua bị mê hoặc; vua tiết lộ lời của bề tôi cho người khác biết thì bề tôi khó nói (tố cáo) mà vua

không còn là thần thánh nữa (…)

Truyện 2. a/ Thân tử (Thân Bất Hại) nói: “Sự sáng suốt của bề trên

mà để lộ ra thì người dưới sẽ đề phòng; sự không sáng suốt của bề trên mà

để lộ ra thì người dưới sẽ gạt bề trên; sự hiểu biết của bề trên mà để lộ ra thì

người dưới sẽ dối sự thật; sự không ham muốn mà để lộ ra thì bề dưới sẽ

rình bề trên; sự ham muốn của bề trên mà lộ ra thì người dưới sẽ nhử bề

trên. Cho nên bảo: "Ta không dựa vào đâu mà biết người (tức bề tôi) được,

chỉ có vô vi (không làm gì cả) là có thể dò xét được họ thôi”[3]

d/ Tĩnh Quách quân (Điền Anh) làm tướng quốc nước Tề. Vợ vua

chết, chưa biết ai sẽ được lập làm hoàng hậu, ông dâng vua hoa tai bằng

ngọc để biết. (Truyện này giống Truyện Tề III 2 trong Chiến Quốc sách).

e/ (Tần Huệ vương đuổi Công tôn Diễn đi, vì nghe lời gièm pha của Cam

Mậu mà ngờ Công tôn Diễm bép xép để tiết lộ việc ông cho Diễn làm

tướng quốc thay Cam Mậu. (Truyện này chép trong Chiến Quốc sách – Tần

II 13, nên chúng tôi không dịch lại).

g/ Đường Khê công nói với (Hàn) Chiêu hầu : “Nay có một cái chén

ngọc đáng giá ngàn vàng mà không có đáy, có thể đựng rượu được không

?”. Chiêu hầu đáp: "Không được".

- “Có cái vò bằng đất nung mà không rịn, có thể đựng rượu được

không ?” – “Được” – Cái vò bằng đất, cực xấu xí rẻ tiền, mà không rịn thì

đựng được rượu, còn cái chén ngọc đáng giá ngàn vàng, cực quí mà không

có đáy thì đựng nước cũng không được, thì còn ai rót nước uống vào đó

nữa ? Làm vua mà tiết lộ lời nói của bề tôi thì không khác gì chén ngọc

không đáy, dù là bậc thánh trí cũng không dùng hết thuật được vì không kín

tiếng”. Chiêu hầu đáp: "Phải". Ông nghe lời khuyên của Đường Khê công,

từ đó về sau, hễ muốn thi hành một việc lớn trong thiên hạ thì luôn luôn

ngủ một mình sợ ngủ mê, nói mớ mà người khác biết mưu tính của mình.

(Còn một thuyết nữa, gần y hệt thuyết trên; bỏ).

https://thuviensach.vn

*

Kinh 3. Thuật sở dĩ không thi hành được là có lí do; (người bán

rượu) không giết con chó (dữ) thì rượu hóa chua, mà bọn bề tôi cầm quyền

là bầy chó dữ của nước; còn bọn tả hữu của vua là bầy chuột làm hại nền

xã tắc (vì dòm ngó tình ý của vua). (…) (Muốn diệt bọn đó thì phải cương

quyết như) Trang vương trả lời thái tử (bắt thái tử giữ phép nước như mọi

người) (…) ( và phải nén đau khổ trừ bỏ bề tôi mình yêu nhất nếu họ phạm

pháp như) Văn công chém Điên Hiệt[4]).

Truyện 3. a/ Nước Tống có người bán rượu, đong rượu rất ngay

thẳng, tiếp khách rất ân cần, bài rượu treo thật cao, nhưng vẫn ế, rượu (để

lâu) hóa chua, lấy làm lạ, hỏi một ông già trong xóm tên là Dương Thiến.

Thiến đáp: “Tại chó của chú dữ quá!” Hỏi : “Chó dữ thì tại sao rượu lại

ế?” Đáp: "Có người sai trẻ mang tiền, cầm bình hoặc vò tới mua, chó của

chú xông ra cắn, vì vậy rượu để tới chua, không người mua". Nước cũng

vậy, có loài chó dữ. Những kẻ sĩ biết đạo đem thuật (trị nước) tới muốn soi

sáng cho bậc chúa muôn cỗ xe thì bọn đại thần làm chó dữ, xông ra cắn, vì

vậy mà chúa bị che lấp, lấn áp, kẻ sĩ có đạo không được dùng.

Do lẽ đó mà (xưa kia khi Tề) Hoàn công hỏi Quản Trọng : “Trị nước

thì cái gì đáng lo nhất?”, Quản Trọng đáp: "Đáng lo nhất là bầy chuột nền

xã". Hỏi: “Sao lại lo chuột nền xã ?” Đáp: “Nhà vua đã thấy người ta lập

nền xã (nơi thờ thần đất đai) rồi chứ? Người ta trồng một cây (tượng trưng

cho thổ thần), rồi tô đất màu lên. Chuột khoét đất, đào hang ở trong nền xã;

hun khói thì sợ cây cháy mà dội nước thì sợ trôi mất màu, vì vậy mà không

sao bắt được chuột nền xã. Nay bọn tả hữu của nhà vua khi ra thì ỷ vào

quyền thế mà bóc lột dân chúng, khi vào thì lập bè đảng che giấu tội ác

không cho vua thấy, bên trong dò xét tình ý của vua để cho bên ngoài biết,

ở trong và ở ngoài, quyền thế đều lớn, ăn hối lộ của các quan lại mà hóa

giàu. Người chấp chính không giết họ thì phép nước sẽ loạn mà giết thì vua

không chịu, che chở mà giữ họ[5], họ cũng là loài chuột nền xã trong nước đấy”.

https://thuviensach.vn

Hạng bề tôi cầm quyền mà tự ý ra cấm lệnh, khiến cho thiên hạ thấy rõ rằng ai vị họ thì tất có lợi, không vị họ thì tất bị hại, hạng đó cũng là chó

dữ đấy. Đại thần làm chó dữ, cắn kẻ sĩ có đạo; kẻ tả hữu làm chuột nền xã

dò xét tình ý của chúa, chúa không giác ngộ thì làm sao khỏi bị che lấp mà

nước khỏi bị suy vong![6]

(Còn một thuyết khác nữa, nội dung không khác, nên bỏ)

c/ Kinh Trang vương có phép “mao môn” (cũng gọi là trĩ môn)[7]

bảo: “Quần thần, đại phu và các công tử vào triều, nếu móng ngựa đạp lên

chỗ ở dưới máng xối thì viên đình lý (coi sân chầu) sẽ chặt đòn xe và giết

kẻ đánh xe”. Một hôm thái tử vô triều, móng ngựa đạp lên chỗ ở máng xối,

viên đình lí bèn chặt đòn xe và giết người đánh xe. Thái tử nổi giận, vô khóc lóc với vua: “Xin vua vì con mà giết tên đình lí đi”. Trang vương đáp:

“Đặt ra pháp luật là để kính trọng tôn miếu, xã tắc; cho nên ai lập pháp,

theo lệnh tôn kính xã tắc thì đều là bề tôi của xã tắc, sao lại giết được ? Còn

kẻ phạm pháp, bỏ lệnh, không tôn kính xã tắc là lấn quyền thế của vua,

phạm thượng. Bề tôi lấn quyền thế của vua thì vua mất uy: kẻ dưới phạm

thượng thì địa vị của bề trên nguy. Uy mất, địa vị nguy, xã tắc không giữ

được, ta lấy gì mà để lại cho con cháu?” Thái tử liền trở về, không vào nhà

mà ở ngoài ba ngày, hướng về phía bắc lạy mấy lần, xin tha tội chết.

(Một thuyết khác nữa cũng giống thuyết trên, nên bỏ)

g/ ( Truyện này dài, chúng tôi cắt trên, cắt dưới, chỉ dịch đoạn giữa)

(…) Tấn Văn công hỏi Hồ Yển[8]:

- Hình phạt thi hành đến đâu là cùng cực ?

Hồ Yển đáp:

- Không tránh người thân và đại thần, thi hành cả với người mình yêu.

Công khen: “Phải”.

Hôm sau, Công ra lệnh đi săn ở Phố Lục, ra hẹn giữa trưa phải tới chỗ, ai

tới trễ thì bị trị tội như quân pháp. Một sủng thần của Công là Điên Hiệt tới

trễ. Viên lại (thi hành mệnh lệnh) xin trị tội Điên Hiệt. Văn công rơi lệ, lo

lắng, do dự. Viên lại nói: "Xin thi hành pháp luật", chém Điên Hiệt ngang

lưng để cho dân chúng thấy rõ ràng pháp luật đã ban thì thi hành đúng. Từ

đó dân chúng đều sợ, bảo: "Vua quí trọng Điên Hiệt như vậy mà còn thi

https://thuviensach.vn

hành pháp luật, huống hồ là đối với chúng ta" (…).

[1] Điền Thành (hoặc Điền Thường, coi chú thích thiên Ngũ đố) ban ân huệ

riêng cho dân để dân theo mình mà xa vua, như vậy là có ý chiếm ngôi của

Tề giản công. Giản Công biết là nguy cho mình, hỏi Án Tử cách đối phó ra

sao. Án Tử khuyên Giản Công ban ân huệ cho dân hơn Điền Thành thì dân

sẽ bỏ Điền Thành mà theo mình.

[2] Nguyên văn : “cố nhân chủ công hĩ” thật khó hiểu, chúng tôi theo bản của Trần Khải Thiên. Có người dịch là: cho nên bậc vua chúa có nhiều kẻ

bao vây.

[3] Vì không làm gì thì không để lộ ý của mình ra, cứ núp vào sự hư tĩnh thì bề tôi thì không đoán được ý mình mà mình dò được ý họ.

[4] Đoạn này nếu dịch sát thì rất khó hiểu nên chúng tôi bất đắc dĩ phải cắt bớt và giảng giải.

[5] Nguyên văn: quân bất an, cứ nhi hữu chi. Có bản chép là: cứ quân sở

an, cứ nhi hữu chi? và dịch là: vua căn cứ vào đâu mà bắt tội họ (vì họ lập

bè đảng che giấu cho nhau rồi).

[6] Sáu hàng cuối này, Trần Khải Thiên cho là lời của Quản Trọng. Chúng tôi cho là giọng của Hàn Phi.

[7] Cung điện vua chư hầu có 3 cửa: ngoài, giữa, trong. Mao môn là cửa giữa.

[8] Cậu của Văn công, tòng vong với công, sau giúp công lập được nghiệp bá. Thường gọi là cậu Phạm.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXV

NGOẠI TRỪ THUYẾT HỮU HẠ (Trích)

(NHỮNG THUẬT ĐỂ DÀNH MÀ DÙNG – THIÊN HẠ NGOẠI, HỮU,

HẠ)

Kinh 1. - Việc thưởng phạt giao cho bề tôi thì cấm lệnh không được thi hành (…).

Truyện 1.

b/ Quan tư thành (một chức lớn) Tử Hãn tâu với vua Tống: "Khen thưởng

và ban ơn là làm cho dân thích, việc đó xin vua đảm nhiệm lấy; chém giết,

trừng phạt là làm cho dân ghét, việc này thần xin đảm đương". Vua Tống

bảo: "Được". Từ đó hễ có việc ban lệnh ra oai, trừng trị đại thần thì ông

bảo: "Hãy hỏi Tử Hãn". Do đó đại thần sợ Tử Hãn, dân chúng theo ông ta.

Được một năm, Tử Hãn giết vua Tống cướp ngôi. Vậy là Tử Hãn dùng

cách thả con heo nái (làm cho ngựa sợ)[1] để cướp nước của vua.

Kinh 2. Nước trị và mạnh là nhờ pháp luật ; nước loạn và yếu là do bề tôi

lập bè đảng mưu tư lợi[2].V ua chúa hiểu rõ lẽ đó thì dùng hình phạt cho đúng mà bỏ lòng nhân đối với kẻ dưới. Có công lao thì mới được tước lộc,

có tội thì bị hình phạt. Bề tôi biết rõ như vậy thì tận lực tới chết mà bỏ lòng

trung với vua[3]. Vua hiểu cái lẽ bất nhân (không ban ơn riêng), bề tôi hiểu rõ cái lẽ bất trung thì có thể lập được nghiệp vương (...).

Truyện 2. a/ Tần Chiêu vương đau, dân chúng mỗi lí (hai mươi lăm nhà là

một lí) chung nhau mua bò và nhà nào cũng cầu cho vua hết bệnh. Công

tôn Thuật ra ngoài thấy vậy, bèn vào mừng vua: "Trăm họ đều chung nhau

mỗi lí mua bò để cầu nguyện cho nhà vua hết bệnh". Chiêu vương sai

người đi dò hỏi, quả có như vậy, ra lệnh: "Phạt mỗi lí phải nộp hai áo giáp

https://thuviensach.vn

(bằng da tê ngưu). Không ra lệnh mà tự ý cầu nguyện là thương quả nhân.

Họ thương quả nhân thì quả nhân cũng phải đổi pháp luật mà làm vừa lòng

họ, như vậy pháp luật không đứng được, pháp luật không đứng được sẽ đưa

tới nước loạn và mất nước. Không bằng phạt mỗi lí hai áo giáp mà cho

nước loạn được trị trở lại".

(Còn một thuyết nữa cũng đại ý như vậy, bỏ)

b/ Nước Tần rất đói kém. Ứng hầu[4] xin với vua :”Rau cỏ hột quả trong năm vườn của nhà vua đủ để cứu đói cho dân, xin nhà vua phát cho họ”.

Chiêu Tương vương bảo :”Theo pháp luật nước Tần ta thì dân có công mới

được thưởng, có tội mới bị phạt. Nay phát cho dân rau quả trong năm vườn,

tức là dân có công hay không đều được thưởng cả. Khiến cho dân có công

hay không đều được thưởng là gây loạn cho nước. Phát rau quả trong năm

vườn mà nước loạn sao bằng đừng phát mà nước được trị”.

d/ Công Nghi Hưu làm tướng quốc nước Lỗ thích ăn cá. Cả nước tranh

nhau mua cá tặng ông, ông không nhận. Em trai ông hỏi: "Anh thích ăn cá

mà sao người ta tặng lại không nhận!". Đáp: "Chỉ vì thích ăn cá mà không

nhận đấy, vì nhận phải chịu ơn của người, chịu ơn của người thì phải uốn

cong pháp luật, uốn cong pháp luật thì mất chức tướng quốc, mất chức

tướng quốc thì người trong nước không tặng ta cá nữa mà ta cũng không tự

cung cấp cá được (vì hết bổng lộc). Còn như không nhận cá thì vẫn còn làm

tướng quốc, có thích ăn cá thì tự cung cấp cá hoài được”. Truyện đó cho ta

thấy rõ ràng trông cậy ở người không bằng trông cậy ở mình, nhờ người ta

làm cho mình không bằng tự mình làm lấy.

Kinh 3. Bậc vua chúa[5] lấy việc nước ngoài làm gương, thì việc bên ngoài không thể không thành, bởi vậy mà Tô Đại chê vua Tề. Bậc vua chúa lấy

việc thời cổ làm gương thì bọn xử sĩ (không ra làm quan) mà tư tưởng

không hợp với nhà cầm quyền sẽ không được vinh hiển, bởi vậy mà Phan

Thọ nói về tình của vua (Hạ) Vũ, (…). Phương Ngô không ngồi cùng xe với

https://thuviensach.vn

kẻ mặc áo như mình, không ở cùng nhà với người trong họ, huống hồ là cho người khác mượn quyền mình, Ngô Chương nói chuyện thì không vờ

thương ghét, huống hồ là thương ghét thật (…).

Truyện 3.

a/ Tử Chi làm tướng quốc nước Yên, chức cao mà chuyên quyền. Tô Đại

được vua Tề sai đi sứ qua Yên. Vua Yên hỏi : "Vua Tề là ông vua ra sao?"

Đáp : "Không thể làm bá chủ được" – “Sao vậy?” – “Xưa Tề Hoàn công

làm bá chủ, nội chính giao cho Bão Thúc, ngoại giao giao cho Quản Trọng.

Ông bỏ xõa tóc mà vui với đàn bà, suốt ngày dạo phố phường. Còn vua Tề

ngày nay thì không tin đại thần.” Nghe lời Tô Đại, vua Yên càng tin Tử Chi

hơn. Tử Chi biết chuyện đó, sai người tặng Tô Đại trăm dật vàng (mỗi dật

khoảng 20 – 30 lượng) để ông ta tiêu.

(Còn một thuyết nữa, bỏ).

b/ Phan Thọ nói với vua Yên :”Nhà vua nên đem nước nhường cho Tử

Chi. Người ta sở dĩ khen vua Nghiêu hiền đức là vì ông nhường thiên hạ

cho Hứa Do, Hứa Do tất không nhận, như vậy vua Nghiêu được tiếng là

nhường thiên hạ cho Hứa Do mà thực ra vẫn không mất thiên hạ. Nay nhà

vua nhường nước cho Tử Chi, Tử Chi tất không nhận ; nhà vua sẽ được

tiếng là nhường nước cho Tử Chi mà đức hạnh sẽ ngang với vua Nghiêu”.

Vua Yên bèn đem việc nước giao hết cho Tử Chi, quyền của Tử Chi cực

lớn.

