https://thuviensach.vn

Một triết gia - HENRY DAVID THOREAU - đã ảnh hưởng tới Gandhi, Vua Đan-mạch Christian, Danilo Dolci, Mục sư Luther King…, và ảnh hưởng sẽ còn mỗi ngày một lớn trong một thế

giới mà chính quyền nào cũng có những phương tiện kinh khủng để kiểm soát, đàn áp cá nhân, một tiểu luận - CIVIL

DISOBEDIENCE (Bất tuân chính quyền), chỉ gồm ba chục trang mà đã gây biết bao phong trào tranh đấu bằng bất bạo động ở

khắpnơivàđượccoilàmộttrongvàichụctácphẩmđãlàmthay https://thuviensach.vn

đổicụcdiệnthếgiới.

https://thuviensach.vn

NGUYỄNHIẾNLÊ

HENRYDAVIDTHOREAU

MỘTLƯƠNGTÂMNỔILOẠN

bìaHoàngNgọcBiên-HồHảitrìnhbày

CẢOTHƠM

Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com

https://thuviensach.vn

"Hạnhphúcchẳngởđâuxa,hạnhphúclàkhitabiếtĐỦ."

Yêu thương quá sinh gò bó, quan tâm quá khiến mất tự do, ghentuôngquámấtvịtìnhyêuvàcáigìcũngthế,chạmđếnchữ

ĐỦsẽchạmđượchạnhphúctrònvị.

Ebook “Một lương tâm nổi loạn” là món quà từ những người bạn 4DHN, Ban Tang Du Tử, dangtuanpr, lichan, Mot_sach09, oceanoc,tamchec,Rafavàteacher.anhgửitớihanhdb(Bi)vớilời nhắngửi:

Đừng chạy theo cái gì quá hoàn chỉnh và cũng chớ ép bản thân phảitrởnênquáhoànhảo.Yêuthươngvừađủ,ấmápvừađủ,quan tâmvừađủvàbênnhauvừađủcólẽsẽhạnhphúchơn.

https://thuviensach.vn

Hãydámsốngcuộcđờichânchínhvớilươngtri HENRYDAVIDTHOREAUđãchứngminhmộtcánhân,nếu sốngnhưmộtconngườiđíchthực,sẽcósứcmạnhvàsựtựdo tolớn,bằngcảcuộcđờicủaông.

WaldencùngBấttuânchínhquyền-haitácphẩmđượcdẫn trongcuốnsáchMộtlươngtâmnổiloạn-chínhlàbằngchứng chođiềuôngtintưởngvàhànhđộng:Sốngmộtcuộcđờitựdovà của chính mình toàn vẹn nhất. Đó chính là cuộc đời dám sống chânchínhvớilươngtri.

“Tôi sinh ra không phải để chịu sự cưỡng bức. Tôi muốn sống theoýtôi.”(Henry)

Waldengiảiquyếtchoconngườikhỏicáiáchvềvậtchất.

Đó là câu chuyện của chính ông sống bằng phương thức tự

cungtựcấpsuốthainămtrờiởtrongrừng.Ôngtựxâynhà,làm vườn,làmthuêlặtvặt…đểcótiềnvừađủđểtrangtrảinhucầu sống của cá nhân. Ông chỉ mất chừng sáu tuần trong một năm đểlàmlụnglochonhucầuăn,ở.Thờigiancònlạiôngdànhcho suytư,chiêmngưỡngcuộcsống.Vàbởivậyôngđạtđượcnhững viênmãntrongtâmhồnmình,vàcũngkhôngcảmthấysựthiếu thốnvậtchất.

Walden là những lời tự sự, những tính toán chi li sáng suốt củachínhHenry,đểbiếtđượcmộtcáchchânxácrằngconngười takhôngnhấtthiếtphảikhốnđốnđểkiếmcáiăntrongcuộcđời.

Màhọcóthểnhưconchimvừakiếmănvừahátcađược.

CònBấttuânchínhquyềnlạigiảiquyếtcáiáchvềphẩmhạnh

của một con người xã hội chân chính – Tác phẩm nói cho mỗi cá nhânphảisửdụngchínhquyềnnhưthếnàochophảilẽ,chođúng thựclàconngườicólươngtâmvàdámhànhđộngchonhữngđiều tốtđẹpnhất.

Một chính quyền tốt đẹp nhất theo ông chính là một chính quyềnkhôngcanthiệpvàocuộcsốngcủamỗicánhân,miễnlà cánhânđókhôngtổnhạigìchoai.Cònnếuchínhquyềnđósai https://thuviensach.vn

tráithìbổnphậncủamỗicánhânphảilàbàytỏsựkhôngtuân theo con đường sai trái đó. “Mọi người đều nhận cái quyền làm cáchmạng;nghĩalàcáiquyềntừchốisựtrungthuậnvớichínhphủ

vàchốnglạichínhphủkhichínhphủtànbạoquáhoặcbấtlựcquá, chịukhôngnổi.” Cáchbàytỏđơngiảnchínhlàkhôngủnghộcả

về vật chất (đóng thuế) và con người (không hành động theo mệnhlệnhcủachínhquyền–đilính).Vàchỉbằngcáchnhưvậy, con người ta có thể làm thay đổi cả một chính quyền bất công, tànbạo,bấthợplývớinhữnglẽphảitrongđời.

Tuynhiên,cáiýcủaHenrykhôngchỉdừnglạiởđó.TrongBất tuânchínhquyềnôngvạchrađược:

Thứ nhất: Điều gì làm cản trở một công dân hành động theo lẽ

phảimàđánglẽrahọphảihànhđộngkhicầnthiếtđểphảnđốimột chínhquyềnkhôngnhânđạo?

Câutrảlờichínhlàsựsởhữuvậtchấtvàcảlòngsợmấtmát mộtcuộcđờikhôngcólươngtri–tứclàsinhmạng.Vàcảnhững hiểu lầm tai hại về sự phục tùng chính quyền cùng với lòng ái quốc.

Vật chất hay của cải chính là cái trói buộc sự tự do và cả sự

caothượngcủaconngườinữa.Thườngđểcóđượccủacảicàng nhiềuconngườitabuộcphảigắnchặtvớichínhquyền,vìchính quyềnbảohộchonhữngcuộclàmăn,nhữngsựvụkinhtếcủa họđểtạo ratàisản.Ngượclại, chỉbằng vớicáchđe dọatước đi củacảicủamộtngườicũngđủđểchínhquyềnbắtngườiđósuốt đời phục tòng như nô lệ mà không dám nói lên được điều bản thâncảmthấyđúngđắn,nếumàngườiấysợmấtcủacải.Vàvì vậy, Henry chủ trương con người đừng bắt đầu mua dây buộc mình bằng cách tích trữ tài sản. Càng nghèo, anh càng ít bị đe dọa sự tự do hơn, bởi vì anh ít có cái để mất hơn và người ta khôngvinđượcvàođómàđedọahaybắtépanhđược.Mànghèo thìchẳngcógìđángsợ,cònlàhạnhphúcnữa,nhưcáicáchmà HenryđãnóitrongWalden.