(Còn hai thuyết nữa, và chỉ hai thuyết này mới nhắc đến vua Hạ Vũ trong

phần kinh đã nói, nhưng chúng tôi cũng bỏ vì ý nghĩa không khác. – xin ghi

thêm : Chiến Quốc Sách – Yên 9 – cũng chép truyện đó gần giống hết

thuyết thứ nhất chúng tôi đã dịch).

c/ Phương Ngô Tử (không rõ là ai) bảo :”Ta nghe nói theo lỗ (lối?) cổ, vua

https://thuviensach.vn

đi đường không ngồi cùng xe với người y phục đẹp đẽ như mình, tại nhà thì không ở chung với người trong họ mình (để người ngoài khỏi lầm những

người trong họ đó là vua); huống hồ là cho bề tôi mượn quyền của mình mà

làm mất cái (uy) thế của mình đi.

d/ Ngô Chương (bề tôi nước Hàn) nói với Hàn Tuyên vương : ”Bậc vua

chúa không nên giả vờ thương người vì như vậy một ngày kia không thể lại

ghét họ trở lại được; không nên giả vờ ghét người vì như vậy một ngày kia

không thể lại thương họ trở lại được. Sự giả vờ thương hay ghét mà để lộ ra

một chút thì kẻ nịnh bợ nhân đó mà khen chê (người mình giả vờ thương

hay giả vờ ghét), (lúc đó) dù là bậc minh chủ cũng không bỏ được thái độ

vờ thương, vờ ghét của mình, huống hồ lại thành thực thương hay ghét (thì

làm sao còn có thể bỏ thương bỏ ghét được nữa).

Một thuyết khác bảo : Ngô Chương nói: “Bậc vua chúa không nên giả

thương giả ghét bề tôi; giả thương rồi thì không trở lại ghét được nữa, giả

ghét rồi thì không thể trở lại thương được nữa”.

Kinh 4. - Bậc vua chúa là người giữ pháp luật, xét bề tôi có thể làm được

việc hay không để định công. Nghe nói quan lại dù loạn thì vẫn có hạng

dân riêng giữ được đức hạnh, tiết tháo (độc thiện kì thân) ; chứ không nghe

nói dân loạn mà có quan lại riêng tốt (nghĩa là dân loạn luôn luôn do quan

lại xấu), cho nên bậc minh chủ trị quan lại chứ không (trực tiếp) trị dân (hễ

quan lại tốt thì dân không loạn) (…)

Truyện 4. Muốn lay cây thì không kéo từng cái lá một, như vậy tốn công

mà không xuể ; nắm thân nó mà lắc qua phải qua trái thì lá đều rung rinh

hết (…) Người khéo bủa lưới thì kéo dây lưới; chứ nếu kéo từng mắt lưới

một cho tới hết cả vạn cái mắt thì mệt và khó. Kéo dây lưới lên là bắt được

cá rồi. Quan lại là dây lưới của dân, cho nên thánh nhân trị quan lại chứ

không (trực tiếp) trị dân.

c/ Tháo Phủ (một người giỏi đánh xe thời cổ) đương cào cỏ, thấy hai cha

https://thuviensach.vn

con nhà nọ đi ngang. Con ngựa sợ, chùn lại, không chịu đi nữa. Người con xuống xe lôi nó, người cha xuống đẩy xe, và nhờ Tháo Phủ tiếp tay đẩy

giùm. Tháo Phủ xếp đồ cào cỏ, buộc lại, đặt trên xe, giúp (cha) con nhà đó

đánh xe, mới bắt đầu so cương cầm roi, chưa kéo cương, quất roi mà ngựa

đã lồng lên. Nếu Tháo Phủ không biết đánh xe thì dù hết sức cực nhọc đẩy

xe, ngựa cũng không đi. Đằng này ông khỏe ru, được ngồi xe mà người lại

mang ơn, chỉ nhờ ông có thuật đánh xe. Nước là xe của vua, (quyền thế) là

ngựa của vua. Không có thuật để điều khiển (việc nước) thì đã mệt sức mà

không tránh khỏi loạn; có thuật để điều khiển thì đã an lạc mà lại lập được

nghiệp đế vương.

Kinh 5. – Tùy theo cái “lí” (tại sao, thế nào), của việc mà hành động thì

không mệt mà thành công. Vì vậy mà Tư Trịnh ngồi trên càng xe mà hát để

qua cây cầu cao (…).

Truyện 5. a/ Tư Trịnh tử đánh xe lên một cây cầu cao mà không được, bèn

ngồi trên càng xe mà hát, (tức thì) người đi trước ông ngừng lại, người đi

sau đẩy xe cho ông và ông lên được dốc cầu. Nếu ông không có thuật lôi

kéo người (để giúp ông) thì dù ông có gắng sức đến chết, xe cũng không

lên cầu được. Đằng này ông khỏi phải mệt thân mà xe lên được, là nhờ ông

có thuật lôi kéo người để giúp ông.

d/ Diên Lăng Trác tử ngồi trên xe thắng con ngựa lớn màu xanh có vằn

như lông chim trĩ, phía trước có dây cương mang móc, phía sau có cây roi

đầu nhọn, vì vậy mà ngựa muốn tiến thì bị cái móc cản, muốn lui thì bị đầu

roi đâm, nó đành phải quay ngang. Tháo Phủ đi ngang qua, (thấy vậy) rơi

lệ, bảo: "Đời xưa trị dân cũng vậy. Thưởng là để khuyến khích, vậy mà thưởng rồi mà còn chê trách; phạt là để ngăn cấm, vậy mà phạt rồi lại còn

khen thêm. Dân đứng giữa mà không biết theo đường nào, thánh nhân khóc

cho họ là vì vậy".

https://thuviensach.vn

[1] Theo chú thích của bản đời Tống. Ý nói dùng hình phạt để cho quần thần và dân chúng sợ mình.

[2] Nguyên văn là: 阿, có sách giảng là : quanh co, không theo đúng pháp luật

[3] Nghĩa là có được thưởng thì mới hết lòng, chứ không vì tình riêng mà trung với vua.

[4] Tức Phạm Tuy (cũng có sách là Phạm Thư), có tài biện bác, được Tần trọng dụng, phong chức là Ứng hầu.

[5] Có bản chép là minh chủ.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXVI

NẠN NHẤT (Trích)

(BIỆN NẠN - I)

Nạn là những điều khó khăn hoặc khó hiểu. Trong thiên này và ba thiên

sau, Hàn Phi bác bẻ (biện) những hành động của cổ nhân ông cho là không

hợp lí (nạn), chủ ý cũng là để làm sáng tỏ thêm một số thuật trị nước của

ông.

Thiên gồm chín tiết. Mỗi tiết gồm hai phần: bắt đầu từ hai chữ “hoặc viết”

(có kẻ bảo) là lời bác bẻ của Hàn Phi. Chúng tôi đánh số mỗi tiết, lại đặt

một tiêu đề (tóm tắt đại ý) cho mỗi tiết.

*

1- Trong chiến tranh phải lừa gạt quân địch.

Tấn Văn công sắp khai chiến với Sở, vời cậu Phạm (1) lại hỏi:

- Ta sắp khai chiến với Sở, họ đông, ta ít, làm sao bây giờ?

Cậu Phạm đáp:

- Thần nghe nói người quân tử trọng lễ thì cực lực giữ sự trung tín; (nhưng)

trong lúc chiến tranh không ngại trá ngụy, nhà vua cứ dùng mưu mô mà lừa

gạt.

Văn công từ biệt Cậu Phạm rồi, vời Ung Quí vô mà hỏi:

- Ta sắp khai chiến với Sở, họ đông, ta ít, làm sao bây giờ?

Ung Quí đáp:

- Đốt rừng để săn bắn thì bắt được nhiều thú, nhưng sau sẽ không còn con

nào nữa. Dối trá với dân thì thu lợi được một lần thôi, sau không gạt được

lần nữa.

Văn công khen phải. Từ biệt Ung Quí rồi, ông dùng mưu của Cậu Phạm

đánh thắng được Sở. Lúc khải hoàn, ông ban tước để thưởng người có

công, đặt Ung Quí ở trên Cậu Phạm. Quần thần hỏi: “Trận đánh Thành Bộc

là nhờ mưu của Cậu Phạm, dùng lời của cậu ấy mà thưởng công lại đặt cậu

https://thuviensach.vn

ấy ở sau, như vậy có nên chăng?” Văn công đáp:

- Lẽ ấy các ông không biết được. Lời Cậu Phạm chỉ là lời quyền biến dùng

tạm một thời, còn lời của Ung Quí là cái lợi muôn đời.

Trọng Ni nghe chuyên đó bảo: “Văn Công làm bá chủ chẳng cũng đáng ư?

Đã biết lẽ quyền biến một thời, lại hiểu cái lợi vạn đại”.

*

Có người bảo: Ung Quí không trả lời đúng câu hỏi của Văn công. Trả lời

một câu hỏi thì phải tùy vấn đề lớn hay nhỏ, hoãn hay gấp mà đáp. Vấn đề

cao lớn mà mình đáp như thể nó nhỏ và hẹp thì bậc minh chủ không nghe.

Văn công hỏi về cách lấy ít chống đông, mà đáp rằng: “Sau không gạt được

lần nữa”, như vậy là đáp không đúng.

Lại thêm Văn công không biết cái lẽ quyền biến một thời, cũng không biết

cái lợi muôn đời. Đánh mà thắng thì nước và thân mình đều được yên; binh

mạnh và uy thế vững, sau có chiến tranh nữa cũng không thể lớn hơn vậy,

thế thì sao lại lo không có cái lợi muôn đời? Còn như đánh mà không thắng

thì nước mất, binh yếu, thân chết, danh mất, lo tránh được cái chết trước

mắt còn không kịp, đâu còn rảnh để đợi cái lợi muôn đời? Cái lợi muôn đời

ở trong cái thắng lợi ngày nay, mà cái thắng lợi ngày nay ở chỗ gạt kẻ địch.

Cho nên bảo Ung Quí không đáp đúng câu hỏi của Văn công.

Vả lại, Văn công không hiểu lời của Cậu Phạm. Cậu Phạm bảo “Không

ngại trá ngụy” không phải là bảo lừa gạt dân của mình mà bảo là lừa gạt

địch. Địch là nước mình đánh, sau dù không lừa gạt được lần nữa thì có hại

gì đâu? Văn công sở dĩ đặt Ung Quí lên trên Cậu Phạm, là vì ông ấy có

công chăng? Nhưng thắng được quân Sở là do mưu của Cậu Phạm, vậy lời

của Cậu mới đúng? Ung Quí chỉ nói “sau không gạt được lần nữa”, lời

không có gì là hay cả. Mà Cậu Phạm thì đã có đủ cả công lẫn lời nói hay.

Cậu bảo: “Người quân tử trọng lễ thì cực lực giữ sự trung tín”; trung là để

yêu kẻ dưới, tín là để không gạt dân, còn lời nào hay hơn lời đó nữa?

Nhưng Cậu lại nói trá ngụy phải là mưu kế hành quân. Vậy Cậu Phạm

trước đã nói được lời hay, sau lai có công chiến thắng, thế là có hai công

mà lại bị để ra sau, còn Ung Quí không có công nào lại được thưởng trước.

“Văn công làm bá chủ, chẳng cũng đáng ư?” Trọng Ni nói vậy là không

https://thuviensach.vn

biết thưởng đúng.

2 - Trị dân không phải là đem thân mình ra làm gương để cảm hoá dân mà

là dùng cái thế để trừng trị dân, sửa đổi họ.

Nông phu ở Lịch sơn lấn ruộng nhau, ông Thuấn lại đó cày ruộng được một

năm thì bờ ruộng đều chỉnh tề cả. Dân chài ở bờ sông (Hoàng Hà) tranh

nhau các bãi trên sông, ông Thuấn đến đó đánh cá, được một năm thì người

trẻ nhường những bãi đó cho người lớn tuổi. Đồ gốm thợ Đông Di làm đều

xấu dễ vỡ, ông Thuấn lại đó làm lò gốm, được một năm, các đồ gốm đều

tốt, chắc chắn. Trọng Ni khen: “Làm ruộng, đánh cá, làm đồ gốm không

phải là chức vụ của ông Thuấn, mà ông đích thân tới làm tại chỗ, là muốn

sửa khuyết điểm cho dân. Ông quả thực là bậc nhân đức. Ông chịu khó

nhọc mà dân chịu theo ông, cho nên bảo: “Thánh nhân dùng đức mà cảm

hóa người”.

*

Có người bảo (…)

Ông Thuấn sửa khuyết điểm (cho dân), một năm mới sửa được một tật, ba

năm được ba tật. Tuổi thọ của ông có hạn mà tật của dân thì vô cùng: lấy

cái hữu hạn để trừ cái vô cùng, thì trừ được bao nhiêu đâu. Nếu dùng sự

thưởng phạt bắt dân thi hành, mà ra lệnh rằng: “Hễ làm đúng phép thì được

thưởng, trái phép thì bị phạt” thì sáng ban lệnh, chiều sự tình đã thay đổi

rồi, chiều ban lệnh, sáng hôm sau đã thay đổi, chỉ trong mười ngày là khắp

nước thay đổi cả, đâu phải đợi tới một năm? Ông Thuấn không biết khuyên

vua Nghiêu bắt dân theo lệnh của ông, mà lại đích thân chịu lao khổ, chẳng

phải là không biết thuật trị dân ư? Vả lại nếu phải đích thân chịu lao khổ rồi

mới cảm hoá được dân, thì ngay Nghiêu, Thuấn cũng khó làm được, còn

dùng (quyền) thế mà uốn nắn kẻ dưới thì vị chúa tầm thường nào cũng cho

là dễ. Muốn trị thiên hạ mà lại bỏ cái cách một vị chúa tầm thường cũng dễ

dàng làm được, để theo cái cách mà Nghiêu, Thuấn cũng cho là khó làm,

thì kẻ đó chưa có thể cho làm chính trị được.

3 - Thuật dùng bề tôi: không cho một người kiêm nhiệm nhiều chức, không

để cho bọn tả hữu ngăn cách vua với quần thần.

Quản Trọng không biết giảng điều đó cho Hoàn công.

https://thuviensach.vn

Quản Trọng đau. Tề Hoàn công lại thăm, hỏi: “Trọng phụ đau, nếu bất hạnh mà tận số thì có khuyên quả nhân điều gì không?” Quản Trọng đáp:

- Nhà vua không hỏi thì thần cũng đã tính tâu với vua. Thần xin nhà vua

đuổi Thụ Điêu, trừ Dịch Nha và xa công tử Khai Phương nước Vệ. Dịch

Nha lo việc ăn uống cho nhà vua, biết chỉ có thịt người là nhà vua chưa

được nếm, bèn luộc đầu con mình để dâng lên. Tình người là không ai

không yêu con, nay con mình mà không yêu thì làm sao yêu vua được? Nhà

vua hay ghen mà thích các cung tần, Thụ Điêu bèn tự thiến để được cai

quản các cung tần. Nhân tình không ai không yêu bản thân, nay bản thân

mà mình không yêu thì làm sao yêu vua được? Khai Phương thờ nhà vua

mười lăm năm, Tề cách Vệ chỉ vài ngày đường, mà Khai Phương bỏ mẹ đi

làm quan lâu như vậy không về thăm, mẹ mà còn không yêu thì làm sao

yêu vua được? Thần nghe nói cố giả dối (giả đạo đức) thì không được lâu,

che sự hư nguỵ thì không được bền. Xin nhà vua đuổi ba người đó đi.

Quản Trọng chết rồi, Hoàn công không làm theo lời khuyên đó, đến khi

chết, giòi trong thây bò ra tới cửa (2) mà chưa chôn.

*

Có người bảo:

Lời Quản Trọng khuyên Hoàn công đó không phải là lời của một người biết

pháp độ. Ông ta muốn đuổi Thụ Điêu, Dịch Nha là cho rằng họ không yêu

thân họ để làm thoả ý muốn của vua. “Bản thân mà mình không yêu thì làm

sao yêu vua được?” Nếu vậy thì có bề tôi nào tận lực tới chết để thờ vua,

Quản Trọng tất sẽ không dùng, mà bảo: “Họ không yêu cái sức của họ mà

làm cho tới chết thì làm sao yêu vua được?” Như thế là muốn vua đuổi hết

các trung thần đi. Vả lại, nếu lấy lẽ họ không yêu thân họ mà suy đoán rằng

họ không yêu vua, thì cũng có thể lấy lẽ Quản Trọng không chết vì công tử

Củ để suy đoán rằng ông sẽ không chết cho Hoàn công, vậy thì ông cũng

thuộc hạng bề tôi phải đuổi đi.

Đạo của bậc minh chủ không phải vậy. Lập ra cái mà dân muốn để họ làm

việc cho mình, vì vậy mà đặt ra tước lộc để khuyến khích họ; lập ra cái mà

dân ghét để ngăn cấm sự gian tà, vì vậy mà đặt ra hình phạt để ra oai với

họ. Khen thưởng mà xác thực, hình phạt mà cương quyết thì bề tôi có công

https://thuviensach.vn

được cất nhắc mà kẻ gian tà không được dùng, như vậy dù có Thụ Điêu,

hắn cũng không làm gì được vua; mà bề tôi sẽ tận lực thờ vua, vua ban tước

lộc để báo đáp bề tôi. Vua tôi đối với nhau không có cái tình cha con, đều

là tính toán với nhau cả; hễ vua có đạo (tức thuật) thì bề tôi tận lực mà việc

gian tà không phát sinh, vua vô đạo thì bề tôi trên che lấp cái sáng của vua,

dưới thực hành tư dục của mình. Quản Trọng không làm cho Hoàn công

hiểu rõ pháp độ đó (chỉ khuyên đuổi Thụ Điêu), giả sử đuổi Thụ Điêu rồi

thì một Thụ Điêu khác lại đến, đó không phải là cách tận diệt được sự gian

tà.