Vềtínhmạng,Henrykhôngchủtrươngconngườitaphảihy https://thuviensach.vn

sinhtínhmạngđểtranhđấuchomộtlẽphảitrongđời,bởicuộc sống nào cũng đáng quý. Nhưng ông vạch ra, không phải cuộc tranhđấunàocũngdẫnđếnmấtmạng.Vàsựtranhđấukhông tổnhạiđếntínhmạngmàvẫnđạtđượchiệuquảtolớnvẫncó.

Đóchínhlà:đấutranhbấtbạođộng.“Nếutabuộcchínhquyền phải lựa chọn, một là bỏ tù hết những người công bằng, hai là phải từ bỏ chiến tranh và chế độ nô lệ đi, thì chính quyền tất phải biết lựa chọn đường nào.” Việc đấu tranh chống lại chính quyềnnàycóthểthắnglợichỉcần1000ngườikhôngnộpthuế

vàcamchịuvàotùmàthôi.

Và mỗi người phải hiểu rằng: “khi lương tâm bị thương tổn thìcókhácgìmáuđãđổrồi”.

Cuốicùng,sựnhầmlẫngiữaphụctòngchínhquyềnvàlòng ái quốc cũng là cái bẫy khiến cho mỗi người không dám hành động chống đối lại một chính quyền đã hư hỏng. Vì: “ dưới cái danhhiệu“trậttựvàchínhquyền”,rốtcuộcngườitabắtchúng tatôntrọngsựđêhèncủachínhta.”.Nghĩalàbắtmỗicánhân phải hành động không như ý mình muốn chỉ bởi vì suy nghĩ

đang phụng sự cho quốc gia. Điển hình đây là hình ảnh của những người lính phải bất đắc dĩ cầm súng ra chiến trường vô nghĩa–chiếntrườngcủanhữngcuộcxâmlăngchẳnghạn.

Điềuthứhai:Nhữngbiểuhiệngiảdốicủalươngtrinửavời.

Đểtheođuổiđượcconđườngcủalươngtrithìphảituyệtđối rời bỏ con đường lương tri nửa vời. Con đường nửa vời đó còn nguy hiểm hơn là việc không theo đuổi, bởi vì nó làm cho con ngườitanghĩrằngmìnhđãđủtốttrongkhichẳnglàmnêntích sựgìcả.Nóbiểuhiệndướisựủnghộ,đồngthuận,bỏphiếu,tán dương…những cá nhân khác đang đấu tranh cho lẽ phải bằng hành động, mà lại không có hành động cụ thể nào hơn, không dámtừbỏsựantoàncủamình,losợmấtmáttàisảnhoặctính mệnhcủabảnthân.

Con đường nửa vời còn là là tin tưởng, gởi gắm hay ủy thác điềumìnhmongmuốnvànhậnđịnhchânxáclàđúngđắn,cho https://thuviensach.vn

một người anh hùng nào đó. Mỗi cá nhân phải hành động theo lươngtricủamình,vàmỗicánhâncóđủsứcmạnhđểthayđổi tấtcảchứkhôngphảichờđợiđếnmộtvĩnhânlàmthayhọ.

“Cứ một người có đạo đức thì có tới chín trăm chín mươi chín ngườibảovệđạođức;nhưngđểthỏathuậnvớingườilàmchủmột vật gì còn dễ dàng hơn là với người chỉ tạm thời giữ vật đó thôi.”(Henry)

Hai tác phẩm của Henry chính là gươm báu sắc bén để chặt đứtnhữnggôngxiềngmàconngườitựmangchomìnhvàtưởng rằng sẽ chẳng có cách nào thoát được. Nó là chìa khóa để mỗi ngườicóthểtựtinvàochínhmìnhđểđiconđườngđồnghành cùng lương tri, miễn là anh chịu đồng hành. Chỉ cần lắng nghe lươngtri,hànhđộngtrongsựkhônglosợ,vànhưvậymỗingười sẽ đạt đến việc sống một cuộc sống thực sự với đầy đủ những tinhtúyvàbantặngcủanó.

Henry không phải là một triết gia đương thời, không phải một nhà cải cách xã hội đương thời, không cả một nhà văn tên tuổiđươngthời.Henrycóvẻnhưlàmộtkẻnổiloạnlậpdị,thích sự một mình và chống đối lại cả thế giới không dám nhận lấy tiếng nói của lương tâm xung quanh ông. Henry là một kẻ vô danhkhicònsống,nhưnglàmộtlươngtâmbấttửmàmọicon ngườinênsoivàođóđểcốgắngtranhđấugiữlấyphần người của mìnhvàtintưởngvàothắnglợicủacuộctranhđấutưởngnhư

“ngudại,điênrồ”nhưngthựcsựlàcuộcđờichânchínhđó.

BanTangDuTử

https://thuviensach.vn

Mụclục

Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com

PHẦN1.-Mộtlươngtâmnổiloạn

BiểubiênniênđờiHenryDavidThoreau

TiểusửHenryDavidThoreau

Đãcóđịnhkiếntừhồihaimươituổi

“Mộtconngườikỳcục”

Vàorừngđểtìmmộtlốisống

Bịnhốtkhám,khiđượcthảlạicựnự

RờiWaldentrởvềConcord

Nhậptịchlàngvăn-Bổnphậnbấttuânchínhquyền

“Nghềviếtvănnhưvậyđấy”

“Walden”-Mộttácphẩmphúngthíchvănminhhiệnđại

Bênhvựcnôlệ

Chúavàtôicógâylộnvớinhaulầnnàođâu?

ẢnhhưởngcủaThoreau

PHẦN2.-WaldenhayĐờisốngtrongrừng

PHẦN3.-Bấttuânchínhquyền

https://thuviensach.vn

Phần 1

Mộtlươngtâmnổiloạn

Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com

https://thuviensach.vn

BIỂUBIÊNNIÊNĐỜIHENRYDAVIDTHOREAU

1817. Sinh ở Concord (tiểu bang Massachusetts), một thôn thịnhvượngvừalàtrạmcáchBostonkhoảngbachụccâysốvề

phía tây-bắc; nơi đó là chiến trường đầu tiên trong chiến tranh Độc lập của Hoa-kì, và sau thành nơi trung tâm văn hóa tranh giànhảnhhưởngvớiBoston.

1833. Vào Đại học Harvard sau khi theo học các lớp dự bị ở

ConcordAcademy.

1837. ĐượcbằngcấpĐạihọc;lạithămEmerson,bắtđầuviết Nhậtkí.

1838. Mở một trường tư cho thiếu nữ ở Concord, dạy chung vớianhlàJohn.LầnđầutiênlạiởmiềnMaine.

1839. CùngvớiJohnthựchiệncuộclãmdunổitiếngtrêncác consôngConcordvàMerrimark,từngày31thángtámtớingày 13thángchín.

1841. Thànhngườiquảngia“làmđủmọiviệc”choEmerson; đồngthờibắtđầunghiêncứuvănhọcphươngĐông.

1842. ÔngyêuanhlàJohnlắm,nênrấtđaulòngkhiJohnvì cạorâu,đứtmặt,bịbệnhphá-thương-phongmàchết.Gửithiên khảoluận“VạnvậtởtiểubangMatssachusetts”chotạpchí Dial.

1843. Làmgiáosư,dạyconchomộtngườianh(hayem)của Emerson,tênlàWilliam,ởStatenIsland,vịnhNewYork.

1845. Mùng 4 tháng bảy lại ở bên bờ đầm Walden. Bắt đầu viếttập MộttuầntrêncácdòngsôngConcordvàMerrimack.

1846-47. ChiếntranhvớiMễ-tây-cơ.

1847. San khi rời bờ đầm Walden ngày mùng 6 tháng chín, lạitrởvềởnhàEmersontrongkhiôngnàyquachâuÂu, 1849. Trở về nhà cha mẹ. Xuất bản cuốn Một tuần trên các https://thuviensach.vn

dòng sông Concord và Merrimack, sách bán ế. Chị là Helen mất.

Tập Chống lại chính quyền (sau đổi nhan đề là Bất tuân chính quyền)đăngtrêntạpchí AestheticPapers.ÔnglạithămmũiCod.

1850. TrởlạimũiCod.QuaGia-nã-đại.

1854. Xuấtbảncuốn Walden.

1855. Tới ở mũi Cod lần thứ ba. Tạp chí Pulnam’s Magazine đăngbốnchươngtrongtập MũiCod.

1856. Lại chơi Brooklyn, làm quen với Walt Whitman và ngheBeecherthuyếtgiáo.

1857. Lại ở mũi Cod lần cuối cùng. Gặp John Brown, người chủtrươnggiảiphóngnôlệ.

1858. “Chesuncook”đăngtrêntờ AtlanticMonthly.

1859. ĐọcmộtdiễnvăncatụngJohnBrownởConcord.

1861. Lại thăm miền Minnesota. Chiến tranh Nam-Bắc bắt đầu.

1862. Mấtngàymùng6thángnămvìbệnhlao.

1865. ChiếntranhNam-Bắcchấmdứt.

https://thuviensach.vn

TIỂUSỬHENRYDAVIDTHOREAU

Năm1956nhà TheNewAmericanLibraryofWorldLiterature Inc. - New York - xuất bản một cuốn nhan đề là Books that changedtheWorld(Nhữngcuốnsáchđãthayđổithếgiới)[1].Tác giả,ôngRobertB.Downschỉmuốnviếtmộtcuốnvàitrămtrang, phảitựhạnchế,gạthếtcáctácphẩmvềtôngiáo,triếthọc,văn học,(nhưcácThánhkinh,kinhcủaPhậtgiáo,Khổnggiáo,kinh Coran,tácphẩmcủacáctriếtgiaHi-Lạp,củaKant,Shakespeare, Goethevânvân…),chỉlựamườicuốnvềcácmônxãhội(Social-Sciences)vàsáucuốnvềkhoahọc.

Sựlựachọnnàocũngmiễncưỡngvàcótínhcáchchủquan.

Sáu nhà khoa học ông lựa có thể coi là xứng đáng cả (Copernic, W. Harvey, Newton, Darwin, Freud. Einstein): nhưng còn mười nhàkiaviếtvềxãhội,thìtôinghĩnếutácgiảlàngườiPháp,hoặc ngườiphươngĐôngchúngta,sựlựachọntấtsẽkhác:chẳnghạn cuốn UncleTom’sCabin (Cái chòi của chú Tom) của H. B. Stowe đâu có ảnh hưởng lớn tới thế giới bằng cuốn De l’espril des lois (Vạn pháp tinh lý) của Montesquieu. Còn vài cuốn khác chắc nhiều bạn cũng như tôi không đồng ý với ông, nhưng ai cũng phải nhận rằng cuốn Civil Disobedience (Bất tuân chính quyền) của Henry David Thoreau, tuy chỉ gồm có vài ba chục trang, đúng ra chỉ là một bài văn phúng thích đăng trên báo, mà quả

thựcđãcóảnhhưởngkhálớntớinhânloại.Ảnhhưởngđótừnay tớicuốithếkỉ,cònmỗingàymỗităng:chínhquyềncủacácnước càng mạnh lại càng tỏ ra tàn nhẫn, phi nhân, nhân loại không thể chấp nhận được tình trạng như hiện nay; hai phần ba phải chịu đói khát, thất học trong khi các nước “anh chị” tiêu phí không biết bao nhiêu của cải, nhân lực vào việc chế tạo hằng ngàn thứ khí giới kinh khủng để tranh giành ảnh hưởng với nhau. Sẽ tới một lúc lương tâm nhân loại phải nổi loạn như

lươngtâmcủaThoreuuởgiữathếkỉtrước.

https://thuviensach.vn

Đãcóđịnhkiếntừhồihaimươituổi Henry David Thoreau sinh ngày 12 tháng 7 năm 1817 ở

Concord, tiểu bang Massachusetts (Huê-kì), trong một gia đình rấtnghèogồmbốnngườicon:Helen,gái;John,trai;rồitớiôngvà mộtngườiemgái,Sophia.

ChalàJohnThoreau,nghiêmtrang,ítnói,làmruộngthấtbại, mởmộtquánởChelmsfordcũngthấtbạinữa,dạyhọcthìkhông có học trò, làm lái buôn cũng không đủ ăn, sau cùng an phận, đếnConcordchếtạobútchìđểsinhnhai.

MẹCynthiaDunbar,tráihẳncha,tínhtìnhhoạtbátvuivẻ,dễ

thương, đọc sách rất nhiều, có những tư tưởng tiến bộ, chẳng hạnkịchliệtchốngchếđộnôlệ,ảnhhưởnglớntớitưtưởngcủa Thoreausaunày.

Concord là một làng có khoảng hai ngàn dân, trên bờ con sôngcũngmangtênđó,vàlàchiếntrườngđầutiêntrongChiến tranh Độc lập của Hoa kì. Phong cảnh rất đẹp. Chung quanh là cánhđồngcónhiềuconsôngnhỏchảyqua.Xahơnmộtchútlà những ngọn đồi nhỏ đầy thông, bạch-tùng chiếu bóng xuống nhữngmặthồvàđầm.MộttrongnhữngcáiđầmđượcThoreau thíchnhất,thíchngaytừhồinămtuổi,làđầmWalden.

Cũngnhưcáctrẻemkhác,hồinhỏôngphảichănbò,bắtthỏ, câu cá, nhưng không thích những công việc đó mà thích đọc sách.Hồimườituổiôngđãviếtmộtbàitiểuluậnnhanđềlà The Seasons(Bốnmùa),tỏrayêuthiênnhiên,thíchtĩnhmịchvàcó khiếuvềvănchương.

Tuynhànghèo,nhưngthânphụôngcũngránnuôiônghọc hếtbanTrunghọc,rồivàoĐạihọcConcordđểchuẩnbịthivào Harvard. Mười sáu tuổi ông biết chút ít tiếng La-tinh, Hi-lạp, Pháp và tháng 9 năm 1833 ông vào Harvard. Ở đây ông học thêmtoánhọc,khoahọc,nhưngvẫnthíchcáctácgiảcổđiểnHi, Lanhất.

https://thuviensach.vn

Tínhtìnhlãnhđạm,khôngưagiaodu,đithìlúcnàocũngcúi gầm mặt xuống, như mải suy tư, mơ mộng. Gặp tác phẩm cổ

điển nào cũng đọc: Virgile, Cicéron, Horace, Homère, Démosthènes, Euripice, Sénèque…, nhờ vậy rất tiến bộ về luận văn, và đã bắt đầu có những tư tưởng khác người. Chẳng hạn trong một bài, ông viết: “Theo những thói quen và tục lệ của người khác, điều đó không thể gọi là bổn phận được, Tôi chỉ có bổnphậntheonhữngquitắcmàlươngtâmtôichỉchotôithôi…

Tôikhôngđượcvìsợlàmphậtýngườikhácmàkhônglàmtheoý tôi.”Suốtđờiônggiữtưtưởngđó.