Hoàn công sở dĩ chết, giòi bò ra tới cửa mà không được chôn, là vì bề tôi

thế lực mạnh quá, thế lực mạnh quá thì nắm hết quyền của vua; bề tôi nắm

hết quyền của vua thì lệnh của vua không đạt tới cấp dưới mà tình thực của

bề tôi không thông lên vua được. Sức của một người có thể ngăn cách được

vua tôi với nhau, khiến vua không biết được thiện và ác, không thấy được

hoạ và phúc, do đó mà có cái hoạ chết không được chôn. Cái đạo của bậc

minh chủ là một bề tôi không được kiêm nhiều chức, một chức không kiêm

nhiều việc; kẻ hèn thấp không phải nhờ kẻ tôn quí mới được tiến dụng, đại

thần không phải nhờ kẻ tả hữu của vua mới được yết kiến vua; bách quan

đều được trình ý kiến lên vua, quần thần cùng nhau lo việc công; vua có

thấy công bề tôi rồi mới thưởng, biết tội bề tôi rồi mới phạt; sự thấy, biết đó

phải đúng, mà sự thưởng phạt không lầm, như vậy thì làm sao có cái hoạ

chết không được chôn? Quản Trọng không giảng rõ lẽ đó cho Hoàn công

hiểu, chỉ xin đuổi ba người. Vì vậy mà tôi bảo Quản Trọng không có pháp

độ.

4- Không có công thì không thưởng, không có tội thì không phạt (lược bỏ)

5- Vua phải giữ đạo vua, bề tôi phải giữ lễ bề tôi.

Tóm tắt: Tấn Bình công giữa đám bề tôi, bảo không gì sướng bằng làm

vua vì nói ra, không ai dám cãi. Sư Khoáng, một nhạc sư đui có tư cách,

ngồi ở bên, làm bộ không biết rằng chính vua đã nói câu đó, cầm cây đàn

đập, Bình công đỡ được, hỏi Sư Khoáng, Sư Khoáng thưa: “Có kẻ tiểu

nhân nào nói đó nên thần đánh nó”. Bình công nhận chính mình nói. Sư

Khoáng không tạ tội, chỉ đáp: “Bậc vua chúa không nên nói như vậy” Bình

https://thuviensach.vn

công đã không trừng trị mà còn khen.

Hàn Phi chê Bình công không giữ đạo vua, Sư Khoáng không giữ lẽ bề tôi.

*

6- Bề tôi mà khinh vua thì là loạn.

Tóm tắt: Hàn Phi chê thái độ Tề Hoàn công trọng một ẩn sĩ là Tiểu Thần

Tắc tới nỗi hạ mình năm lần đến tìm Tiểu Thần Tắc rồi mới được gặp, và

bảo: “Nếu Thần Tắc có tài mà giấu tài (không chịu thờ vua) thì đáng bị tội;

nếu không có tài mà kiêu căng với vua như vậy thì đáng giết”.

7 – Không tha kẻ có tội. (lược bỏ)

8 - Bề tôi phải trọng vua, làm sáng tỏ pháp luật, không được đòi vua tăng

tước lộc cho mình.

(Truyện 5b thiên Ngoại trừ thuyết tả hạ, Hàn Phi đã chép lại việc Quản

Trọng xin Hoàn công ban cho mình nhà Tam qui, cho mình ở trên họ Cao,

họ Quốc, lại được vào hàng công tộc, để khuyên các vua chúa nên tiết độ

trong việc ban tước lộc, nếu không sẽ bị đại thần áp bức.

Ở đây ông nhắc lại truyện đó để bác ý kiến của một số người đã bênh Quản

Trọng. Chúng tôi bỏ đoạn đầu chép những yêu sách của Quản Trọng).

(…) Tiêu Lược (không rõ là ai) bảo:

- Quản Trọng cho rằng hèn thì không trị được người sang nên xin được ở

trên họ Cao, họ Quốc; nghèo thì không trị được người giàu, nên xin được

có nhà Tam Qui; sơ thì không trị được người thân, nên xin được gọi là

Trọng phụ. Xin như vậy không phải vì tham mà để cho tiện việc trị nước.

*

Có người bảo: Sai một kẻ tôi tớ đem mệnh lệnh của vua đến các quan

khanh tướng thì không ai dám không nghe, không phải vì khanh tướng là

hèn mà tôi tớ là sang mà vì lệnh vua ban xuống, không ai dám không theo.

Nếu Quản Trọng trị nước mà không có lệnh của Hoàn Công thì là nước

không có vua; nước không có vua thì không thể trị được. Còn như dựa vào

uy của Hoàn Công để ban phát lệnh của Hoàn Công thì dù kẻ đó là tôi tớ,

mọi người cũng phải tin (mà thi hành) chứ không phải đợi được ở trên họ

https://thuviensach.vn

Cao, họ Quốc, được vua tôn là Trọng phụ, rồi lệnh mới được thi hành! Các viên hành sự, đô thừa (quan chức rất nhỏ) ngày nay khi phụng mệnh vua đi

trưng thu đâu có né tránh các bậc tôn quí mà chỉ tới các kẻ nghèo hèn? Cho

nên hành sự mà hợp pháp thì dù (ti tiện như) hoạn quan cũng được khanh,

tướng phục, hành sự mà phi pháp thì dù là quan lớn cũng phải thua một tên

dân thường. Quản Trọng không lo tôn vua, làm sáng tỏ pháp độ, mà chỉ

nghĩ đến việc được vua thêm sủng ái, thêm chức tước, thì nếu không ham

giàu sang cũng là mờ ám, không biết thuật. Cho nên tôi bảo rằng Quản

Trọng là bậy mà Tiêu Lược đã ca tụng ông ta thái quá.

*

9 – Có thuật thì dùng hai cận thần cũng không sao; không có thuật mà

dùng họ thì họ sẽ tranh quyền nhau mà kết giao với nước ngoài, nếu chỉ

dùng một thì người đó sẽ chuyên quyền giết mình.

Hàn Tuyên vương hỏi Cù (3) Lưu:

- Ta muốn dùng cả hai ông Công Trọng và Công Thúc, nên chăng?

Cù Lưu đáp:

- Xưa nước Ngụy dùng cả hai ông Lâu và Địch (4) mà mất đất Tây Hà. Sở

dùng cả hai ông Chiêu và Cảnh mà mất đất Yên và đất Dĩnh, nay nhà vua

dùng cả Công Trọng và Công Thúc thì họ tranh quyền nhau, mà kết giao

với nước ngoài, sẽ là mối lo cho nước.

*

Có người bảo: Xưa Tề Hoàn công dùng cả hai ông Quản Trọng và Bão

Thúc; Thành Thang dùng cả hai ông Y Doãn và Trọng Huỷ. Nếu dùng cả

hai người mà là mối lo của nước thì Hoàn Công đã không làm nên nghiệp

bá, Thành Thang không làm nên nghiệp vương, (Tề) Mân vương chỉ dùng

một mình Náo Xỉ mà bị (Náo Xỉ) giết ở miếu Đông, (Triệu) Chủ phụ chỉ

dùng một mình Lí Đoái mà bị (Lí Đoái) bỏ đói tới chết. Vậy nếu vua quả

có thuật thì dùng hai người không phải là mối lo; không có thuật mà dùng

hai người thì họ tranh quyền nhau, mà kết giao với nước ngoài, dùng một

người thì họ sẽ chuyên quyền mà giết mình. Cù Lưu không có phép thuật

để làm qui tắc cho vua, khuyên vua đừng dùng hai người mà dùng một thôi,

như vậy nếu tránh được cái lo mất Tây Hà, Yên, Dĩnh thì tất mắc cái nạn bị

https://thuviensach.vn

giết hoặc bị bỏ đói tới chết (…) (5).

(1) Tức Hồ Yển, cậu của Tấn Văn Công, có công giúp Văn công dựng

nghiệp bá.

(2) Có bản chép là giòi từ thây (尸) bò ra. Sửa là từ cửa (户) bò ra thì đúng

hơn vì Hoàn Công chết mấy tuần rồi chưa được chôn.

(3) Ta quen đọc là cù, chính ra phải đọc là cu hoặc cưu.

(4) Có sách bảo là Lâu Hoãn và Địch Hoàng; có sách bảo là Lâu Tị và Địch

Cường.

(5) Bỏ câu cuối: Thi Cù Lưu vi hữu thiện dĩ tri ngôn dã, mà bản Trần Khải

Thiên giảng là: thế là Cù Lưu chưa làm điều thiện (hữu = vị) mà biết nói

(dĩ: nhị). Thật lúng túng, khó hiểu.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXVII

NẠN NHỊ (Trích)

(BIỆN NẠN - II)

1 – Hình phạt cần phải thích đáng, nhiều ít không thành vấn đề.

(Tề) Cảnh công qua nhà Án tử (Án Anh), bảo:

- Nhà ông nhỏ mà lại gần chợ, xin ông dời qua ở vườn Dự Chương.

Án tử vái hai lần, từ tạ:

- Anh tôi nghèo, sáng chiều đều phải đi chợ, nên không tiện dời đi xa.

Cảnh công cười, hỏi:

- Nhà ông thường đi chợ, vậy có biết hàng hoá mắc hay rẻ không?

Hồi đó Cảnh công dùng nhiều hình phạt quá, nên Án Anh đáp:

- (Mọi vật giá đều) nhảy vọt lên[1], duy có giày là rẻ.

- Sao vậy?

- Vì hình phạt (chặt chân) nhiều quá.

Cảnh công kinh ngạc, biến sắc, bảo: “Quả nhân tàn bạo lắm ư?” rồi bớt bỏ

đi năm hình phạt.

*

Có người bảo: Án tử bảo giá nhảy vọt lên, không phải là nói thực, chỉ muốn

mượn lời đó khuyên vua đừng dùng nhiều hình phạt nữa. Đó là cái hại

không biết thuật trị nước. Hình phạt mà thích đáng, thì nhiều cũng vô hại,

nếu không thích đáng thì tuy ít cũng là hại. Án tử không giảng cho vua lẽ

thích đáng của hình phạt, mà chỉ chê là nhiều quá, đó là cái hại vô thuật.

Phạt quân thua trận thì đến số ngàn số trăm vẫn chưa ngăn được sự bại tẩu;

vậy thì dùng hình phạt để dẹp loạn, chỉ sợ không xuể mà kẻ gian hãy còn.

Án tử không xét là thích đáng hay không mà chỉ cho là nhiều quá chẳng là

bậy ư? Tiếc cỏ tranh thì làm cho hại lúa má, nhân từ với đạo tặc là làm hại

cho lương dân. Nay làm nhẹ hình phạt mà khoan dung tức là làm lợi cho kẻ

https://thuviensach.vn

gian, hại cho người.

2- Không có công thì không thưởng mà có tội thì phải phạt:

Hàn Phi chê Tề Hoàn công phát của kho, tha tội nhẹ cho dân khi ông ta ân

hận vì mắc một lỗi nhỏ (uống rượu say đánh rớt mão).

3 - Muốn tránh hoạ thì đừng làm, đừng cho thấy:

Xưa, Văn Vương xâm lấn nước Vu, đánh nước Cử, chiếm nước Phong, ba

lần dùng binh như vậy nên bị vua Trụ ghét. Văn Vương sợ, dâng đất Lạc

Tây, một miền đất nhỏ (phì nhiêu)[2] rộng một ngàn dặm vuông để xin bỏ

hình bào lạc,[3] thiên hạ đều mừng. Trọng Ni nghe chuyện đó bảo: "Văn Vương thật là nhân từ coi nhẹ một nước ngàn dặm mà xin bỏ hình bào lạc!

Văn Vương thật là minh trí, bỏ đất ngàn dặm để được lòng thiên hạ!"

*

Có người bảo:

Trọng Ni khen Văn Vương là minh trí, chẳng là lầm ư? Bậc minh trí

biết chỗ tai họa mà tránh, cho nên thân (không?) bị hại. Nếu Văn Vương bị

vua Trụ ghét vì ông không được lòng dân, mà ông tìm cách được lòng dân

để vua Trụ không ghét nữa, như vậy là phải. Nay vua Trụ đã ghét ông vì

ông rất được lòng dân, mà ông lại coi rẻ đất đai để thu phục lòng dân thì

cảng thêm bị vua Trụ nghi, nên mới bị xiềng xích trong ngục Dữu Lí đấy.

Các ông già nước Trịnh có câu: “Hiểu đạo lý thì nên đừng làm gì, đừng cho

thấy.” Lời đó thật thích hợp với Văn Vương để cho người khác khỏi nghi

ông, Trọng Ni khen Văn Vương minh trí là chưa hiểu lời nói đó![4]

4- Ngũ Bá (Tề Hoàn công, Tống Tương công, Tấn Văn công, Tần Mục

công, Sở Trang công) sở dĩ thành công là nhờ sức của các vua lẫn bề tôi,

chứ không phải của riêng bề tôi, hoặc của riêng vua.

Hàn Phi đưa ra chứng cứ: “Xưa Cung Chi Kì ở nước Ngu, Hi Phụ Kì ở

nước Tào, đều là những bề tôi minh trí, đoán trúng việc, làm nên công, mà

https://thuviensach.vn

hai nước đó đều bị diệt vong là vì có bề tôi tốt mà không có vua hiền. Lại như Kiển Thúc giúp nước Ngu mà Ngu bị diệt vong, giúp nước Tần thì Tần

thành bá chủ, như vậy đâu phải là ở nước Ngu thì tối tăm, ở Tần thì sáng

suốt, chỉ do gặp được vua giỏi hay không”. (….)

5-Trị nước không phải là việc dễ, nhàn, vì dù lựa được bề tôi giỏi rồi, cũng

phải có thuật sai khiến họ, xét họ, đối phó với họ.

6- Cần xét kĩ lí do rồi mới kết luận được.

Lí Khắc[5] trị nước Trung Sơn. Quan lệnh ấp Khổ Hình trình bản kế toán, số thu quá nhiều, Lí Khắc bảo: “Lời nói khéo léo, nghe thì thích, nhưng

không hợp tình lí, như vậy gọi là "điệu ngôn" (lời không thực, hư ngôn).

Không có mối lợi về núi, rừng, chằm hang mà số thu được nhiều, như vậy

gọi là “điệu hóa” (hóa vật không có thực, hư vật). Người quân tử không

nghe “điệu ngôn”, không nhận “điệu hóa”; ông nên từ chức đi.

*

Có người bảo:

Lí tử lập thuyết: “Lời nói khéo léo, nghe thì thích nhưng không hợp tình lí,

như vậy gọi là “điệu ngôn”. Khéo nói là làm cho người nghe thích, cái đó

tùy người nghe. Người nói đã không phải là người nghe thì sự khéo nói

cũng không phải là sự thích[6]. Cái mà Lí tử bảo không hợp tình lí không tùy thuộc người nghe mà tùy thuộc lời người đó nghe được. Người nghe

nếu không phải là tiểu nhân (vô học) thì là quân tử. Tiểu nhân không hiểu

tình lí, vậy không thể xét lời nói xem có hợp tình lí hay không; quân tử biết

xét lời nói xem có hợp tình lí hay không thì tất không thể thích được (vì lời

nói khéo không hợp tình lí). Vậy bảo “Lời nói khéo nghe thì thích nhưng

không hợp tình lí” là nói sai”.

- Thu được nhiều mà cho là “điệu hóa”, lời đó chưa phải là luôn luôn

đúng[7]. Lí tử không sớm cấm điều gian, để cho viên lệnh làm kế toán như

vậy, là có lỗi rồi. Ông không có thuật nào để biết là gian, mà cứ thấy ghi

https://thuviensach.vn

thu được nhiều là nói láo, thì mới làm sao đây khi số thu bất thường[8]?

Thu được nhiều (có thể) là nhờ được mùa. Làm lụng mà chú trọng đến sự

hòa hợp của âm dương, trồng trọt mà hợp với bốn mùa, không mất mát vì

muộn quá, sớm quá, không bị các họa lạnh quá hay nóng quá thì thu hoạch

được nhiều. Tìm hiểu kỹ thuật nuôi súc vật, nghiên cứu đất xem phù hợp

với loại cây nào thì lục súc sinh sản nhiều, ngũ cốc tươi tốt mà thu được

nhiều. Hiểu rõ việc cân, lường, kế toán, xét rõ địa hình, biết dùng cái tiện

lợi của xe thuyền, máy móc, thì dùng sức ít, kết quả lớn mà thu được nhiều.

Làm cho sự đi lại các chợ, búa, cửa ải và cầu được tiện lợi để đem hàng hóa

từ chỗ dư tới chỗ thiếu, khách mua bán qui lại, ngoại hóa tụ lại, rồi tiết kiệm trong việc tiêu xài, ăn uống, xây cất cung thất, chế tạo khí giới, có đủ

vật thường dùng mà không phung phí vào những vui chơi xa xỉ, thì thu

được nhiều. Những sự thu được nhiều đó đều do sức người; nếu lại thêm

mưa thuận gió hòa, nóng lạnh thích hợp thì dù đất không tăng, gặp năm

được mùa, số thu cũng nhiều. Sức người và thời tiết, hai cái đó đều làm cho

thu vào nhiều, không phải là mối lợi của rừng núi, chằm hang. Vậy gọi là

“điệu hóa” chỉ vì không có mối lợi rừng núi, chằm hang mà thu được nhiều,

là lời nói của kẻ không biết thuật trị nước.

*

7- Vua không cần xông pha tên đạn mà cần biết cách thưởng phạt.

Tóm tắt: Triệu Giản tử vây một thành của Vệ, đứng phía sau đánh trống

thúc quân mà quân không tiến. Nghe lời khuyên của Chúc Quá ông xông

tới trước, đứng chỗ tên đạn mà thúc quân, lúc đó quân mới theo ông xông

lên, mà đại thắng. Hàn Phi chê là không cần như vậy, cứ thưởng công cho

xứng, phạt tội cho nghiêm thì quân sĩ sẽ tử chiến vì mình.

https://thuviensach.vn

[1] Nguyên văn, dũng quí 踴蕢có sách giảng (tức là) tả một đồ dùng để

chôn cất (vì nhiều người chết chém mà đồ đó đắt giá). Có sách lại giảng

“dũng” là giày cho người cụt chân (vì tội mà bị chặt chân) hoặc chân giả

cho người cụt chân dùng.

[2] Nguyên văn là xích nhưỡng, có sách cho là tên đất, tên nước.

[3] Coi chú thích ở Thiên XL Nạn thế.

[4] Tư tưởng trong đoạn này giống Đạo gia, nên có học giả còn ngờ.

[5] Lí Khắc, hoặc Lí Đoái, Lí Khôi - coi phần I.

[6] Nguyên văn: Ngôn phi thích giả dã, tắc biện phi duyệt giả dã. Câu này có sách không chép, đại ý là: Không phải có người thích mà là khéo nói.

[7] Nguyên văn: vị khả viễn hạnh giả Trần Khải Thiên cho viễn = cửu (lâu).

Chúng tôi đoán ý mà dịch như trên.

[8] Nguyên văn là 倍(bội) (chữ tiếng Trung này trong sách viết sai thành chữ (vị 位: vị trí) bản Trần Khải Thiên bảo chữ bội 倍(nghĩa là gấp đôi) đó

xưa dùng như chữ (bội = trái đạo ngược lí) 悖

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXVIII

NẠN TAM (TRÍCH)

(BIỆN NẠN-III)

1- Phải trọng dụng kẻ cáo gian (tố cáo kẻ gian)

Lỗ Mục công hỏi Tử Tư (cháu nội của Khổng Tử):

- Ta nghe nói con của họ Bàng Giản[1] bất hiếu. Hạnh kiểm nó ra sao?

Tử Tư đáp:

- Người quân tử tôn hiền, trọng đức, nêu điều tốt ra để khuyên người, còn

những hạnh kiểm lầm lẫn là để cho tiểu nhân nhớ, thần không biết tới.

Tử Tư lui ra, Tử Phục Lệ Bá (một đại phu nước Lỗ) vô, Mục công hỏi về

con họ Bàng Giản. Tử Phục Lệ Bá đáp:

- Nó có ba cái lỗi mà nhà vua chưa được nghe.

Từ đó, Mục Công quý Tử Tư mà coi thường Lệ Bá.

*

Có người bảo:

Công Thất[2] nước Lỗ ba đời bị họ Quí lấn áp, cũng là đáng! Bậc minh quân tìm người tốt để thưởng, kẻ gian để phạt, hai việc đó đều chung một

nghĩa. Cho nên kẻ báo cáo người tốt là để cùng với vua mà mừng, kẻ báo

cáo đứa gian là để cùng với vua mà ghét, và cả hai người báo cáo đó đều

đáng khen thưởng. Không báo cáo với vua là không đồng lòng với vua mà

kẻ dưới sẽ đứng về phe gian, thái độ đó đáng chê phạt. Tử Tư không báo

cáo lỗi (của con họ Bàng Giản) mà Mục Công quí, Lệ Bá báo cáo mà Mục

Công coi rẻ. Nhân tình ai cũng thích được quí mà ghét bị coi rẻ, vì vậy họ

Quí làm loạn mà không biết, và vua Lỗ mới bị lấn áp. Đó là cái thói của các

ông vua mất nước, dân nước Trâu và nước Lỗ[3] cho thói đó là đẹp, và riêng Mục Công lại quí, chẳng là trái lẽ ư?

https://thuviensach.vn

*

2- Không nên nghe lời tô điểm (giả dối, tự biện hộ) của bề tôi.

(Hàn Phi ghét hạng bề tôi khi vua mình bị địch giết, vội đầu hàng địch và

hứa sẽ thờ vua địch như thờ vua cũ của mình).

3- Không để cho kẻ dưới lấn người trên, địa vị trên dưới phải phân minh:

Có người đố Tề Hoàn công: “Cái khó thứ nhất, cái khó thứ nhì, cái khó thứ

ba là cái gì?” Hoàn Công không giải đáp được, hỏi Quản Trọng, Quản

Trọng đáp: “Cái khó[4] thứ nhất là gần bọn kép hát mà xa kẻ sĩ, cái khó thứ

nhì là rời quốc đô để thường ra biển chơi, cái khó thứ ba là vua đã già mà

chậm lập thái tử”. Hoàn Công khen phải rồi không đợi lựa ngày mà làm lễ

lập thái tử ở thái miếu.

*

Có người bảo:

Quản Trọng giải câu đố đó không đúng. Việc dùng kẻ sĩ không ở chỗ xa

hay gần (xa họ vẫn có thể dùng được); còn bọn kép hát và hề lùn giải muộn

cho vua lúc nhàn, cho nên vua gần bọn họ mà xa kẻ sĩ, nước vẫn trị được,

không phải là điều khó. Có được (quyền) thế mà không biết dùng, chỉ cố

giữ lấy quốc đô, không rời nó, tức là lấy sức một người (tức vua) mà cấm

cả một nước (chiếm quốc đô); lấy sức một người mà cấm cả một nước, ít ai

thành công được. Sáng suốt thì có thể soi thấu được việc gian ở xa, thấy

được chỗ kín đáo nhỏ nhặt, hễ ra lệnh tất được thi hành, thì dù có đi chơi xa

ở biển, trong nước cũng không có biến loạn, vậy có bỏ quốc đô, ra chơi ở

biển mà không bị cướp ngôi, bị giết, không phải là điều khó (….) Không

chia hai địa vị và quyền thế, để cho con thứ ở địa vị thấp (không lấn được

thái tử), không cho ái thiếp mượn quyền thế của mình, thì dù già mà chậm

lập thái tử cũng không sao; vậy thì lập thái tử trễ mà con thứ không làm

loạn, cũng không phải là điều khó. Những cái này mới khó: để cho người ta

https://thuviensach.vn

lập được thế mạnh rồi mà giữ cho người ta không lấn hại mình, đó có thể

gọi là cái khó thứ nhất; quí ái thiếp mà giữ sao cho khỏi có hai hoàng hậu

(ái thiếp quyền ngang với hoàng hậu), đó là cái khó thứ nhì; yêu con thứ

mà giữ sao cho con đích (con dòng lớn, tức thái tử) khỏi bị nguy; chuyên

nghe một bề tôi mà giữ sao cho họ không đối địch với mình, đó có thể gọi

là cái khó thứ ba.

*

4- Làm cho dân vui, chọn người hiền và tiết kiệm, ba việc đó không cần

bằng biết rõ bề tôi.

Nhiếp[5] công (một đại phu nước Sở) tự là Tử Cao hỏi Trọng Ni về chính trị, Trọng Ni đáp: “Việc chính trị cốt làm cho kẻ ở gần vui mà kẻ ở xa tìm

đến.”

Lỗ Ai Công hỏi về chính trị, Trọng Ni đáp: “Chính trị cốt ở chỗ lựa người

hiền”.

Tề Cảnh công hỏi về chính trị, Trọng Ni đáp: “Việc chính trị cốt ở việc tiết

kiệm tài sản”.

Ba ông đó ra, Tử Cống (một đệ tử của Trọng Ni) hỏi: “Ba ông đó cùng hỏi

một câu về chính trị mà thầy đáp mỗi ông một khác là tại sao?” Trọng Ni

đáp: “Nước Nhiếp kinh đô lớn mà đất đai nhỏ, dân có lòng phản bội, cho

nên việc cai trị cốt làm cho kẻ ở gần vui mà kẻ ở xa tìm đến. Lỗ Ai Công

có ba vị đại thần, họ ngoài thì ngăn cản kẻ sĩ các nước chư hầu bốn bên,

trong thì kết bè đảng để gạt vua; khiến cho tôn miếu không được quét dọn,

nền xã tắc (nơi thờ Thần Đất và Thần Nông) không được cúng tế, tất là tại

ba đại thần đó cả, vì vậy mà thầy bảo việc chính trị cốt ở chỗ lựa người hiền. Tề Cảnh Công xây cửa Ung (cửa thành) và đài Lộ Tẩm, (nhân vui

mà) trong một buổi sáng cho ba đại phu một thái ấp ba trăm cỗ xe[6] bởi vậy thầy bảo việc chính trị cốt ở chỗ tiết kiệm tài sản”.

*

https://thuviensach.vn

Có người bảo:

Câu trả lời của Trọng Ni là lời nói làm cho mất nước. Dân nước Nhiếp đã

có lòng phản bội mà còn khuyên Nhiếp Công làm cho người ở gần vui,

người ở xa tìm đến, như vậy là dạy cho dân chờ mong ân huệ. Dùng chính

sách gia ân đó thì kẻ không có công được thưởng, kẻ có tội được tha, mà

pháp độ sẽ bại hoại. Pháp độ bại hoại thì chính trị loạn, dùng chính trị loạn

để trị dân bại hoại, là việc chưa từng thấy thành công. Vả lại dân có lòng

phản bội là vì sự sáng suốt của vua có chỗ không thấu đáo. Không chỉ cho

Nhiếp Công thêm sáng suốt mà lại khuyên làm cho kẻ ở gần vui, kẻ ở xa

tìm đến, đó là không dùng quyền thế của mình để cấm mà cùng với bề tôi

tranh dân bằng ân huệ, như vậy làm sao giữ được quyền thế của mình (….)

Ai Công có bề tôi, ngoài thì ngăn cản (người nước khác đến), trong thì lập

bè đảng mê hoặc vua; vậy mà Trọng Ni lại khuyên ông lựa người hiền

không phải theo cách xét công nghiệp của người, chỉ chọn người lòng mình

cho là hiền thôi. Nếu Ai Công biết rằng ba đại thần của mình (tức Mạnh

Tôn, Thúc Tôn, Quí Tôn) ngoài thì ngăn cản kẻ sĩ các nước chư hầu, trong

thì kết bè đảng, thì ba người đó không đứng được một ngày nữa; chính vì

Ai Công không biết lựa người hiền, chỉ lựa người mà lòng ông cho là hiền,

nên họ mới được giao cho việc nước. Tử Khoái nước Yên cho Tử Chi là

hiền mà chê Tôn Khanh[7] cho nên phải chết nhục. Phù Sai cho thái tử Phỉ

là có trí, Tử Tư[8] là ngu cho nên bị nước Việt diệt. Vua Lỗ nhất định không biết ai là hiền, mà lại khuyên ông lựa người hiền, tức là khiến ông bị

cái họa của Phù Sai và Tử Khoái nước Yên. Bậc minh quân không tự đề cử

bề tôi mà để cho bề tôi tự tiến thân (bằng cách lập công), không tự cho ai là

hiền mà xét ai tùy theo công nghiệp của người đó; bổ nhiệm họ để xét họ,

giao cho công việc để thử tài rồi phán đoán tùy theo kết quả, cho nên quần

thần ngay thẳng, không mưu lợi riêng, không giấu người hiền, không tiến

cử kẻ bất tiếu, như vậy vua đâu có khó nhọc về việc chọn người hiền?

Cảnh Công ban 100 cỗ xe cho bề tôi mà Trọng Ni khuyên ông phải tiết

kiệm tài sản, là không có thuật để phân biệt xa xỉ và tiết kiệm; vả lại riêng

vua phải kiệm ước thì đâu đủ tránh được sự nghèo. Ví dụ có ông vua lấy

lộc ngàn dặm để nuôi miệng mình thì dù Kiệt, Trụ cũng không xa xỉ bằng;

https://thuviensach.vn

hoặc nước Tề rộng ba ngàn dặm mà Hoàn Công lấy lộc một nửa nước để tự

cung dưỡng thì là xa xỉ hơn Kiệt, Trụ. Nhưng Hoàn Công đứng đầu ngũ bá

chính là nhờ khi nào nên xa xỉ, khi nào nên tiết kiệm (…) Bậc minh quân

khiến cho bề tôi không lo việc riêng, cấm họ nhờ gian trá mà sống; bề tôi

nào tận lực làm việc thì tất biết, biết thì tất thưởng; bề tôi nào tham ô làm

việc riêng tư thì tất biết, biết thì tất phạt. Như vậy bề tôi trung sẽ hết lòng

với việc công, dân và kẻ sĩ hết sức với việc nhà, bách quan sẽ thanh liêm,

tự kiềm chế mình để phục vụ vua, và trong việc thưởng vua có xa xỉ gấp

hai Cảnh công cũng không hại gì cho nước. Vậy lời khuyên tiết kiệm tài

sản không phải là điều cần gấp cho Cảnh Công. Trọng Ni chỉ trả lời ba ông

Nhiếp công, Ai công, Cảnh công một câu này thôi là họ không lo gì nữa cả:

“Phải biết kẻ dưới”. Biết rõ người dưới thì cấm ngay từ khi ý gian mới

hiện, cấm như vậy thì sự gian không tích lũy, thì không có lòng làm phản.

Biết rõ người dưới thì thấy một cách tường tận, thấy tường tận thì sáng suốt

trong việc thưởng phạt, sáng suốt trong việc thưởng phạt thì nước không

nghèo. Cho nên tôi bảo rằng chỉ trả lời ba ông ấy một câu: “Phải biết kẻ

dưới” là họ không còn lo gì nữa.

*

5- Trị dân thì đừng cậy ở trí khôn của mình mà cứ theo pháp luật- Phải lấy

vật trị vật, lấy người trị người.

Tử Sản nước Trịnh sáng sớm ra đi, qua cửa phường Đông Tượng[9] nghe tiếng một người đàn bà khóc, bèn vỗ vào tay người đánh xe, (bảo ngừng

lại), lắng tai nghe một lát rồi sai người thuộc hạ bắt người đàn bà đó, lại tra

hỏi thì ra mụ ta đã tự tay thắt cổ chồng. Hôm khác, người đánh xe hỏi ông:

“Ngài làm sao biết được?” Ông đáp: “Vì thấy tiếng khóc mụ đó run sợ.

Thường tình hễ người thân của mình mới đau thì mình lo lắng, khi sắp chết

thì mình run sợ, khi chết rồi thì mình đau xót. Mụ đó khóc chồng chết,

không đau xót mà run sợ, vì vậy mà biết có tình ý gian”.

*

https://thuviensach.vn

Có người bảo:

Tử Sản trị dân cách đó cũng chẳng rắc rối ư? Phải đợi trông thấy, nghe

thấy rồi mới biết được là gian thì nước Trịnh bắt được ít kẻ gian lắm.

Không dùng bọn lại coi về ngục tụng, không dùng chính sách khảo sát

nhiều mặt, không làm sáng tỏ phép đo lường, mà cậy vào sự tận dụng trí

thông minh, sự suy tư mệt trí của mình mới biết được kẻ gian, chẳng là

thiếu thuật quá ư? Vả lại sự việc thì nhiều mà trí lực thì ít, ít không thắng

được nhiều, cho nên phải lấy vật mà trị vật; kẻ dưới thì nhiều mà người trên

thì ít, ít không thắng được nhiều, cho nên phải dùng người mà trị người;

như vậy không lao lực mà được việc, không dùng nhiều trí lực mà bắt được

kẻ gian. Người Tống có câu: “Nếu Nghệ (người bắn giỏi) bảo con chim sẻ

nào bay qua cũng bắn được thì là Nghệ nói khoác. Nếu lấy thiên hạ làm cái

lưới thì không một con chim sẻ nào sẽ thoát được.” Muốn biết kẻ gian thì

cũng phải có cái lưới lớn mới không để thoát một kẻ nào cả. Không sửa cái

lưới[10] mà cứ lấy lòng (trí khôn) mình làm cung tên thì dù Tử Sản cũng là khoác lác. Lão tử bảo: “Lấy trí khôn trị nước, tức là giặc (cái họa) của

nước”[11] lời đó áp dụng vào Tử Sản được.

*

6- Trị nước chỉ nên dựa vào cái thế của mình thôi. (Lược bỏ)

7- Thưởng phạt mà chỉ căn cứ vào bề ngoài thì bề tôi gian dối sẽ gạt mình

được (Lược bỏ).

8- Pháp (luật) thì phải cho mọi người biết, thuật thì phải giấu mọi người.

Quản Tử (Quản Trọng) nói: “Lời nói ở nhà riêng thì phải đầy nhà riêng

(nghĩa là ai cũng nghe thấy, không giấu ai cả), lời nói ở công đường thì phải

đầy công đường, như vậy gọi là làm vua thiên hạ”.

*

https://thuviensach.vn

Có người bảo:

Quản Trọng bảo “Lời nói ở nhà riêng phải đầy nhà riêng, lời nói ở công

đường thì phải đầy công đường” không phải chỉ riêng trỏ những việc du hí,

ăn uống, mà tất còn trỏ những việc lớn[12] nữa. Những việc lớn của bậc vua chúa nếu không phải là pháp luật thì là thuật. Pháp luật là cái chép

trong sách vở, bày ở công sở và công bố cho toàn dân. Thuật là cái giấu

trong lòng để so sánh mọi việc mà ngầm chế ngự quần thần. Cho nên pháp

luật không gì bằng phải bày ra cho mọi người biết, mà thuật thì không

muốn người khác thấy. Bậc minh chủ nói đến pháp luật thì hết thảy những

kẻ ti tiện trong nước đều được nghe biết, chớ nào phải đầy nhà riêng mà

thôi; còn như dùng thuật thì những kẻ yêu mến, thân cận cũng không được

nghe, làm sao có thể đầy nhà riêng được? Vậy lời nói của Quản Tử không

phải là lời nói đúng với pháp thuật.

[1] Bộ mễ bên chữ gian Tự điển không có – Các nhà chú thích cho là chữ

撊(giản).

[2] Họ vua một nước chư hầu.

[3] Trâu và Lỗ là nơi phát nguyên của đạo Nho, nên dân hai nước đó được sự giáo hóa của Nho gia, có thói quen khen đức hạnh và giấu tội lỗi của

người khác.

[4] Khó giữ cho nước khỏi loạn, ngôi vua khỏi mất.

[5] Chữ diệp là lá, đây đọc là Nhiếp, tên đất và tên họ.