Năm1836,tácphẩm Nature(Thiênnhiên)củatriếtgiaRalph WaldoEmersonrađời,ảnhhưởnglớntớithanhniênHoa-kì.Mới đọcmấyhàngđầu,Thoreauđãmêliền:“Muốnbiếtsựcôliêuthì phảitrốnxãhội,trốncảcáiphôngcủamìnhnữa.Khitôiviếthay đọcsáchthìdùkhôngcóaibêncạnh,tôicũngkhôngthậtlàcô liêu.Muốnthậtlàcôliêuthìphảingắmcácvìtinhtú.”

Nhưvậy,tưtưởngcủaThoreauđãthànhhìnhtừhồiônghai mươi tuổi: yêu thiên nhiên, thích cô liêu và sống cho chính mình,hoàntoàntựdo,độclập,khôngchịusựràngbuộccủaxã hội.

Tháng tám năm 1837, ông được bằng cấp đại học Harvard.

Trongbàidiễnvănđọclúcphátbằngcấp,ôngmạtsáttinhthần thương mại: “Cái thế giới kì cục mà chúng ta sống này lộng lẫy hơn là ích lợi… Phải đảo lộn một chút trật tự của sự vật đi: chỉ

nênđổmồhôiđểkiếmăntrongmộtngàythôi;cònsáungàykia phảilànhữngngàychủnhậtchotâmhồnnghỉngơiđểđithăm cái vườn vũ trụ mênh mông, hưởng những ảnh hưởng êm đềm vàtiếpnhậnnhữngkhảithịcaocảcủaThiênnhiên.”

Chưathấyaimớihaimươituổimàđãđềcaosựnhàntảntới mứcđó.

“Mộtconngườikỳcục”

https://thuviensach.vn

Thiđậurồi,Thoreautrởvềquênhà,kiếmcáchsinhnhaiđể

cóthểđộclậpsốngtheoýmình,màlạinhànhạđểsuytư,làm thơ, viết sách. Ông thích thơ nhưng không có khiếu về thơ, lại biết nghề đó khó nuôi sống mình được; suy đi tính lại, ông lựa nghề dạy học. Nhờ một tờ giấy chứng nhận rất tốt của viện trưởngtrườngHarvard-trìnhđộhọcvấncao,hạnhkiểmrấttốt, đủtưcáchdạyhọc,-ôngđượcngaytrườngtiểuhọcConcordmời dạy.Nhưngtưtưởngvềgiáodụccủaôngkhácđời.Ôngtuyênbố

rằngsẽbỏchínhsáchdùngroivọtmàchỉ“thuyếtluânlí”chotrẻ

thôi. Hội đồng quản trị của trường không tin rằng cách đó hữu hiệunhưngcũngđểôngthínghiệmtronghaituần.Thấykỉluật tronglớpkémhẳntrước,họcsinhhóarangỗnghịch,làmbiếng, hội đồng cử một người tới khuyên ông trở lại lối cũ. Ông nổi quạu,bảothẳngrằngkhôngmuốnngheaidạykhônôngvềchức vụ dạy học của ông. Ông nhất định giữ chủ trương dạy học thì khôngđượcdùngroivọt.Cuốibuổihọcđó,vẻmặttựcaotựđại và khinh khỉnh, gần như thách đố mọi người, bảo sáu học sinh sắp thành hàng, quất mỗi em mấy roi, rồi liệng roi xuống đất, bướcrakhỏilớp,từchứcluôn.Khôngaichịuđượctháiđộkìcục đó,màôngcũngbấtchấpdưluậncủamọingười.Nhưôngnói,

“điệuđicủaôngkhácthiênhạvìôngnghethấytrongthâmtâm ôngmộtđiệutrốngkhác”.

Thôidạyhọc,ônggiúpchachếtạobútchì;côngviệcnàyđủ

ăn, tự do, nhàn nhã, lúc nào muốn làm thì làm, muốn nghỉ thì nghỉ,nhưngvẫncònthíchtrởlạinghềdạyhọcnênlàmđơnxin dạyởvàinơikhác.

Giađình,họhàngông-trừanhônglàJohnrấthợpývớiông-đềuchoônglàgàn,bướngbỉnh,cónhữngýnghĩngượcđời,mà lại hay tranh luận nữa. Vì vậy ông rút lên ở trên thượng lương, nơi người ta dùng làm chỗ chứa những đồ cũ không dùng tới nhưng cũng không nỡ bỏ đi. Trong tập Nhật ký - thời đó người Âu,Mĩcóthóiviếtnhậtkí,đànôngcũngnhưđànbàaicũngcó một tập riêng ghi chép đủ chuyện - chúng ta thấy ông ghi câu này: “Không nên làm kinh động tụi nhện, để yên chúng, cũng https://thuviensach.vn

khôngnênquétsàn,thuxếpđồđạcchấtđốngđólạilàmchi.”

Ở trên thượng lương đó, ông đọc các tác phẩm cổ điển: Ossian, Homère, Chaucer, Pline, Aristote, Virgile, Le Tasse…; chánrồithìđichơicácmiềnchungquanhConcord,vàorừng,ra bờsônghoặclạiđầmWalden.Ôngghilạitrongnhậtkínhữngđề

tàiôngtínhviếtcùngnhữngtưtưởngcủaông,chẳnghạn:“Tôi muốnbiếttôi đãsống cáchnàođểsuynghĩxemtừnay nênsống rasao”.

Ông đưa nhật kí cho người thân đọc, và một bà bạn của cô Helen (chị ông) thấy tư tưởng của ông có nhiều điểm hợp với Emerson.BàđólàchịcủabàvợthứnhìcủaEmerson,vềkểvới Emerson,vàEmersonnhắnmờiThoreaulạichơi.

Emerson là một triết gia hồi đó đã nổi tiếng, mới lại ở

Concord,đượcthanhniênhoannghênh,vìôngđềcaocánhân, đúnghơnlàlươngtâmcánhân.Ôngchorằnglươngtâmcánhân cònquíhơnnhữngtínngưỡngtruyềnthống,hơncảnhữngtín điều,giáolítrongThánhkinhvàcủagiáohộinữa.Nghĩalàông chủtrươnghoàntoàntựdotínngưỡng,chỉtâmhồntamớiphán xétđượctavềvấnđềtâmlinh.Vậythìbổnphậnchúngtalàphải tựtìmhiểumình,biểulộcátínhcủamình.

Thoreau đã biết danh ông, đã đọc tác phẩm Thiên nhiên của ông,nhưngvìtinhthầnđộclập,chưabaogiờcóýmuốnlạilàm quenvớiông.Lầnnày,Emersonmờiôngmớitới.Emersonhơn Thoreaumườibốntuổi,thấyThoreaucótàiviếtvăn,cónhững tưtưởngđộcđáo,ngầmmongrằngchàngthanhniênhaimươi mốttuổiđósaunàysẽthànhmộtmônđệtrungthànhcủamình.

Tình của hai triết gia đó mới đầu đằm thắm, sau lơi dần vì Thoreauđộclậpquá,vượtcảEmersonnữa.

TừđóThoreauthườngdựnhữngbuổitranhluậnvềtriếtlíở

nhà Emerson. Nhiều người trong nhóm tự xưng là phái “siêu triết”(transcendantalist),chủtrươngrằngchỉnhờtrựcgiác,chứ

khôngnhờcảmquanmàtìmđượcchânlí.ThoreauvàEmerson khôngchấpnhậnchủtrươngđó.

https://thuviensach.vn

Tháng5năm1838,ThoreauđidulịchmiềnMainehaituần, đểýtớiđờisốngcủangườidađỏ,rồivềConcordmởmộttrường tư cùng với anh là John. Cách dạy của họ hơi giống cách của Rousseau, dắt học sinh đi bộ hoặc đi thuyền thăm các miền chungquanh,nhậnxétcâycỏ,chimmuông,tìmcácditíchcủa ngườidađỏrồitùyhứngmàtruyềnchohọcsinhnhữngđiềuhọ

hiểu.Nhữnglớphọcgiữathiênnhiênđóđượctrẻrấtthích;khỏi dùngroivọtmàcũngchẳngphảithuyếtluậnlínữa.

Họ dạy đâu được hai tháng rồi cuối tháng tám dắt nhau đi xuôidòngsôngConcordtớichỗhợplưuvớisôngMerrimack.

Nhóm “siêu triết” ở Concord cho ra tờ The Dial, Thoreau gửi đăngmộtbàitiểuluậnvềmộtthisĩLa-tinh.Nhưngôngkhông viếtđều,lâulắmmớigửimộtbài;hoạtđộngchínhcủaôngvẫn làtìmhiểumiềnConcordvàsuytưvềthânphậnconngười.

Tậpnhậtkínămđóghirấtnhiềunhậnxétvềthiênnhiênvề

tâmhồnông:

“Tôilấylàmhãnhdiệnđượcthiênnhiênđoáitôitối,dùng tôi mà tôi không ngờ, chẳng hạn để rải rắc những hạt cây trongkhitôidạomát,nhữnghạtcỏhoặcngưubàngbámvào áo tôi mà tôi vô tình chở từ khu ruộng này qua khu ruộng khác.”

“Đờisốngtôilúcnàynhưmộtbuổisánghèvangtiếngchim hót.”

Càng thích thiên nhiên, ông càng mong có một nơi ở riêng biệt, ở giữa đồng nhưng không xa Concord lắm để có thể thỉnh thoảng về thăm gia đình và dự các cuộc thảo luận ở nhà Emerson.

ÔngthấytrạiHollowellcóđủnhữngđiềukiệnđó:“hoàntoàn cáchbiệt,cáchlàngtrênbacâysố,vìcáchngôinhàgầnnhấttám trămthước,ởxađườngcáimàlạiởgầnsông;cănnhàvàlẫmđều hư nát nhưng dễ chịu, các cây táo rêu bám đầy và bị thỏ đục rỗng”.

https://thuviensach.vn

Ông thích trại đó quá, muốn mua ngay trước khi người chủ

pháhàngràođãhư,đốnnhữngcâytáo,đàobỏmấykhốiđá,mà ôngchorằngmấtnhữngcáiđóthìcảnhhếtnênthơ.Ôngchưa cótiền,xinmuachịu,vợchủnhàkhôngbằnglòng,thànhthửcái ướcvọngcóchỗởriêngđànhtạmphảibỏ.

Emersonthườngđinơinàynơikhácdiễnthuyếtítkhiởnhà, cầncóngườivừalàmquảngiavừacóthểgiúpđỡmìnhmọiviệc được, mời Thoreau tới ở, dành một phòng cho ông ở trên lầu.

Công việc không có gì Therau tha hồ đọc sách trong tủ sách EmersonvàbắtđầuđượcbiếttriếthọcẤn-độ.Ôngthíchnhấtbộ

Bhagvat Geeta, một bộ trường thi trữ tình và triết lí của Ấn-độ

thờicổ;bộđóảnhhưởnglớntớitưtưởngcủaông.Ôngghitrong nhậtkí:

“Tôi không đọc một câu nào trong bộ sách Ấn-độ đó mà không cảm thấy như được bay bổng lên cao nguyên Ghâte.

Tiết điệu của nó gợi cho ta cảnh bão tố trong sa mạc và nước chảytrênsôngHằng.Khôngaichỉtríchđượcbộđóvìnócao vòivọinhưHi-mã-lạp-sơn,”

Đầunăm1812, John,cạo râu,đứtmặt, bịbệnh phá-thương-phongmàchết.Ôngmấtngườianhmàcũnglàngườibạnthân nhất của ông, đau lòng lắm, nhưng ba tuần sau viết cho Emerson:

“Hiểnnhiênlàcáichếtchỉhạichocánhânhoặcxãhộithôi.

Thiên nhiên không hề biết nó, không mất mát gì cả, vì mất hìnhthứcnàythìbùlạicóhìnhthứckhác.Nhưngnếutacoi sựchếtlàmộtluậttrờichứkhôngphảilàmộttaiáchthìquảlà nóđẹp(…)Câycốivuivẻpháttriển,rồihéovànhườngchỗcho những đọt mới. Loài người cũng nên như vậy. Chúng ta bất côngvàíchkỉkhikhócvìcáitangcủangườithân.”

Ônghiểuýnghĩacáichếtvàcoithườngnótừhồiđó.

Ôngvẫnthỉnhthoảnggửibàiđăngtrêntờ TheDial và đã có mộtnhậnđịnhvữngvàngvềnghệthuậtviết:

https://thuviensach.vn

“Nhữngtácgiảsungsướngkhôngphảilànhữngngườiviết đểmongđượcngườikháckhen,màlànhữngngườiviếtđược những đoạn, những câu chính mình thích; chính mình phải phán đoán văn của mình (…). Nếu tôi viết mà thích thì bấy nhiêuđủrồi;tôichắcchắnsẽcóđộcgiảthíchtôi.”

Giúp việc cho Emerson ít lâu, ông thấy rằng tính tình và tư

tưởng hai người có chỗ trái nhau, như vậy sẽ phiền cho cả hai bên.

Emerson tốt bụng, kiếm chỗ dạy học cho Thoreau và ít lâu sau,ThoreauđếnStalenIslandlàmgiasư,dạymấyđứatrẻcho ôngWilliam,anhhayemcủaEmerson.Chỗdạyhọcđórấttốtvì ThoreaucódịpgầngũicácnhàxuấtbảnởNewYork,gặpcácchủ

báovàcáctrấnsĩ.Sốlươnglạihậu:ănởtrongnhàvàmỗinăm lãnhtrămMĩkim,cònởnhàEmersonthìkhôngđượclãnhđồng nàocả.