[6] Thời đó thái ấp của đại phu là 100 cỗ xe, mỗi cỗ bằng sáu dặm vuông.

Coi chú thích thiên XXXIII Ngoại trừ thuyết tả hạ.

[7] Tức Tuân Khanh, sư phụ của Hàn Phi. Hàn chỉ nhắc tới thầy ở mỗi đoạn này, mà không ai biết việc đó ra sao. Tử Khoái là vua nước Yên, xem chú

thích thiên VII Nhị Bính.

[8] Phù Sai là vua nước Ngô không nghe lời Tử Tư, sau bị Câu Tiễn, vua https://thuviensach.vn

Việt diệt.

[9] Có sách giảng là xóm thợ phía đông.

[10] Có sách chép là “bất tu kì lí” và giảng là không học cái lẽ đó.

[11] Đạo đức kinh – Chương LXV 2. Dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc (dã).

[12] Nguyên văn: đại vật (vật lớn), có người giảng là lễ pháp.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXXIX

NẠN TỨ (Trích)

(BIỆN NẠN – IV)

Thiên này gồm bốn tiết và khác với ba thiên trên ở chỗ sau lời phê bình lại

dẫn thêm một lời phê bình lời phê bình đó - đều của Hàn Phi - để bác ý

kiến trên hoặc xét thêm một khía cạnh nữa của vấn đề.

*

1 - Bề tôi và vua nên giữ phận mình. Lược bỏ.

2 - Vua nên sáng và nghiêm.

Dương Hổ nước Lỗ muốn đánh Tam Hoàn (ba đại phu trong công thất Lỗ,

con của Lỗ Hoàn Công: Mạnh tôn, Thúc tôn và Quí tôn) không được, phải

trốn qua Tề, Tề Cảnh Công lấy lễ tiếp đãi. Bão Văn tử can: “Không nên,

Dương Hổ được họ Quí yêu mà lại đánh Quí tôn, là vì ham sự giàu có của

họ ấy. Nhà vua giàu có hơn Quí tôn và nước Tề lớn hơn nước Lỗ, Dương

Hổ sẽ còn hết sức gian trá nữa”. Cảnh Công bèn bỏ tù Dương Hổ.[1]

*

Có người bảo:

Nhà có ngàn vàng thì con cái bất nhân, vì họ quá gấp mưu lợi. (Tề) Cảnh

Công đứng đầu trong ngũ bá, (mới đầu) tranh nước mà giết anh là vì cái lợi

lớn quá. Giữa vua tôi không có tình anh em ruột thịt. Trong việc cướp

quyền giết vua, chế ngự một nước vạn cỗ xe để hưởng cái lợi lớn thì bề tôi

nào chẳng là Dương Hổ. Việc làm hễ tinh tế, khéo léo thì thành, sơ suất,

vụng về thì thất bại. Bề tôi chưa khởi loạn là vì dự bị chưa đủ. Nhưng bề tôi

nào cũng có cái lòng (cướp ngôi) như Dương Hổ mà vua không biết, là vì

việc làm của họ tinh tế, khéo léo. Dương Hổ vì tham muốn đánh bề trên,

mà để cho thiên hạ biết được là do hắn sơ suất, vụng về. (Không khuyên

https://thuviensach.vn

Cảnh Công trừng phạt bọn bề tôi gian xảo của Tề[2] mà khuyên ông trừng phạt tên Dương Hổ vụng về, đó là chỗ sai trong lời khuyên của Bão Văn tử.

Bề tôi trung tín hay gian trá là tuỳ hành động của vua: vua sáng suốt và ngiêm khắc thì họ trung tín, vua nhu nhược và hôn ám thì họ gian trá. Sáng

suốt là biết được cái tinh tế, nghiêm khắc là không tha tội. Không biết ai là

bề tôi gian xảo của Tề[3] mà trị loạn thần của Lỗ, chẳng cũng bậy ư?

*

(Lại) có người bảo:

(…) Vua sáng và nghiêm thì bề tôi trung tín. Dương Hổ làm loạn ở Lỗ, việc

không thành, chạy qua Tề, Tề không trừng trị, tức là để cho Hổ lại làm loạn

ở Tề. Vua sáng suốt thì biết rằng việc trừng trị Dương Hổ có thể cứu loạn

được cho Tề, như vậy là tinh tế thấy được tình thế (khi loạn chưa phát). Lời

xưa có câu: “Chư hầu lấy nước làm tình thân”. Vua nghiêm khắc thì tội của

Dương Hổ không thể bỏ qua, đó là phép “không tha tội”. Vậy giết Dương

Hổ là để cho bề tôi phải trung tín. Chưa biết được bọn bề tôi của Tề kẻ nào

gian xảo, mà bỏ sự trừng phạt một kẻ đã hiển nhiên làm phản, thế là trách

kẻ chưa hẳn đã làm bậy mà không trừng trị cái tội rành rành, hành động đó

bậy. Trừng phạt một kẻ làm loan ở Lỗ để thị oai với bọn bề tôi có lòng gian

(ở Tề) mà lại được tình thân ái của Quí tôn, Mạnh tôn, Thúc tôn, lời khuyên

của Bão Văn có gì là trái đâu.

*

3 – Chưa đáng giận thì đừng tỏ sắc giận ra, chưa đáng phạt thì đừng tỏ ý

muốn phạt ra.

(Lược bỏ)

*

4 – Dùng người thì tránh đừng dùng kẻ mình yêu mà không thực hiền.

(Hàn Phi chép lại ở đây cố sự một người hầu bàn (đúng ra là hề lùn) đem

giấc mộng thấy bếp để khuyên Vệ Linh Công đừng để cho một sủng thần là

Di Tử Hà “che khuất”. Cố sự đó ông đã kể trong truyện là thiên Nội trừ

https://thuviensach.vn

thuyết thượng. Cuối truyện Hàn Phi thêm câu này:

“Vệ Linh công khen phải rồi đuổi Ung Tư, không dùng Di Tử Hà nữa mà

dùng Tư không Cẩn”, rồi ông phê bình như sau:

Có người bảo:

Người hề lùn đó khéo đặt sự chuyện nằm mộng để bày tỏ cái đạo làm vua,

nhưng Linh công không hiểu hết lời của anh ta. Đuổi Ung Tư, không dùng

Di Tử Hà mà dùng Tư không Cẩn là bỏ người mình yêu mà dùng người

hiền. Nhưng Tử Đô nước Trịnh cho Khánh Kiến là hiền mà bị Khánh Kiến

che lấp. Tử Khoái nước Yên cho Tử Chi là hiền[4] mà bị Tử Chi che lấp.

Bỏ người mình yêu mà dùng người mình cho là hiền, chưa chắc đã khỏi bị

một người đứng phía trước mà che mình. Kẻ bất tiếu đứng phía trước của

chúa, không nhất định là làm hại sự sáng suốt của chúa. Nếu không thấy sự

sáng suốt cho mình mà để cho người (mình cho là) hiền đứng phía trước thì

đất bị nguy.

*

(Lại) có người bảo:

Khuất Đào (một ông quan đời Xuân Thu) thích củ ấu, vua Văn vương thích

dưa xương bồ. Hai món đó không phải là món ngon mà hai bậc hiền đó đều

chuộng, vậy hợp khẩu vị chưa nhất định là ngon. Tấn Linh hầu ưa Tham

Vô Tuất,[5] Tử Khoái nước Yên cho Tử Chi là hiền, hai người bề tôi đó không phải là kẻ sĩ chính trực mà được hai ông tôn trọng, vậy người mình

cho là hiền vị tất đã hiền. Dùng người mình cho là hiền mà thực ra không

hiền thì cũng như dùng người mình yêu, không khác gì. Dùng người thực

sự hiền với dùng người mình yêu, hai cái khác nhau. Vì vậy Sở Trang

vương dùng Tôn Thúc (Ngao) (một hiền thần) mà làm bá chủ, còn Thương

Tân (tức vua Trụ nhà Thương) dùng Phí Trọng (một nịnh thần) mà bị diệt,

hai ông vua đó đều dùng người mình cho là hiền mà kết quả trái ngược

nhau. Tử Khoái nước Yên tuy đề cử người ông cho là hiền mà chỉ như dùng

người ông yêu thôi. Trường hợp Vệ Linh Công có khác gì vậy? Người hề

lùn đó chưa nhận ra được điều ấy. Vua Vệ bị che lấp mà không biết mình bị

che lấp, sau khi anh ta nói, vua mới biết rằng mình bị che lấp, cho nên đuổi

https://thuviensach.vn

bọn bề tôi che lấp mình đi, như vậy là thêm sự sáng suốt cho mình rồi. Bảo:

“Không thêm sự sáng suốt cho mình, mà để cho người (mình cho là) hiền

đứng phía trước che mình thì tất bị nguy” (lời đó đúng); nhưng nay vua Vệ

đã thêm sự sáng suốt cho mình rồi, thì dù bị (người mới dùng) che lấp

mình, tất không bị nguy nữa.

[1] Sau Dương Hổ qua Triệu, được Triệu Giản chủ trọng dủng. Coi truyện 2c, thiên XXXIII, Ngoại trừ thuyết tả hạ.

[2][3] Các nhà hiệu chú đều cho rằng phải thêm như vậy mới đủ nghĩa. Coi

[3] sẽ thấy.

[4] Coi chú thích thiên VII Nhị kinh – chưa rõ truyện Tử Đô và Khánh Kiến.

[5] Chưa rõ là ai.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXII

THUYẾT LÂM THƯỢNG (Trích)

(RỪNG MƯU MÔ - PHẦN TRÊN)

Thuyết lâm có thể hiểu là rừng truyện, rừng cố sự; chúng tôi dịch là Rừng

mưu mô vì thiên này cũng như thiên sau, (Thuyết lâm hạ), (mà mọi học giả

đều nhận là của Hàn Phi) chép toàn những mưu mô của người trước, đa số

là chính trị gia, một số ít là người thường. Hàn Phi nhớ đâu chép đấy, không sắp đặt, phân loại, cũng không nhằm mục đích chứng minh học

thuyết của ông mà cơ hồ chỉ để tặng các nhà cầm quyền và độc giả của ông

một cái “túi thuật” của cổ nhân thôi.

Thiên này gồm 34 truyện, thiên sau gồm 37 truyện, tổng cộng là 71 truyện.

[1]

Có một số truyện chép cả,

+ Trong Chiến Quốc sách, như:

Truyện XXII.8 tức truyện Ngụy sách 1.1 (Chiến Quốc sách, Lá Bối 1972)

- XXII 10 - Tống sách -1 nt.

- XXII 13 - Đông Chu sách 10 nt.

- XXII 17 - Sở sách IV 8 nt.

- XXII 22 - Ngụy sách 122 nt.

- XXII 28 – 8 - Ngụy sách 11.13 nt.

- XXII 34 - Tề sách 1.3 nt.

+ Hoặc trong Liệt tử, như: Truyện XXII.31 tức truyện Liệt tử II 16 (Liệt tử

- Dương tử - Lá Bối 1972)

- XXII.9 - Liệt tử VIII 24 nt.

Những truyện trùng nhau đó chép gần y hệt nhau, chỉ khác nhau ít chữ,

không rõ sách nào chép của sách nào.

Chúng tôi bỏ không dịch lại những truyện đó, trừ truyện XXII.10, và chỉ

trích trong thiên này 8 truyện để giới thiệu với độc giả, vì cho cả hai thiên

đều không quan trọng, chỉ đáng coi là phần phụ lục thôi. Chúng tôi đánh

https://thuviensach.vn

số từng truyện cho dễ kiếm.

*

1. Thang đã diệt nhà Hạ (vua Kiệt), sợ mang tiếng là tham nên (làm bộ)

đem thiên hạ nhường cho (một ẩn sĩ là) Vụ Quang, nhưng sợ Vụ Quang

nhận, lại sai người thuyết Vụ Quang: “Thang giết vua mà muốn gieo tiếng

xấu cho ông đấy”. Do đó, Vụ Quang nhảy xuống sông tự tử[2].

2. Tần Vô vương bảo Cam Mậu tự lựa lấy cho mình một trong hai chức:

“bộc” (một chức hầu cận) hay “hành” (sứ thần). Mạnh Mão khuyên Cam

Mậu[3]:

- Ông nên xin làm quan “bộc”. Sở trường của ông là đi sứ. Tuy ông giữ

chức “bộc”, nhà vua cũng sẽ sai ông đi sứ; mà ông vừa cầm ấn quan “bộc”

vừa làm việc của quan “hành”, như vậy là kiêm cả hai chức.

5. Nước Tấn đánh nước Hình, Tề Hoàn Công muốn cứu; Bão Thúc tâu:[4]

- Còn sớm quá! Nước Hình không mất thì nước Tấn không mệt, Tấn không

mệt thì Tề không được trọng. Vả lại cái công cứu một nước nguy không lớn

bằng cái đức phục hưng một nước đã mất. Tốt hơn, đại vương nên chậm

cứu nước Hình để làm cho nước Tấn mệt, đợi cho Hình mất rồi, phục hưng

lại cho; như vậy xét về “thực” là có lợi mà xét về “danh” lại càng tốt.

Hoàn Công không cứu Hình nữa.

10. Tề đánh Tống. Tống sai Tang Tôn tử xuống phía Nam cầu cứu với nước

Kinh (Sở). Vua Kinh rất mừng, hứa sẽ tận lực giúp. Tang Tôn tử lo lắng ra

về, người đánh xe thấy vậy hỏi:

- Việc cầu cứu có kết quả mà sao ngài lại có vẻ lo lắng?

Tang Tôn tử đáp:

- Tống nhỏ mà Tề lớn. Cứu nước Tống nhỏ mà để cho nước Tề lớn ghét,

điều đó ai cũng lấy làm lo mà vua Kinh lại mừng, chắc ông ta (hứa hão) để

chúng ta kiên tâm chống cự. Chúng ta kiên tâm chống cự, (Tề?) sẽ mệt; đó

là điều có lợi cho Kinh.

Tang Tôn tử về nước. (Quả nhiên) Tề chiếm năm thành của Tống rồi mà

Kinh vẫn chưa đem quân cứu.

16. Quản Trọng và Thấp Bằng[5] theo Tề Hoàn Công đi đánh nước Cô Trúc. Mùa xuân đi, mùa Đông về, quên đường lạc lối. Quản Trọng bảo:

https://thuviensach.vn

- Có thể dùng trí nhớ của con ngựa già được.

Họ bèn thả con ngựa già đi trước rồi theo nó mà tìm được đường về. Tới

một chỗ trong núi, thiếu nước, Thấp Bằng bảo:

- Loài kiến, mùa đông ở phía nam của núi (vì có ánh nắng, ấm áp), mùa hè

ở phía Bắc của núi (vì có bóng mát). Chỗ nào ổ kiến cao một tấc, đào

xuống một nhẫn (8 thước thời đó) thì có nước.

Họ cho đào và được nước.

Quản Trọng là bậc thánh, Thấp Bằng là bậc trí, mà có điều không biết cũng

không ngại học con ngựa già và loài kiến. Ngày nay, người ta không biết

rằng mình ngu để học cái sáng suốt của thánh nhân, chẳng là lầm lẫn ư?

26. Vua Trụ uống rượu suốt đêm[6], vui say[7] không biết ngày nào nữa, hỏi kẻ tả hữu, không kẻ nào biết, bèn sai người hỏi Cơ tử[8]. Cơ tử nói với môn đồ:

- Làm chúa thiên hạ mà tới nỗi cả nước không ai biết ngày, như vậy thiên

hạ nguy rồi. Cả nước không ai biết mà ta biết thì ta cũng nguy rồi.

Rồi ông lấy cớ là say cũng không biết ngày.

30. Thấp Tư Di (một vị quan nước Tề) lại thăm Điền Thành tử[9], Điền Thành tử cùng ông ta lên lầu ngắm cảnh bốn phía. Ba phía đều trống, duy

có phía Nam là bị cây nhà Thấp tử che khuất. Điền Thành tử không nói gì.

Thấp tử sai người đốn cây đó, mới chặt được vài nhát thì ông ta bảo thôi.

Người quản gia hỏi sao đổi ý như vậy. Ông ta đáp:

- Người xưa có ngạn ngữ này: “Biết cá trong vực sâu là điều bất tường”. Họ

Điền đương mưu tính đại sự[10] mà tôi tỏ cho ông ta thấy rằng tôi hiểu được ẩn ý của ông thì tôi tất nguy. Không đốn cây này, chưa phải là có tội,

mà biết được điều người ta không nói ra mới là tội lớn.

Bèn thôi không đốn cây nữa.

32. Một người nước Vệ gả con gái, dạy nó: “Con phải góp nhặt của riêng,

nghen. Làm vợ người ta mà bị đuổi về là chuyện thường; sống với nhau tới

già mới là chuyện hiếm có”. Người con nghe lời, gom góp của riêng, mẹ

chồng cho là quá lo việc riêng tư, đuổi cô ta về. Lúc về nhà tiền của cô ta

gấp bội lúc về nhà chồng. Người cha không tự nhận rằng mình dạy con sai

mà còn tự đắc rằng mình khôn, đã làm giàu thêm được. Ngày nay bọn bề

https://thuviensach.vn

tôi làm việc quan đều một loại như vậy.

[1] Vài truyện là ngụ ngôn hoặc danh ngôn.

[2] Truyền thuyết truyền ngôi này không chắc có thực, và được nhiều sách nhắc tới; nhưng chỉ Hàn Phi là cho rằng Thang không thực tâm, chỉ làm bộ

nhường thôi và dùng “thuật” đó.

[3] Cam Mậu là tả thừa tướng của Tần Võ Vương, Mạnh Mão làm xá nhân, thuộc quyền Cam Mậu.

[4] Hình là một nước nhỏ ở tỉnh Trực Lệ ngày nay. Bão Thúc là bạn thân của Quản Trọng (Coi tiểu sử Quản Trọng trong phần nhất).