Stalen Island cách New York có mười hai cây số; chỉ leo lên ngọn đồi là thấy thành phố đó; vậy mà ở cả tháng ông cũng khônghềtớithăm,chỉnghenhữngtênWallStreetvàBroadway ông cũng đã ngán. Tuy nhiên ông cũng rán làm quen với vài danhsĩ,vàkhigặphọrồi,ôngthấtvọng.Trongmộtbứcthưcho Emersonôngviết:

“Lần nào gặp những người mà danh tiếng đã vang lừng, được nhiều người khen, tôi cũng hơi thất vọng, họ có tài đức hơnđạichúngthậtđấy,nhưngvầngtráncủahọkhôngrựcrỡ

đủcácđứcđâu…CònNewYorkthìcàngcoi,tôilạicàngchán.”

Rốtcuộcôngchỉkiếmđượchaingườibạnmới:HenryJames vàHoraceGreely,rồicuốinămtrởvềConcord,chỉmuốntừnay sốngmãiởquêhương.

Vàorừngđểtìmmộtlốisống

TrởvềConcordônglạigiúpgiađìnhchếtạobútchì,vàđithơ

thẩntrongcáckhurừng,bênbờsônghoặcbờhồ,thườnglàmột https://thuviensach.vn

mình,đôikhicóbạn.

Tháng 4 năm 1844, ông cùng với bạn là Edward Hoar, đi ngượcdòngconsôngSudbury,câuđượcmấyconcá,đemlênbờ

nướng. Mặc dầu đã hết sức cẩn thận, mà lửa cũng bắt vào một đám cỏ khô, cháy lan tới khu rừng, ông vội vàng báo cho dân làngbiết,đámcháylantớinonhaicâysốrồimớidậpđược,ông rấtânhận,màdânlàngkhôngthathứchoông,trướckiachỉcoi ônglàmộtkẻkìdị,gàndở,naykhinhmiệtônglàhạngvôdụng, vô trách nhiệm, hễ gặp ông ở đâu là mắng vào mặt ông: “Đốt rừng!”.

Đã bất bình vì chuyện đó, lại chán vì tờ The Dial phải đình bản,cáctiểuluậncủamìnhkhôngbiếtgửiđăngởđâu,ôngquyết tâmsốngxadânlàngmộtthờigianđểviếtmộtcuốnđãdựđịnh từ mấy năm trước, nhất là để tìm một lối sống, khám phá bản thểcủasựsống.

Ôngviết:

“Tôi vào rừng vì cố ý muốn sống bằng kinh nghiệm bản thân,giảiquyếtmộtcáchbìnhdịcáchànhđộngcănbảncủa lốisốngvàthửxemtôicóthểhọcđượctấtcảnhữnggìmàđời sốngdạychotôikhông…Tôicầnsốngđầyđủrúthếtcáitinh túycủađờisống,sốngmộtcáchđủnghiêmkhắcvớiđủnghị

lựcđểtrụcxuấttấtcảnhữnggìkhôngphảilàsựsống…”

Thìvừamaycócơhội.Emersonmớimuađượcmộtkhuđất dăm mẫu ở bên bờ đầm Walden. Một người bạn của Thoreau khuyênThoreaulạiđócấtchòiở,chỗđóhợpvớisởnguyệncủa ông.

Ông nghe lời, cuối tháng ba năm 1845, mượn một chiếc rìu tớinơiđóphárừngđểcấtchòimộtmình,khôngnhờaigiúpsức.

Chỗ ông đốn cây là “một sườn đồi rất đẹp đầy những tùng, nhìn qua cành lá, thấp thoáng thấy mặt đầm [Walden] và một rừngnhỏlưathưanhữngcâyhạtdẻmớiđâmchồivànhữngcây thông.Trênmặtđầm,lớpbăngchưatan-trừvàichỗ-màusẫm https://thuviensach.vn

vàứnước”.

Đầuthángnăm,kèocột,ruimèđãxong,ôngnhờmộtngười tiếptayđểdựngnhà.Nhàrộngchỉcómộtcănphítổnhếtthảy vàokhoảng28Mĩkim.Đồđạcrấtsơsài:mộtcáigiường,mộtcái bàn,bacáighếvàítđồlàmbếp.

Ông ở đó một mình, nấu ăn lấy, mỗi bữa thường chỉ có một món;trồngtrọtítluốngđậu,bắp,đểsốngmộtcáchrấtgiảndị,

“thửđươngđầuvớinhữngsựthựccủađờisốngxemsao”.

Ôngrấtthíchcuộcđờiđộclậpvàcôliêuđó,mỗinămchỉlàm rẫy độ vài tháng, kiếm vừa đủ ăn thôi, còn thì giờ thì nhận xét thiên nhiên, cây cỏ, nhất là loài vật: chuột, rắn, thỏ, chim, chồn…vàsuytưvềlốisốngcủaloàingườiđểviếtsách;chiềutối, ôngngồiởtrướccửathổisáođểnghetiếngsáođậpvàokhurừng bênkiađầmrồidộivề.

Thỉnhthoảngôngđikiếmmộtngườitiềuphuhoặcvàingười thợ rừng để nói chuyện; lâu lâu ông trở về Concord thăm gia đình,bạnbè,nghecáccuộcdiễnthuyết.

Ông bắt đầu viết cuốn A week on the Concord and Merrimack rivers(MộttuầntrêncácdòngsôngConcordvàMerrimack),đưa cho Emerson coi trước, Emerson khen là tư tưởng sâu sắc, tác phẩm có cái hương của hoa đồng cỏ nội, thật là kích thích tâm hồnngườiđọc.

Emerson giới thiệu tác phẩm với nhà xuất bản Wiley & Putnam,Thoreautràntrềhivọng-vìđólàtácphẩmđầutaycủa ông-nhưngđợihoàikhôngthấyNhàxuấtbảntrảlời.

Đồng thời ông gom góp tài liệu để soạn một cuốn phê bình văn học, nhan đề là Thomas Carlyle and his Works (Thomas Carlyle và tác phẩm của ông). Trong cuốn đó, Thoreau đưa ra quanniệmnàyvềbútpháp:

“Người viết không được định trước bút pháp của mình, địnhtrướcnhưvậythìkhôngkhácgìđịnhtrướctưtưởngcủa https://thuviensach.vn

mình…Không,tưtưởngcủaconngườiluônluônbấtthường, hunghăng.Quantrọnggìcáibútpháp,miễnlàvăncủatarõ ràng,diễnđượcđúngtưtưởngcủata.Đúngnghĩathìbútpháp chỉ là ngọn bút (Stylus), cần gì phải gọt giũa, tô chuốt ngọn bút, trừ phi là để nó diễn tư tưởng của mình một cách đúng hơn.Ngọnbútlàđểchotadùngchứkhôngphảiđểngắm.”

Ônggiữđúngquitắcđó:diễnchođúngtưtưởngcủamình,và diễnđúngđượclàđủrồi.Màtưtưởngcủaôngquảlànhiềukhi

“bất thường, hung hăng” nữa - chính ông cũng nhận nó ngòng ngoèo,từvấnđềnày,chuyểnquavấnđềkhácrấtdễdàng-nên văn của ông, tự nhiên thật đấy, nhưng nhiều chỗ hơi khó hiểu.

Có lẽ vì vậy mà cuốn Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrimack khôngđượcnhànhàxuấtbảnchấpnhận.

Bịnhốtkhám,khiđượcthảlạicựnự

Mộtbuổichiềutháng7năm1846,ThoreauđibộtừWalden lạiConcordđểlấymộtđôigiàyđưasửavìôngtínhhômsaulên rừng hái nham-lê. Ông bị một người lính bắt vì tội không đóng thuếthân.