[5] Một bề tôi giỏi của Hoàn Công.

[6] Tương truyền vua Trụ ở trong cung, đóng cửa, đốt đước để dâm lạc,

“lấy 120 ngày làm một đêm”, vì vậy mà quên ngày.

[7] Có bản chép là cu (sợ). Chữ cu với chữ hoan (vui) hơi giống nhau.

[8] Cơ tử là chú vua Trụ, can Trụ không được, giả điên, làm tên nô lệ. Chu Võ Vương diệt Trụ rồi, phong ông làm vua Triều Tiên.

[9] Điền Thành tử hay Điền Thành, Điền Thường, Điền Hằng, hay Trần Hằng ở đời Xuân Thu, làm đại phu triều Tề Giản công, giết Giản Công để

lập Bình Công. Sau con cháu ông ta cướp ngôi nước Tề.

[10] Ám chỉ việc Điền Thành tử mưu giết Giản Công. Coi thêm chú thích thiên XXXIV, Ngoại trừ thuyết hữu thượng.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XXIII

THUYẾT LÂM HẠ (Trích)

(RỪNG MƯU MÔ - PHẦN DƯỚI)

1. Bá Lạc dạy hai người coi tướng những con ngựa hay đá, dắt họ

lại chuồng ngựa của Triệu Giản tử. Một người lựa một con ngựa hay đá đưa

ra, còn người kia đi theo sau ba lần vỗ vào chỗ xương cụt ở mông của con

ngựa, nhưng nó không đá; người lựa ngựa tự cho rằng mình coi tướng ngựa

sai. Người kia bảo: “Anh coi không sai đâu, nó hay đá đấy nhưng vai ngắn

mà đầu gối sưng. Ngựa khi đá thì cất chân sau lên mà chân trước phải chịu

tất cả sức nặng; đầu gối nó sưng thì làm sao chịu được, cho nên chân sau

không cất lên được. Anh giỏi coi tướng ngựa nhưng dở coi đầu gối sưng”.

Việc gì cũng có lí do, mà chỉ bậc trí giả mới biết rằng đầu gối sưng thì không chịu được sức nặng. Huệ tử[1] bảo: “Nhốt con vượn vào cũi thì nó không khác gì con heo”. Hễ cái thế bất lợi thì không tỏ được khả năng của

mình.

2. Hoàn Hách[2] nói: “Phép tạc tượng thì mũi nên cho lớn, mắt cho nhỏ vì mũi lớn thì có thể đục lại cho nhỏ, chứ đã nhỏ thì không làm cho

lớn lên được; còn mắt nhỏ thì có thể đục lại cho lớn, chứ đã lớn thì không

thể làm cho nhỏ lại được”. Làm việc gì khác cũng vậy, hễ việc làm rồi, sau

sửa lại được thì ít khi thất bại.

8. Quan thái tể nước Tống quyền lớn mà chuyên chính. Quí tử[3]

sắp yết kiến vua Tống. Lương tử[4] hay tin bảo Quí tử: “Trong khi hầu chuyện vua, tất phải có quan thái tể cùng ngồi nghe chứ? Nếu không thì

ông khó tránh được họa đấy”. Quí tử bèn khuyên vua Tống nên trọng sức

khoẻ, đừng quan tâm quá đến việc nước.

16. Ba con bọ chét (sống bám vào con heo) sắp đi kiện nhau. Một con khác

đi ngang qua, hỏi: “Kiện nhau về việc gì vậy?” Ba con kia đáp: “Vì tranh

nhau chỗ béo bở”. Con thứ tư bảo: “Các anh không lo ngày tế chạp[5] tới, người ta đốt cỏ mao thui con heo ư? Mà còn tranh nhau nữa?” Ba con kia

https://thuviensach.vn

nghe vậy bèn xúm nhau hút máu con heo (cho thật nhiều); con heo gầy đi, khỏi bị giết.

24. Chu Táo hỏi Cung Tha[6]:

- Xin ông vì tôi mà tâu với vua Tề rằng nếu vua Tề giúp tôi làm quan ở

Ngụy thì tôi xin làm cho Ngụy sẽ phải thờ Tề.

Cung Tha bảo:

- Không được. Như vậy tỏ rằng ông không có thế lực gì ở Ngụy, vua Tề tất

không giúp một người không có thế lực gì ở Ngụy để kết oán với một

người khác đã có thế lực ở Ngụy. Tốt hơn ông nên nói: “Nhà vua muốn thì

thần xin thuyết nước Ngụy thờ nhà vua”. Như vậy vua Tề cho rằng ông đã

có thế lực ở Ngụy, tất ưng ông. Rốt cuộc ông có thế lực ở Tề, rồi nhờ Tề

mà có thế lực ở Ngụy nữa.

27. Vua nước Kinh (Sở) đánh nước Ngô. Vua Ngô sai bắt Tư Vệ Quệ

Dung[7] khao quân Kinh. Tướng nước Kinh bảo: “Bắt trói hắn lấy máu thoa trống”. (Khi bắt rồi) ông ta hỏi (Tư Vệ Quệ Dung): “Người có bói rồi

mới đi không?”

Đáp

- Có

- Quẻ tốt không?

- Tốt

Người nước Kinh hỏi

- Nay Tướng nước Kinh sắp lấy máu chú thoa trống, quẻ tốt ở chỗ nào?

Đáp:

- Chính vì vậy mà quẻ tốt đấy. Nước Ngô sai người qua đây xem tướng

Kinh có giận hay không. Nếu tướng quân giận thì nước Ngô sẽ đào hào cho

sâu thêm, đắp lũy cho cao thêm; nếu không giận thì nước Ngô sẽ thủng

thẳng. Nay tướng quân giết tôi thì nước Ngô sẽ phòng thủ gắt. Và quẻ đó

bói cho cả nước, không phải cho một bề tôi. Giết một bề tôi còn cả nước

được bảo tồn, thì sao không gọi là tốt được? Lại thêm, nếu kẻ chết rồi

không biết gì nữa thì lấy máu tôi bôi trống có ích gì đâu; nếu chết rồi mà

còn biết thì trong khi lâm chiến, tôi sẽ làm cho trống không kêu.

Người Kinh nghe vậy thôi không giết ông ta.

https://thuviensach.vn

32. Tề đánh Lỗ, đòi cái đỉnh đất Sàm. Lỗ đưa một cái đỉnh giả qua. Người Tề bảo: “Đỉnh đó giả”. Người Lỗ cãi: “Đỉnh đó thật”. Người Tề bảo: “Mời

ông Nhạc Chính Tử Xuân[8] sang đây, chúng tôi sẽ tin lời ông ấy”. Vua Lỗ

cho mời Nhạc Chính Tử Xuân, ông hỏi: “Sao không dám đưa cái đỉnh thật

qua?” Nhà vua bảo: “Ta quí cái đó”. Ông đáp: “Thần cũng quí cái tín nghĩa

của thần vậy”.

37. Người nước Trịnh có một cậu con sắp đi xa[9]. Trước khi đi, cậu ta dặn người nhà: “Phải sửa bức tường hư để kẻ bất lương khỏi vô trộm.” Một

người hàng xóm cũng nói vậy. Chưa kịp sửa tường thì quả nhiên bị trộm

rồi. Người nước Trịnh đó cho con mình là khôn mà ngờ hàng xóm là kẻ

trộm.

[1] Tức Huệ Thi, một triết gia đồng thời với Trang tử, làm tướng quốc cho Lương Huệ Vương.

[2][3][4] Ba nhân vật: Hoàn Hách, Quí tử, Lương tử này không rõ là ai.

[5] Một ngày tế lễ chư thần trong tiết đông chí.

[6] Chu Táo: chỉ biết là một người nước Ngụy - Cung Tha là một mưu thần nước Tề.

[7] Chỉ biết là bề tôi nước Ngô.

[8] Người nước Lỗ, học trò ông Tăng tử nổi tiếng là hiền sĩ.

[9] Nguyên văn là hoạn. Có sách giảng là đi làm quan, hoặc đi du học.

Truyện này trong thiên Thuế nạn chép là người nước Tống.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XLI

VẤN BIỆN.

(HỎI VỀ SỰ TRANH BIỆN)

Có người hỏi:

- Do đâu mà có sự tranh biện?

Đáp:

- Do bề trên (vua chúa) không sáng suốt.

Lại hỏi:

- Tại sao bề trên không sáng suốt mà lại sinh ra tranh biện?

Đáp:

- Trong nước của một vị minh quân thì lệnh là lời nói rất quí,

pháp luật là rất thích đáng. Lời không thể có hai cùng quí[1], pháp luật không thể có hai cùng thích đáng. Cho nên lời nói và việc làm mà không

theo pháp lệnh thì phải cấm. Nếu có người nào (bảo) không theo pháp lệnh

mà có thể đối phó với sự gian trá, thích ứng với sự biến động, mưu lợi, dò

đoán được sự tình thì bậc vua chúa nên thu nạp lời người đó mà xét xem có

thực tế không. Lời nói của họ mà thích đáng thì thưởng lớn,[2] không thích đáng thì phạt nặng. Như vậy người ngu sợ tội mà không dám nói (bậy),

người thông minh không cãi lí, do đó mà không có sự tranh biện. Đời loạn

thì không vậy. Vua ban lệnh mà dân lấy văn học để chê bai, công sở có

pháp luật mà dân lấy hành động riêng để sửa pháp luật theo ý mình; vua

làm loạn pháp lệnh mà trọng trí lược, hành vi của bọn học giả, vì vậy mới

có nhiều văn học. Phàm lời nói và hành vi phải lấy công dụng làm tiêu

chuẩn. Mài mũi tên cho thật bén rồi lấy bắn càn thì thế nào mũi tên cũng

trúng một sợi lông mùa thu (lông tơ), nhưng như vậy không thể bảo là bắn

giỏi được, vì không có cái đích nhất định. Đặt một cái đích rộng năm tấc,

đứng cách xa trăm bước thì nếu không phải là Nghệ và Phùng Mông[3] tất bắn không trúng được, vì phải nhắm một cái đích nhất định. Cho nên nhắm

https://thuviensach.vn

đích nhất định, thì đích rộng tới năm tấc mà bắn được như Nghệ và Phùng Mông đã là khéo rồi; không có đích nhất định mà bắn càn thì dù trúng mười

cái lông mùa thu cũng là vụng. Nay nghe lời nói, xét hành vi (của ai) mà

không lấy công dụng làm tiêu chuẩn thì lời tuy rất tinh thâm, hành vi tuy rất

kiên cường, cũng chỉ là lời nói càn (việc làm càn) thôi. Cho nên thời loạn

thì người ta cho lời khó hiểu là tinh thâm, cho sự uyên bác là hùng biện; xét

hành vi thì người ta cho sự xa rời quần chúng là hiền minh, cho sự phạm

thượng là cao ngạo. Bậc vua chúa thích lời tinh thâm, hùng biện, trọng

hành vi hiền minh, cao ngạo, cho nên tuy có người lập ra pháp luật, định

hành vi nào nên giữ nên bỏ, phân biệt lời nào phải lời nào trái, (tới chỗ này

chắc sắp chữ thiếu?) nên kẻ mặc áo nhà Nho và bọn đeo kiếm (hiệp khách)

mới đông, nông phu và chiến sĩ mới ít, lời luận về “chắc, trắng”, “không có

chiều dầy"[4] mới nổi lên mạnh, mà pháp lệnh của quốc gia không còn. Vì vậy mà tôi bảo rằng bề trên không sáng suốt thì sinh ra tranh biện.

[1] Nghĩa là về một việc đã ra lệnh thì phải theo, chứ không thể vừa theo lệnh đó vừa theo một mệnh lệnh ngược hoặc khác hẳn.

[2] Nguyên văn: hữu đại lợi = có lợi lớn (cho người nói), tức là người đó sẽ

được thưởng.

[3] Hai người bắn giỏi thời xưa – Phùng Mông là học trò của Nghệ. Nhiều người đọc là Bàng Mông hoặc Bồng Mông, nhưng lối đọc này bị các học

giả Nhân Sư Cổ và Nguyễn Nguyên bác.

[4] ) Công Tôn Long tách rời cái cứng và cái trắng (li kiên bạch) Như

phiến đá trắng, lúc thì ta thấy nó trắng mà không thấy nó chắc, lúc thì thấy

nó chắc mà không thấy nó trắng, thấy cái nọ, không thấy cái kia, như vậy là

cái nọ lìa cái kia, không chứa cái kia.

https://thuviensach.vn

Huệ Thi bảo: cái không có chiều dày thì không chồng chất lên được, vậy

mà nó lớn tới ngàn dặm (vô hậu, bất khả tích dã, kì đại thiên lí).

Coi thiên Thiên hạ trong Trang tử. Không rõ Huệ Thi (một nhà ngụy biện

cũng như Công Tôn Long) muốn nói gì. Có người không chấm câu sau chữ

hậu và giảng là: không có cái gì có chiều dày mà không chồng chất lên

được, chất hoài nó sẽ lớn tới ngàn dặm.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XII

THUẾ NẠN

(DU THUYẾT KHÓ)

1. Du thuyết khó ở chỗ hiểu được tâm lý đối phương[1]

Du thuyết khó, nhưng không khó ở chỗ trí thức của ta đủ thuyết phục được

vua chúa hay không, cũng không khó ở chỗ khẩu tài của ta phát biểu được

rõ ý của ta hay không, cũng không khó ở chỗ ta dám tung hoành phóng dật

diễn hết ý của ta hay không, mà khó ở chỗ hiểu được tâm lí đối phương để

cho lời chúng ta hợp với tình ý của họ. Như đối phương nghĩ tới danh dự

thanh cao mà ta đem tài lợi ra thuyết thì tất họ cho ta là bỉ lậu, tư cách đê

hèn mà không dùng ta, xa lánh ta. Nếu đối phương nghĩ tới tài lợi mà ta

đem danh dự thanh cao thuyết thì họ cho ta là không biết thời thế, không

hiểu sát sự tình, tất không thu dụng ta. Đối phương trong lòng thích tài lợi

mà ngoài mặt bộ thích danh dự cao, nếu ta đem danh dự thanh cao ra thuyết

thì bề ngoài họ thu dụng ta mà thực tâm xa lánh ta; nếu ta đem tài lợi ra

thuyết thì bề trong họ dùng lời ta mà bề ngoài xa lánh ta. Những điều đó

không thể không xét được.

2. Những điều nên tránh để khỏi nguy hiểm tới thân.

Việc làm phải kín đáo mới thành công, lời nói vì tiết lậu mà thất bại. Không

nhất định là mình có ý tiết lậu ra, có khi chỉ vì vô tình nói đến điều đối phương muốn giấu mà thân cũng nguy rồi. Đối phương bề ngoài làm việc

đó mà thực sự nhắm mục đích khác, kẻ du thuyết không những biết việc

mưu tính của họ lại còn biết họ vì lẽ gì mà làm như vậy, thế là thân sẽ nguy.

Mình giúp họ lập kế hoạch về một việc đặc biệt nào đó mà thỏa đáng, có kẻ

thông minh ở ngoài dò xét biết được, việc tiết lậu ra, họ sẽ cho là chính mình tiết lậu, như vậy thân sẽ nguy. Tình chưa thân, ân huệ chưa thấm

nhuần, mà nói hết ra như chỗ cực thân với nhau, nếu ý kiến của mình được

https://thuviensach.vn

thi hành mà thành công thì rồi mình cũng bị quên; còn nếu như ý kiến của mình thi hành không được mà thất bại thì sẽ bị nghi, như vậy thân sẽ nguy.

Bậc quí nhân có điều lầm lỗi mà kẻ du thuyết đem lễ nghĩa ra bàn để che

cái ác của họ, như vậy thân sẽ nguy. Bậc quý nhân được người ta bày cho

một mưu kế nào mà thích, coi đó là công của mình, kẻ du thuyết biết rõ đầu

đuôi, như vậy thân sẽ nguy. Ép buộc họ làm một việc mà họ không làm

được, ngăn cản không cho họ làm một việc mà họ không thể không làm,

như vậy thân sẽ nguy. Cùng phê bình với họ về các đại thần của họ thì họ

cho là mình có lòng li gián bọn họ với nhau; cùng phê bình với họ về hạng

quan nhỏ của họ thì họ cho rằng mình được yêu mà lộng quyền. Phê bình

những người họ yêu thì họ cho rằng mình muốn nhờ cậy bọn đó; phê bình

những kẻ họ ghét thì họ cho rằng mình muốn dò xét lòng họ. Lời của mình

thẳng tuột mà vắn tắt thì họ cho là mình bất trí, vụng về; còn như mình biện

bác tế toái thì họ cho là mình rườm rà, tô điểm. Bày tỏ sự tình, ý kiến một

cách sơ lược thì họ bảo mình nhút nhát, không dám nói hết; suy xét kỹ sự

tình và trình bày một cách phóng túng thì họ bảo mình lỗ mãng, khinh mạn.

Đó là những chỗ khó khăn trong sự du thuyết, không thể không biết được.

3. Những thuật để thành công.

Điều cốt yếu của phép du thuyết là biết tô điểm cái mà đối phương khoe

khoang tự phụ và che giấu cái đối phương lấy làm hổ thẹn. Họ gấp muốn

làm một việc thì phải thuyết sao cho việc riêng đó thành ra nghĩa chung mà

khuyến khích họ làm. Trong ý họ, họ cho việc đó là đê hèn nhưng không

thể không làm được thì kẻ du thuyết phải tô điểm sao cho việc đó hóa ra

đẹp đẽ, nếu không làm thì đáng tiếc. Trong lòng họ cho việc đó là cao

thượng nhưng thực tế họ không làm được, kẻ du thuyết phải vạch rõ chỗ

hỏng của việc (cho?) họ thấy nó xấu, rồi khen rằng không làm là sáng suốt.

Họ muốn khoe trí thì kể cho họ nghe nhiều việc khác đồng loại với việc họ

định làm để họ tham khảo được rộng, khiến cho họ dùng kiến nghị của ta

mà ta cứ giả đò như không biết, để họ không ngờ rằng mình đã mở trí cho

họ. Muốn dâng cái ý rằng đôi bên (họ và người khác) nên chung sống với

nhau thì phải khen rằng hành động như vậy sẽ được tiếng tốt mà đồng thời

ám chỉ rằng cũng hợp với tư lợi của họ nữa; muốn bày tỏ sự nguy hại thì

https://thuviensach.vn

cho họ thấy rằng như vậy sẽ bị phỉ báng mà đồng thời ám chỉ rằng có hại riêng cho họ nữa. Nên khen những người hành vi giống hành vi của họ,

mưu tính những việc giống việc của họ. Nếu có kẻ nào cũng dơ dáy như họ

thì nên tô điểm cho là không có gì thương phong bại tục; có kẻ nào cũng

thất loại như họ thì nên tỏ rõ rằng kẻ đó không hề lầm lẫn. Nếu họ tự nhận

rằng năng lực dồi dào thì đừng đem những nỗi khó khăn ra làm nhụt chí

của họ;[2] nếu họ tự cho là quyết đoán hơn người thì đừng vạch những lầm lẫn của họ cho họ giận, nếu họ cho rằng mưu tính sáng suốt thì đừng đem

sự thất bại ra nén lòng họ. Đừng trái với chủ ý của họ, đừng xung đột trong

lời nói với họ, như vậy rồi mới đem hết tài trí ra trần thuyết. Đó là cái phép

làm cho họ thân cận, không hoài nghi, rồi mới có thể hết lời thuyết phục họ

được.

Y Doãn làm đầu bếp, Bách Lí Hề[3] làm tôi mọi, đều là vì muốn bề trên biết tới mình. Hai ông đó đều là bậc thánh mà còn làm những việc ti tiện để

cầu tiến thân, xấu xa như vậy đó. Nay ta làm tên đầu bếp hay kẻ tôi mọi mà

có thể được vua chúa lắng nghe lời ta, dùng mưu ta để cứu đời thì có gì

đáng xấu hổ cho hạng sĩ có tài năng đâu. Trên dưới ở gần nhau đã lâu ngày,

tình đã thân thiết mà ân trạch đã thấm nhuần, bàn những kế hoạch sâu sắc

mà không bị nghi ngờ, tranh biện mà không bị tội, lúc đó ta mới có thể

phân tích lợi hại để lập sự nghiệp cho vua, nói thẳng điều phải trái để sửa

đức hạnh của vua; vua tôi đối đãi với nhau được như vậy là ta thành công

trong sự du thuyết.

4. Dẫn cố sự để chứng minh.

Xưa kia Trịnh Vũ Công muốn đánh nước Hồ, mới đầu đem con gái gả cho

vua Hồ để làm cho vua Hồ vui lòng. Rồi hỏi quần thần: “Trẫm muốn dùng

binh thì nước nào nên đánh?” Quan đại phu là Quan Kỳ Tư bảo: “Nên đánh

nước Hồ”. Vũ Công giận, sai đem giết Quan Kỳ Tư, bảo: “Hồ là nước anh

em, sao nhà ngươi lại bảo nên đánh?” Vua Hồ nghe chuyện đó, cho là nước

Trịnh thân với mình, không đề phòng, quân Trịnh đánh úp mà chiếm được.

Nước Tống có một nhà giàu, trời mưa, tường đổ. Người con nói” “Không

xây lại thì sẽ bị trộm”. Cha người hàng xóm cũng nói như vậy. Tối, quả

nhiên mất trộm lớn; người trong nhà rất khen người con là khôn ngoan mà

https://thuviensach.vn

nghi cha người hàng xóm.

Lời hai người đó nói đều đúng cả mà nặng (Quan Kỳ Tư) thì bị giết, nhẹ

(cha người hàng xóm) thì bị nghi, vậy đủ thấy: biết không phải là khó, biết

dùng cái biết mới khó. Cho nên lời đoán của Nhiễu Triều[4]rất xác đáng, người nước Tống coi ông là bậc thánh mà người nước Tần coi ông là vô

dụng[5]. Điều đó không thể không xét được.

5. Phải xem vua yêu hay ghét mình; đừng làm trái ý vua.

Xưa Di Tử Hà được vua Vệ yêu. Theo phép nước Vệ, hễ lén đánh xe của

vua thì bị tội chặt chân. Mẹ Di Tử Hà đau, có người hay tin, đương đêm

báo cho Di Tử Hà; Di Tử Hà truyền lệnh giả rồi ngồi xe vua ra khỏi cung.

Vua hay được khen: “Thực có hiếu, vì mẹ mà quên tội chặt chân”. Một

hôm khác, Di Tử Hà cùng dạo trong vườn với vua, ăn một trái đào, thấy

ngọt, lấy nửa trái đào ăn dở đút cho vua. Vua bảo: “Thực là yêu ta. Quên

miếng ngon mà đút cho ta”. Đến khi dung nhan Di Tử Hà suy kém, tình

yêu của vua lơi là, có tội với vua, vua bảo: “Nó đã tự tiện lên ngồi xe của

ta, lại đút cho ta trái đào nó ăn dở”. Hành vi của Di Tử Hà có thay đổi gì

đâu mà trước thì được khen, sau lại bắt tội, chỉ tại lòng yêu ghét đã thay đổi

vậy. Cho nên được vua yêu thì tài trí hóa ra hợp ý, bị vua ghét thì tài trí hóa

ra không hợp ý, bị tội mà càng hóa sợ. Cho nên kẻ sĩ can gián, du thuyết,

đàm luận, không thể không xét vua chúa yêu hay ghét mình rồi sau mới nên

thuyết.

Rồng là con vật thuần, có thể lấn lớn mà cưỡi, nhưng dưới họng nó có

những vẩy ngược chu vi rộng cả thước, ai mà đụng tới thì nó sẽ giết. Bậc

vua chúa cũng có những vẩy ngược, kẻ du thuyết mà biết đừng đụng tới thì

là tạm được rồi.

[1] Chúng tôi chia đoạn, đánh số và đặt tiêu đề cho mỗi đoạn. Thiên này https://thuviensach.vn

chúng tôi đã dịch trong Cổ văn Trung Quốc (Tao đàn 1966) nay sửa lại vài chỗ.

[2] Nguyên văn: khái (概) là cái ống để gạt thóc, sau trỏ công việc gạt thóc, do đó có nghĩa là làm cho vơi đi.

[3] Y Doãn là một tể tướng giỏi đời Thương, có công đánh vua Kiệt, hồi trẻ

nghèo, muốn được tiến cử lên vua Thương, phải xin làm đầu bếp đem phép

gia vị trong thuật nấu ăn để giảng cho vua Thang hiểu về vương đạo. Đó

chỉ là truyền thuyết, chưa đáng tin.

Bách Lí Hề là một vị tể tướng giỏi nhà Tần. Trước làm đại phu nước Ngu,

ông bị bắt làm tù binh, sau trốn được, bị nước Sở bắt phải làm đầy tớ chăn

bò. Tần Mục công đem năm bộ da dê chuộc ông, giao cho việc nước. Vậy

ông vì hoàn cảnh mà phải chăn bò chứ không cố ý chăn trâu bò để cầu cạnh

vua Tần biết đến. Tác giả dẫn thí dụ đó hơi ép.

[4] Nhiễu Triều là một đại phu nước Tần. Một vị công khanh nước Tấn tên là Sĩ Hội trốn qua Tần, được Tần Mục Công trọng: nước Tấn thấy vậy sai

người lén qua Tần thuyết phục Sĩ Hội và đón Sĩ Hội về. Nhiễu Triều biết

trước việc đó, can vua Tần, vua Tần không nghe.

[5] Chữ lục (戮) (giết) ở đây, (vi lục ư Tần) theo Cổ kim văn tuyển, nên coi là chữ nhục, có nghĩa là bị nhục không được vua Tần tin dùng.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN III

NẠN NGÔN

(KHÓ NÓI)

Thần là Phi, không phải là khó nói. Sở dĩ khó nói là vì: lời nói xuôi tai, thân

mật, hoạt bát, trơn tru đẹp đẽ, có thứ tự thì bị xem là hoa mĩ, không thành

thực; lời nói đôn hậu, cung kính, cương trực, cố chấp thận trọng, chu đáo

thì bị xem là vụng về, mà lộn xộn; nói nhiều mà tường tận dẫn chứng, so

sánh đưa tỉ dụ bị xem là trống rỗng, vô dụng; lời nói tóm tắt, giản lược, trình những phép chính mà không tô điểm thì bị xem là khái quát không rõ

ràng; lời nói đụng chạm tới người thân cận của vua và thấu đáo nhân tình

thì bị xem là lấn người, không khiêm nhượng; lời nói mênh mông, quảng

bác xa xôi, khó lường thì bị xem là khoe khoang, vô dụng; nói những

chuyện vặt trong nhà, đưa cả những con số ra thì thì bị xem là bỉ lậu; nói

mà hợp thế tục, tránh xa không làm phật ý người thì bị xem là tham sống,

nịnh bề trên, nói mà khác thế tục, không cận nhân tình thì bị xem là quái

đản; lời nói mẫn tiệp, hùng hồn nhiều văn vẻ thì bị xem là tô điểm, không

thành thật; bỏ hết văn hoa, cái chất phác nói thẳng sự việc ra thì bị xem là

quê mùa; thường dẫn thi thơ kinh điển, kể những phép tắc thời xưa thì bị

xem là chỉ biết tụng sách cổ. Đó là những lẽ làm cho thần là Phi khó nói mà

rất sợ sệt. Cho nên đồ đo lường tuy đúng vị tất đã được theo, nghĩa lý tuy

hoàn bị, vị tất đã được dùng. Nếu đại vương không tin lời thần muốn nói thì

(xin xem người đời xưa can vua), tội nhẹ thì bị hủy báng mà tội nặng thì bị

họa chết chóc đến mình[1].

(Chúng tôi cắt bỏ đoạn giữa Hàn Phi dẫn chứng hơn một chục cổ nhân –

như Ngũ Tử Tư, Khổng Tử, Quản Trọng, Y Doãn, Văn Vương, Tỉ Can,

Tôn Tử, Ngô Khởi, Thương Ưởng….đều là “bậc hiền tài, trung lương, có

đạo thuật, vì chẳng may gặp một ông vua hung bạo, hôn ám mà phải chết”

Cuối cùng Hàn Phi kết luận:)

https://thuviensach.vn

Vậy tuy là hiền thánh cũng không thoát chết, không tránh khỏi bị lăng nhục. Tại sao vậy? Tại khó thuyết phục được kẻ ngu. [2] Lời nói phải thì trái tai, phật ý, không phải là hiền nhân, thánh nhân thì không chấp nhận

được. Xin đại vương xét kỹ cho.

Nhận định : Vì đoạn cuối có câu “Tại khó thuyết phục được kẻ ngu” nên

nhiều học giả ngờ rằng thiên này không phải là một bài biểu do Hàn Phi

viết, mà do người sau ngụy tạo. Nhưng có nhà như Léon Vandermeersch

(trong sách đã dẫn, trang 183) lại bảo chính giọng phạm thượng đó chứng

tỏ rằng thiên đó của Hàn Phi, chứ nếu người sau viết thì tất không dám cho

Hàn Phi mạt sát vua là “kẻ ngu” như vậy. Và ông đoán rằng bài biểu đó

không phải để dâng lên vua Hàn, mà để gởi Tần Thủy Hoàng khi Hàn Phi

biết chắc rằng mình không thoát chết, chẳng cần giữ ý nữa. Chúng tôi ghi

lại cả hai ý kiến. Thực hư ra sao, chưa dám quyết đoán.

[1] Nguyên văn: Đại vương nhược dĩ thử bất tín, tắc tiểu giả dĩ vi hủy, tỉ

phỉ báng, đại giả hoạn họa tai hại tử vong cập kì thân. Có sách giảng là:

nếu đại vương không tin lời người nói thì người nói ít ra cũng bị cho là có ý

hủy báng, nhiều hơn thì bị tai họa chết chóc đến mình.

[2] Ở đây có bản thêm 6 chữ: cố quân tử bát thiểu dã; ngờ rằng sai.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XI

CÔ PHẪN

( NỖI UẤT CÔ ĐƠN )

Kẻ sĩ biết thuật[1] tất nhìn xa, xét rõ; không xét rõ thì không thấu được tư

tâm của kẻ khác. Kẻ sĩ giỏi pháp độ tất cương nghị mà ngay thẳng, không

ngay thẳng thì không hiểu chính được kẻ gian. Bề tôi nào cứ tuân lệnh

(vua) mà làm, theo pháp luật mà thi hành chức vụ thì không gọi là “trọng

nhân” [2]. Kẻ nào không có lệnh (vua) mà tự chuyên, làm trái pháp luật để

lợi cho mình, làm hao tốn của nước để ích cho nhà, dùng khí lực khiến

được vua theo mình, như vậy mới là trọng nhân. Kẻ sĩ biết thuật, xét rõ mà

được dùng thì thấu được tình mờ ám của trọng nhân. Kẻ sĩ giỏi pháp độ,

ngay thẳng mà được dùng thì kiểu chứng được hành vi gian tà của trọng

nhân. Cho nên kẻ sĩ biết thuật, giỏi pháp độ mà được dùng thì hạng bề tôi

tôn quí tất bị gạt ra ngoài,[3] thành thử họ với bọn cầm quyền thù nhau đến một mất một còn.

Bọn cầm quyền mà nắm sự thưởng phạt thì chư hầu ở ngoài và bách quan

trong triều đều bị họ sai khiến. Chư hầu không nương tựa vào họ thì việc

không thành, cho nên địch quốc ca tụng họ; bách quan không nhờ cậy họ

thì công nghiệp không tiến, cho nên quần thần bị họ sai khiến; kẻ tả hữu

của vua không nhờ cậy họ thì không được gần vua, cho nên che giấu lỗi của

họ; hạng học sĩ không nhờ cậy họ thì lộc ít, lễ thấp[4], cho nên nói tốt cho họ. Bọn gian thần nhờ bốn sự yểm trợ đó (của chư hầu, quần thần, kẻ thù

của nhà vua, các học sĩ) mà tự tô điểm cho chúng. Bọn trọng nhân không

thể trung với chúa mà tiến cử kẻ thù (tức các kẻ sĩ có pháp thuật), các vua

chúa không vượt được bốn sự yểm trợ trên mà xét rõ bọn gian thần, cho

nên vua chúa bị che lấp thì đại thần càng quyền cao chức trọng. Bọn đại

thần đương cầm quyền, ít khi không được tin yêu, lại được vua biết từ lâu,

cho nên đón được ý vua, vua thích hay ghét cái gì họ cũng thích, ghét cái

https://thuviensach.vn

đó, nhờ vậy mà tiến thân. Quan tước cao quí mà bè đảng lại đông nên được cả nước khen. Còn kẻ sĩ giỏi pháp thuật có muốn yết kiến vua thì lại thiếu

tình thân yêu tin cậy, không được cái may mắn được vua biết từ lâu, mà lại

đem lời pháp thuật ra kiểu chính lòng vua, tất làm trái ý vua. Địa vị họ đã

thấp, lại không bè đảng nên bị cô lập. Họ là kẻ sơ tình mà muốn tranh với

kẻ thân cận của vua, tất nhiên là không thắng được; họ mới tới mà muốn

tranh với kẻ quen biết từ lâu, tất nhiên là không thắng được; họ làm trái ý

vua mà muốn tranh với kẻ chiều ý vua, tất nhiên là không thắng được; họ ở

địa vị thấp hèn mà muốn tranh với kẻ cao quí, tất nhiên là không thắng

được; họ chỉ có một miệng mà muốn tranh với cả nước, tất nhiên là không

thắng được. Kẻ sĩ giỏi pháp thuật ở vào năm cái thế không thắng được đó

nên có đợi mấy năm nữa cũng không được yết kiến vua, còn bọn đương

cầm quyền thừa năm cái thế thắng được kia mà sớm chiều trình bày trước

mặt vua, như vậy thì kẻ sĩ giỏi pháp thuật do đường nào mà được tiến cử,

còn vua chúa biết bao giờ mới được giác ngộ? Thế đã không thắng được

vua mà lại không sống chung được (với bọn trọng nhân); tất có kẻ mất

người còn, kẻ sĩ giỏi pháp thuật làm sao khỏi bị nguy? Bọn trọng nhân nếu

có vu tội lỗi cho ai thì sẽ dùng phép công mà giết người đó; không thể vu

được thì sai người ám sát[5]. Tóm lại, làm sáng tỏ pháp luật là trái ý vua chúa, nếu không bị quan giết thì tất cũng chết vì bị ám sát.

Những kẻ lập bè đảng vào hùa với nhau để che lấp vua, nói những lời trái

pháp luật để mưu tư lợi thì tất được bọn trọng nhân tin dùng; ai có thể gán

cho công lao thì trọng nhân sẽ tặng cho quan tước cao sang, ai có thể gán

cho tiếng tốt thì mượn thế nước ngoài mà cho được quí trọng. Vậy che lấp

vua mà hùa theo một họ riêng (trỏ bọn đại thần tự chuyên) thì nếu không

được chức tước vinh hiển, cũng được quí trọng nhờ thế nước ngoài. Nay

các vua chúa không dùng cách tham nghiệm[6] mà trừng phạt, không đợi thấy công lao rồi mới ban tước lộc, thì kẻ sĩ biết pháp thuật làm sao dám

liều chết mà đưa ý kiến, bọn gian thần làm sao chịu bỏ tư lợi mà rút lui?

Thành thử vua chúa càng mất địa vị còn các họ riêng càng được tôn quí.