Từnăm1843ôngnoigươngBronsonAlcott,tácgiảcuốn The LittleWomen,khôngđóngthuếthânđểphảnđốichínhphủvẫn chưa bỏ chế độ nô lệ. Ông tự cho rằng chính phủ làm một việc trái với lương tâm ông, thì ông có quyền không giữ bổn phận côngdânnữa.Ôngkhôngđibầunữacũngkhôngđóngthuếthân nữa, vì như vậy là tiếp tay với chánh phủ để đàn áp bọn nô lệ.

Nhấtlàhaithángtrước,(tháng5năm1846),chínhphủHoa-kì lạituyênchiến,xâmlăngMễ-tây-cơ,thìônglạicólídođểkhông ủnghộmộtchínhphủmàôngcholàcótộinặng,bấtcông,tàn nhẫn.

Línhbắtông,ôngphảnkhángkịchliệt,“vùngvẫy,chốngcự

như một con quỉ”, nhưng rốt cuộc ông cũng bị nhốt khám. Khi ngụctốtkhóachặtcửaphònggiamthìôngmớichịuanphậnvà suytưnhưmộttriếtnhân:

https://thuviensach.vn

“Nhìnbốnbứctườngđádầynonmộtthước,nhìncánhcửa nặngbằnggỗvàsắt,dàytrênbatấcnhìn,cửasổcóchấnsong, ánhsángchỉlelóichiếuvàomộtchútxíu,tôikhôngkhỏingạc nhiênvềsựnguxuẩncủamộtchếđộcoitôichỉlàmộtcâythịt cóxươngcómáuđểnhốtkhám.Tôingạcnhiênrằngsaongười takhôngtìmđượccáchdùngtôivàomộtviệcgìcóíchlợihơn.

Tôi nhận thấy rằng có một bức tường đá ngăn cách tôi với đồngbàocủatôi,nhưngcũngcómộtbứctườngkháccònkhó vượthơnnữa,ngăncáchhọ,khôngchohọđượctựdonhưtôi.

Khôngmộtphútnàotôicócảmgiácbịnhốtcả.”

Mấynămtrước,Thoreaucũngđãcólầnnhậnđượcgiấychính quyềnbuộcôngphảiđóngmộtsốtiềnđểcungcấpchomộtmục sư mà ông không hề lại nghe thuyết giáo lần nào. Ông không đóng.Chínhquyềnkhônglàmgìôngđược,chỉyêucầuônglàm mộttờkhairằngkhônghềthuộcvềgiáopháicủaôngmụcsưđó.

Ôngchịulàm,nhưngrồimỉamairằnggiátôicóđượcđịachỉcủa tất cả các hội khác mà tôi không gia nhập thì tôi sẵn sàng làm luônmộtloạttờkhainhưvậy.

Lần này, không đóng thuế thân, tội nặng hơn, chính quyền phảigiamông.Nhưngôngchỉbịgiammộtđêmvìsánghômsau cóngười-chắclàbàcôMariaThoreau-nộpthuếthaychoông.

Ôngđãchẳngvuimàcònbựcmìnhvìnhưvậylàkhôngchoông phảnkhángchínhquyền,làtiếptayvớichínhquyềnđànápcác ngườinôlệvàdânMễ-tây-cơ.Khingụctốtmởkhámchoôngra, ôngcựnự,khôngchịura,đòiđượcnhốtnữa.

Ngụctốtđósaunàykểlại,bảo:“Chưathấyphạmnhânnàokì cụcnhưvậy!”

Đượcthảrồi,ôngđilấyđôigiàysửarồidắtmộtbọnngườilên đồi hái nham-lê, ở giữa đám nham-lê, cách Concord ba cây số, ông khoan khoái vì cách biệt hẳn làng xóm “không còn thấy chínhquyềnởđâuhết.”

Chính vì vụ nhốt khám đó mà Thoreau suy tư về chính quyền, và hai năm sau, viết tập Resistance to Civil Government https://thuviensach.vn

(Chống lại Chính quyền) gần cùng một lúc với Karl Marx viết cuốn Manifesie Communiste (Tuyên ngôn của đảng Cộng sản).

Tập mỏng đó sau đổi tên là Civil Disobedience (Bất tuân Chính quyền).

RờiWaldentrởvềConcord

Hếtmùaháinham-lêrồi,ThoreautrởvềWalden,bắtđầuviết một tác phẩm kể về cuộc đời của ông ở giữa rừng, nhan đề là Walden.Ôngcứthủngthẳngviếtvàcuốitháng8năm1846,ông ngưnglạiđểcùngvớimộtngườibạnđidulãmmiềnMaine,kiếm thêmtàiliệuvềlốisốngcủangườidađỏBắcMĩ.

Miền Maine hồi đó hoang vu, rừng rậm âm u, trải dài hằng chục cây số, chỉ trên ngọn núi, trên các lòng suối, trên mặt hồ

mớicóchútánhnắng.Chưacóaitớikhaithác,cònthổdânthì sốngthưathớt,yênổn,cơhồkhôngbiếtcóchínhquyềnHoa-kì.

Ôngrấtthíchcảnhtĩnhmịchnơiđó,cáchbiệthẳnxãhội:

“Ướcgìđượcsốngởđórồichếtởđó,chônởđó!Nơiđóchắc chắn là có thể sống suốt đời được, ngạo cái chết và nấm mồ

được.”

Hết lương thực, ông trở về Walden để viết sách một cách tuyệt vọng. Năm đó ông đã ba mươi tuổi, không có vợ con mà chưa lập được sự nghiệp gì cả, mới chỉ có được ít bài báo đăng trêntờ TheDial màtờnàyđãđóngcửa.

ĐợimãikhôngthấynhàxuấtbảnWiley&Putnamtrảlờivề

tập Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrimack, ông viết thưyêucầutrảlạiôngbảnthảođểôngsửachữa.

Tòa báo Graham’s đề nghị với ông viết vài bài về Emerson hoặc Hawthorne - cả hai đều nổi tiếng đương thời - và sẽ tặng ông một số nhuận bút xứng đáng: nhưng ông làm thinh, vì khôngmuốnlợidụngtìnhbạnbèvớihainhàđóđểkiếmtiền.

Ông lấy bản thảo Một tuần trên các dòng sông Conrord và https://thuviensach.vn

Merrimack gửichocácnhàxuấtbảnkhác,cũngkhôngđượcnhà nàochấpnhận.Nóngruột,ônghỏinhàJamesMunroexemnếu ôngbỏtiềninlấythìphítổnbaonhiêu.Vàngàymùng6tháng chín năm đó ông đột nhiên rời chòi của ông của Walden, nghĩ

rằng “mình còn có vài cuộc đời nữa để sống, không nên mất thêmthìgiờvàocuộcđờiởbênbờđầmnày”.

Thế là khoảng hai giờ chiều ông gom góp quần áo, sách vở, bản thảo, trở về nhà Emerson, coi nhà cho Emerson trong khi ôngnàyquaAnhdiễnthuyết.Cănnhàchòicủaôngbánlạicho ngườilàmvườncủaEmerson.