Nước Việt tuy giàu, mạnh, mà các vua Trung nguyên (như Chu, Tề, Lỗ…)

đều cho là vô ích cho mình, bảo : “Nước đó (ở xa) ta không chế ngự được”

https://thuviensach.vn

(có ích lợi gì cho ta đâu). Nay bậc làm vua một nước đất rộng dân đông, mà bị đại thần chuyên quyền che lấp thì nước đó cũng như nước Việt vậy (vô

ích cho vua). Nước Việt, mình không chế ngự được, mà nước mình, mình

cũng không chế ngự được, đó là chỗ giống nhau; vậy mà nước Việt thì

mình biết là vô ích cho mình, còn nước mình thì mình lại không biết vậy,

thế là không biết xét sự giống nhau ở đâu[7]. Người ta bảo nước Tề mất, không phải vì đất và thành mất, mà vì họ Lữ mất quyền mà quyền về họ

Điền hết[8]. Người ta bảo nước Tấn mất cũng không phải vì đất và thành mất, mà vì họ Cơ[9] mất quyền mà sáu quan khanh chuyên quyền. Nay đại thần cầm quyền độc đoán mà chúa ở trên không biết thâu quyền lại, tức là

không sáng suốt. Mắc cùng bệnh với một người chết thì không sao sống

được; cùng có những hành vi với một nước mất thì nước cũng không sao

còn được. Theo dấu vết của Tề, Tấn mà mong cho nước yên ổn tồn tại, là

điều không thể được.

Pháp và thuật khó thi hành được, không phải chỉ những nước vạn cỗ xe

(nước lớn) mới vậy, mà các nước ngàn cỗ xe (nước nhỏ) cũng vậy. Kẻ tả

hữu của bậc vua chúa không nhất định là người trí; bậc vua chúa nghe lời

được hay của người trí, rồi đem lời đó bàn với kẻ tả hữu, như vậy là cùng

với người ngu luận về người trí[10]; bậc vua chúa thấy hành vi của người hiền mà trọng, rồi đem hành vi đó bàn với kẻ tả hữu, như vậy là cùng với

kẻ càn dở luận về người hiền. Kế hoạch của người trí phải do người ngu

quyết định, hành vi của người hiền phải do kẻ gàn dở phê phán, thì kẻ sĩ trí

mưu và hiền lấy làm xấu hổ mà lời bàn của bậc vua chúa sai lầm hết. Bề tôi

mà muốn được làm quan, thì hạng sĩ có đức hạnh phải sửa mình cho liêm

khiết, hạng sĩ có trí mưu phải luyện tài biện luận để tiến nghiệp, chứ không

thể dùng của cải đút lót và thờ người; chỉ trông vào đức liêm khiết, tài biện

luận của mình, mà lại không chịu bẻ cong pháp luật để trị nước, như vậy

không thể thờ kẻ tả hữu của vua chúa, không thỏa mãn yêu cầu của chúng

được. Bọn tả hữu có đức không được như Bá Di[11], yêu sách (kẻ sĩ) không được, không được (kẻ sĩ) đút lót, tất không kể gì tới công sửa mình

cho liêm khiết, luyện tài biện luận cho hơn người của kẻ sĩ mà chỉ hủy

báng, vu oan cho họ thôi. Thế là cái công luyện tài biện luận hóa công toi,

https://thuviensach.vn

cái đức liêm khiết bị hủy báng, rốt cuộc kẻ sĩ hiền, trí bị bỏ rơi mà sự sáng suốt của vua chúa bị che lấp. Không xét công lao nhiều ít mà phán đoán về

tài trí, đức hạnh, không dùng cách khảo nghiệm để thẩm xét tội lỗi, chỉ

nghe lời kẻ tả hữu thân cận, như vậy, triều đình tất đầy kẻ bất tài mà bọn

ngu xuẩn tham ô nắm hết các chức vụ. Mối lo của nước có vạn cỗ xe là đại

thần có quyền lớn quá; mối lo của nước có ngàn cỗ xe là kẻ tả hữu được tin

dùng quá; đó là những mối lo chung của các bậc vua chúa. (Tới nông nỗi

đó thì) bề tôi có tội nặng của bề tôi mà vua chúa cũng có lỗi lớn của vua

chúa.

Cái lợi của vua chúa và bề tôi vốn khác nhau. Sao biết được điều ấy? Đáp:

Cái lợi của vua chúa ở chỗ kẻ nào có tài thì giao cho quan chức, còn cái lợi

của bề tôi ở chỗ mình vô tài mà được làm quan; cái lợi của vua chúa ở chỗ

ai có công lao thì mới thưởng cho tước lộc, còn cái lợi của bề tôi ở chỗ

mình không có công mà cũng được giàu sang; cái lợi của vua chúa ở chỗ

khiến cho hào kiệt trổ hết tài năng, còn cái lợi của bề tôi ở chỗ kết bè đảng

mà mưu tư lợi. Do đó mà đất đai của nước bị tước lần đi[12] mà tư gia cứ

giàu thêm, vua chúa mạt địa vị mà quyền của đại thần mạnh lên; vua thất

thế mà bề tôi nắm quyền trong nước, vua phải xưng là phiên thần[13] cho nước ngoài mà tướng quốc thì chẻ phù[14] (ra lệnh cho quần thần), như vậy

là bề tôi lừa vua để mưu lợi riêng cho mình. Cho nên đại thần cầm quyền,

một khi vua có sự thay đổi[15] mà còn được sủng ái như trước thì mười người không chắc được hai ba. Tại sao vậy? Tại tội của họ lớn quá. Bề tôi

có tội lớn, lừa gạt chúa, tội đó đáng chết. Kẻ sĩ có trí, thấy xa, sợ tội chết

nên không theo chúng. Kẻ sĩ có đức, liêm khiết, cho sự vào bè với gian

thần là xấu hổ, nên không theo chúng. Vậy kẻ đi theo bọn đại thần đương

cầm quyền, nếu không phải là ngu xuẩn, không sợ chết thì tất là tham ô

không tránh bọn gian. Bọn đại thần nắm hạng người ngu xuẩn tham ô đó để

trên thì gạt chúa, dưới thì thu lợi, vơ vét của dân[16], kết bè đảng, vào hùa nhau, trăm miệng như một làm mê hoặc chúa, bại hoại pháp luật để loạn sĩ

dân, khiến cho nước suy vong, mất lần đất đai, chúa bị hao tổn, nhục nhã,

tội đó lớn lắm. Bề tôi có tội lớn mà vua chúa không cấm được, cũng là có

https://thuviensach.vn

lỗi lớn. Khiến cho ở trên vua có lỗi lớn, như vậy mà mong nước không bị

diệt vong, là điều không thể được.

[1] Nguyên văn là tri (知) thuật chi sĩ, có sách đọc là trí thuật; chúng tôi nghĩ nên đọc là tri để ứng với năng (năng pháp chi sĩ) ở dưới. Cả hai đều là

động từ hết.

[2] Hạng quý tộc quyền cao chức trọng thủ cựu, chỉ nghĩ tới tư lợi.

[3] Nguyên văn: tại thằng chi ngoại = phần ở ngoài lằn dây mực tức phần phải đẽo hoặc cưa bỏ đi.

[4] Nguyên văn: lễ ti, có sách giảng là không được thấy (dự) những lễ lớn; ý nói là không được trọng vọng.

[5] Nguyên văn: dĩ tư kiếm nhi, cùng chi = mượn cây kiếm riêng mà trừ đi, tức là dùng thích khách để trừ.

[6] Xét mọi mặt xem có hợp nhau không rồi mới quyết đoán.

[7] Câu này chúng tôi lấy ý mà dịch.

[8] Họ Lữ đây là hậu duệ của Lữ Vọng, được phong làm vua nước Tề. Họ

Điền làm đại thần ở Tề, sau cướp ngôi Tề. Coi chú thích thiên Ngũ đố.

[9] Họ Cơ là họ vua Chu và một số vua chư hầu: Lỗ, Tấn, Trịnh.

[10] Chỗ này chắc thiếu một câu: Kẻ tả hữu của bậc vua chúa không nhất định là người hiền.

[11] Một ẩn sĩ liêm khiết đời Chu: Coi truyện Bá Di trong Sử kí của Tư Mã Thiên – Văn Học tái bản 1994.

[12] Vì gian thần cấu kết với nước ngoài, khuyên vua cắt đất để thờ nước ngoài.

[13] Nước nhỏ chịu lệ thuộc nước lớn, tức như thuộc địa của nước lớn.

[14] Phù là thẻ tre (hay gỗ) để làm tin. Ghi hiệu lệnh trên thẻ đó rồi chẻ làm hai, một nửa giao cho kẻ thừa hành, một nửa thì mình giữ lại.

[15] Như khi vua chết hoặc bị tiếm ngôi. Có sách giảng là khi vua thay đổi https://thuviensach.vn

chính sách. Trường hợp này có thể có, nhưng rất hiếm.

[16] Nguyên văn: xâm ngư, nghĩa là xâm đoạt như bủa lưới bắt cá https://thuviensach.vn

Nguyễn Hiến Lê & Giản Chi

Hàn Phi Tử

THIÊN XIII

HÒA THỊ

(HỌ HÒA)

Người nước Sở là ( Biện) Hòa tìm được trong núi Sở một khối ngọc sống,

đem dâng vua Lệ vương[1].  Lệ vương sai thợ ngọc xem. Thợ ngọc bảo chỉ

là một cục đá. Lệ vương cho (Biện) Hòa là nói láo, ra lệnh chặt chân trái

ông ta. Khi Lê vương mất, Võ vương[2] nối ngôi, (Biện) Hòa lại dâng ngọc lên. Võ vương lại sai thợ ngọc xem, thợ ngọc lại bảo chỉ là đá. Võ vương

lại cho là Biện Hòa nói láo, ra lệnh chặt chân phải ông ta, Võ vương chết,

Văn vương[3] lên nối ngôi, (Biện) Hòa ôm khối ngọc mà khóc ở chân núi Sở ba ngày đêm, hết nước mắt thì khóc ra máu. Văn vương hay tin, sai

người hỏi nguyên do :

- Trong thiên hạ có nhiều người bị chặt chân, sao mà riêng ông khóc lóc bi

thảm đến vậy ?

(Biện) Hòa đáp :

- Tôi không đau xót vì bị chặt chân mà vì nỗi : thiệt là ngọc mà lại bảo là

đá, kẻ sĩ ngay thẳng mà lại bảo là nói láo, tôi đau xót vì lẽ đó.

Nhà vua bèn sai thợ mài khối ngọc đó, được một hòn ngọc quí, và đặt tên là

: “ngọc bích Biện Hòa”.

*

Châu ngọc là thứ mà nhà vua muốn có gấp, dù Biện Hòa dâng một khối

ngọc không tốt thì cũng không hại gì cho nhà vua, thế mà phải bị chặt hai

chân rồi khối ngọc mới được nhận là quí; nhận ra được của báu, khó như

vậy đó. Ngày nay bậc vua chúa cần có pháp thuật để ngăn cấm quần thần,

sĩ dân, gian tà chưa chắc đã gấp như cầu có ngọc bích Biện Hòa[4]; sở dĩ kẻ

sĩ có đạo ( tức có pháp thuật) chưa bị giết là vì họ chưa dâng thứ ngọc lập

nên nghiệp đế vương (tức pháp thuật) cho vua vậy. Vua chúa dùng thuật thì

đại thần không thể tự chuyên, kẻ thân cận không dám bán quyền chức;

https://thuviensach.vn

quân thi hành pháp luật thì bọn du thủ du thực vội quay về nghề nông, bọn

sĩ du thuyết phải chịu cảnh nguy hiểm ngoài mặt trận[5]. Vậy thì pháp thuật

là cái quần thần, sĩ dân cho là tai họa; bậc vua chúa nếu không phản đối lời

bàn bạc của đại thần, không bất chấp lời chê bai của nhân dân, cứ làm đúng

theo đạo thì kẻ sĩ có pháp thuật dù chết, đạo[6] vẫn không được chấp nhận.

*

Xưa Ngô Khởi dạy[7] Sở Điệu vương về tục (tình hình) nước Sở: “Quyền thế của đại thần lớn quá, các vị hầu được phong đất nhiều quá, như vậy họ

áp bức chúa ở trên, ngược đãi dân ở dưới, nước tất nghèo mà binh tất yếu.

Chi bằng đối với con cháu các vị hầu được phong đất, cứ ba đời thì thu

tước lộc lại, tài giảm lương bổng của thư lại, bỏ các chức quan không cần

thiết đi để có tiền nuôi các chiến sĩ được chọn và huấn luyện kĩ”. Điệu

vương mới thi hành kế hoạch đó được một năm thì chết và Ngô Khởi bị

chặt tay chân ở Sở. Thương quân (tức Thương Ưởng) dạy Tần Hiếu công

thi hành phép ngũ gia và thập gia liên bảo, nhà nào có tội, nhà khác phải tố

cáo, nếu không thì bị liên lụy; đốt thi thư[8]  mà làm rõ pháp luật; chặn những lời thỉnh cầu của tư gia mà thưởng những người có công lao với đất

nước; cấm bọn đi nơi này đi nơi khác xin xỏ làm quan, hiển dương nông

dân và chiến sĩ. Hiếu Công thi hành kế hoạch đó mà vua được tôn sùng,

yên ổn, nước được phú cường, tám năm[9] sau chết, Thương quân bị xe xé thây ở nước Tần. Sở không dùng Ngô Khởi mà bị mất đất và loạn. Tần thi

hành phép của Thương quân mà phú cường. Lời hai ông ấy đều đúng mà

Ngô Khởi bị chặt chân tay. Thương quân bị xe xé thây là tại sao? Tại bọn

đại thần oán[10]  pháp thuật mà dân chúng ghét sự cai trị. Đời nay, đại thần tham quyền, dân chúng quen cảnh loạn còn hơn Tần và Sở thời xưa nữa,

mà bậc vua chúa không có ai nghe lời phải như Điệu vương, Hiếu Công,

như vậy kẻ sĩ giỏi pháp thuật làm sao được mạo hiểm cái nguy của hai ông

ấy mà làm sáng tỏ pháp thuật của mình được? Do đó mà đời nay mới loạn

mà không ai thực hiện nghiệp bá vương được.

https://thuviensach.vn

[1], [2], [3] Có sách chép là Văn vương, Vũ vương và Thành vương.

[4] Chỗ này ngờ mất một câu.

[5] Nghĩa là phải đánh giặc, không nói nhảm nữa. Có sách giảng là bọn sĩ

du thuyết không dám nói bậy về chiến tranh nữa.

[6] Đạo đây là pháp thuật.

[7] Nguyên văn là " giáo": có lẽ Hàn Phi muốn tỏ lòng kính trọng Ngô Khởi và Thương Ưởng.

[8] Sử không chép việc này, chỉ chép việc Tần Thuỷ Hoàng nghe lời Lý Tư

mà đốt sách thôi. Thi thư là sách của Nho gia.

[9] Mười tám năm thì đúng hơn; chắc thiếu chữ thập.

[10] Nguyên văn là khổ pháp, có sách giảng là khổ vì pháp thuật.

https://thuviensach.vn

Lời cuối: Cám ơn bạn đã theo dõi hết cuốn truyện.

Nguồn: http://vnthuquan.net

Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.

Đánh máy: Trần Mạnh Hùng, tuusacqui, heo_ mapyeu , Cobe,

sherlockhomes, muatrongdem, snowqueen244, cunhoi, Ct.Ly, hoa_ sua,

caufale, Chipmuck, taczan299, hai au trang, Ut cung, tuyenduong114.

Nguồn:

Được bạn: Ct.Ly đưa lên

vào ngày: 29 tháng 4 năm 2009

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Lời mở đầu

- PHẦN I - Chương 1

- Chương 2

- PHẦN II - Chương 1

- Chương 2

- P3 - Chương 1

- Chương 2

- Chương 3

- Chương 4

- Chương 5

- Chương 6

- Chương 7

- Kết

- PHẦN IV

- PHẦN V

- THIÊN XLIX

- THIÊN XL

- THIÊN XLIII

- THIÊN VII

- THIÊN VI

- THIÊN XLVIII

- THIÊN XVIII

- THIÊN XLV

- THIÊN XLVI

- THIÊN XVII

- THIÊN IX

- THIÊN XIV

- THIÊN XIX

- THIÊN XLVII

- THIÊN XV

- THIÊN XXX

- THIÊN XXXI

- THIÊN XXXII

- THIÊN XXXIII

- THIÊN XXXIV

- THIÊN XXXV

- THIÊN XXXVI

- THIÊN XXXVII

- THIÊN XXXVIII

- THIÊN XXXIX

- THIÊN XXII

- THIÊN XXIII

- THIÊN XLI

- THIÊN XII

- THIÊN III

- THIÊN XI

- THIÊN XIII

Table of Contents

Lời mở đầu

PHẦN I - Chương 1

Chương 2

PHẦN II - Chương 1

Chương 2

P3 - Chương 1

Chương 2

Chương 3

Chương 4

Chương 5

Chương 6

Chương 7

Kết

PHẦN IV

PHẦN V

THIÊN XLIX

THIÊN XL

THIÊN XLIII

THIÊN VII

THIÊN VI

THIÊN XLVIII

THIÊN XVIII

THIÊN XLV

THIÊN XLVI

THIÊN XVII

THIÊN IX

THIÊN XIV

THIÊN XIX

THIÊN XLVII

THIÊN XV

THIÊN XXX

THIÊN XXXI

THIÊN XXXII

THIÊN XXXIII

THIÊN XXXIV

THIÊN XXXV

THIÊN XXXVI

THIÊN XXXVII

THIÊN XXXVIII

THIÊN XXXIX

THIÊN XXII

THIÊN XXIII

THIÊN XLI

THIÊN XII

THIÊN III

THIÊN XI

THIÊN XIII