Tính ra ông ở Walden trên hai năm - từ mùng 4 tháng bảy năm1845đếnmùng6thángchínnăm1847-trồngtrọtlấyvà thỉnhthoảnglàmthuêvàicôngviệcnhưđạcđiền,đốncây…để

sống,vàmỗingàytiêutrungbìnhmấthaicắcbảy.

Một cựu sinh viên Harvard, cùng một khóa với ông, phỏng vấnôngvềnhữnghoạtđộngtừkhiởtrườngra,ôngđáp:

“Tôilàmđủnghề:giáoviên-giasư-đạcđiền-làmvườn-càyruộng-sơnnhàcửa-thợmộc-thợnề-làmlaocông-chế

tạo bút chì, giấy nhám - viết văn và đôi khi ghép vần vớ vẩn nữa.”

ỞnhàEmerson,mộthômôngnhậnđượcmộtbứcthưcủacô SophiaFord-trướclàmnữgiasưchoconEmerson-ngỏýmuốn làmvợông.Ôngkhôngdodựgìcả,từchốithẳngvìkhôngcóý muốnlậpgiađình.

ThỉnhthoảngôngdiễnthuyếtởConcordvàmộtlầnôngnói về Quyền lợi và bổn phận của cá nhân đối với chính quyền (The rights and duties of the Individual in relation to government).

Saunàyôngkhaitriểnnhữngýchínhtrongbàiđómàviếtthành tập Bấttuânchínhquyền.Diễnvănđókhônggâymộttiếngvang nàocả.

Tháng7năm1848,EmersonởAnhvề,Thoreaugiaonhàlại choôngta,trởvềsốngvớigiađình,lạichếtạobútchì,đạcđiền https://thuviensach.vn

thuê,ngaoduởđồngruộng,đồisuối,vàviếtlách.

Nhậptịchlàngvăn-Bổnphậnbấttuânchính

quyền

Năm1849đánhdấucuộcđờicủaôngvìôngđíchthựcbước vào làng văn nhờ cuốn Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrinmak vàbàibáo Bấttuânchínhquyền.

Ông hỏi hai nhà xuất bản: nhà W. D. Ticknor và Munroe về

giá in cuốn Một tuần trên các dòng sông… Nhà trên đưa ra một bảnkhaigiá:1.000bảnmỗibản418tranggiấytốt,giá501,21Mĩ

kim.RốtcuộcônggiaochonhàMunroe,khôngrõphítổnlàbao nhiêu,nhưngchắclàsốtiềnkhálớnđốivớiông,nênôngphảiđi diễnthuyếtvàinơiđểcótiềntrảnợ.

Cuối tháng năm, sách phát hành, đúng vào lúc chị ông, cô Hellenđaunặngrồichết(14thángsáu).

Nhưmọitácgiả,ôngnuôinhiềuhivọngvềtácphẩmđầutay đó,ướcaochẳngnhữngđượcnổidanhmàcònlờiđượcmộtsốđể

cóthểchuyênsốngmộtcáchthanhbạchvềnghềcầmbút.

Ônggửitặngcácnhàbáotrongnước,cácbạnbèvàcảcácnhà phêbìnhởAnh.

Tờ New York Tribune lúc đó rất có ảnh hưởng ở Hoa-kì, giao cho George Ripley việc phê bình tác phẩm, Ripley nhận định đúnggiátrịvănchươngcủatácphẩm;mớimẻ,độcđáo,tươitắn, cónhiềunhậnxéttàitìnhvềthiênnhiên,lờidudươngnhưtiếng sáo; nhưng chê triết lí của Thoreau là mượn của người khác, nhiều khi quá đáng, đáng nghi ngờ và không phải là không tai hại.

Cólẽlờiphêbìnhđólàmchosáchkhóbán,nhưnglídochính là thể văn nửa du kí nửa triết lí đó còn mới mẻ quá, hạng bình dânHoa-kìchưathưởngthứcnổi;họchỉthíchđọcnhữngtrang tảcảnhthiênnhiên,đẹpđẽdudươngđểtiêukhiển,chứkhông https://thuviensach.vn

ưa những đoạn triết lí dài dòng mà thường ngược đời của Thoreau.

Thành thử tác phẩm Thoreau đặt hết hi vọng vào đó đánh dấumộtsựthấtbạichuachátngaykhiôngmớigópmặtvớilàng văn.

Bài Chống lại chính quyền đăng số đầu trên tạp chí Aesthetic Papers thángtưnămđócũngkhôngđượchoannghênh,độcgiả

chỉcoiônglàmộtnhàvăncótàiđấy,nhưnglậpdị,đọcquarồi bỏ. Điều mà độc giả thời đó, chính ông nữa cũng không ngờ, là tiểuluậnmấychụctrangđóđãlàmchoôngtrởthànhbấthủ.

ThomasPaine,trongcuốn CommonSense(Lươngtri)xuấtbản năm1776,chorằng“chínhquyềncảnhữngkhiởvàomộttình trạngtốtđẹpnhấtcũngchỉlàmộtcáihạicầnthiết;nếulạiởvào mộttìnhtrạngtồitệnhấtthìquảlàkhôngthểdungthứđược”.

ThoreaucùngmộtchủtrươngvớiPaine,nênmởđầubàitiểu luậncủaôngbằngcâu:

Tôisẵnsàngchấpnhậnchâmngônnày:“Chínhquyềnnào chiphốiítnhấtlàchínhquyềnấytốtnhất”,vàtôimongđược thấychâmngônđóđemrathựchànhmauhơn,mộtcáchtriệt để.Rốtcuộcnósẽđưatớiđiềunàymàtôicũngtinlàđúngnữa:

“Chínhquyềnnàokhôngchiphốichútgìlàchínhquyềnấytốt nhất”.

Ông nghĩ rằng sự thống trị của chính quyền chỉ là một phươngtiệnbấtđắcdĩtronggiaiđoạnhiệntạiđểbảovệsựyên ổn cho dân, càng ít can thiệp vào đời sống của dân càng tốt, vì canthiệptứclàlàmmấttựdocủacánhân,màkhônggìquíbằng sựtựdocủaconngười.

Tuynhiênôngnhậnrằnghiệntìnhnhânloạichưađủchuẩn bị,sángsuốtđểkhôngcầntớichínhquyền,nênôngkhôngđồng ývới

… hạng người tự xưng là theo chủ trương vô chính phủ, https://thuviensach.vn

[ông]khôngđòihỏiphảidẹpmọichínhquyềnngay,chỉđòicó mộtchínhquyềntốthơnngaybâygiờthôi.

Từtrướctớinaynhânloạiđãtiếnđượcvàibước:từquânchủ

chuyên chế tới quân chủ lập hiến, tức hạn chế; rồi từ quân chủ

lậphiếntớidânchủ,đúnghơnlàtớichínhthểđạidiện.Nhưng nhưvậyđâucóphảilàkhôngtiếnthêmđượcnữa.Chínhthểdân chủhiệnnaycómộtkhuyếtđiểmlàthiểusốphảiphụctùngđa số.Ôngchorằngchếđộđókhôngcôngbằng:

Quyềnhànhđãgiaovàotaytoàndânmàlạiđểchomộtđa sốthốngtrịvànắmhếtquyềntrongmộtthờigianlâuđượclà tạisao?Khôngphảilàtạiđasốđócóvẻnắmđượcchânlí,cũng khôngphảilàtạithiểusốkiachonhưvậylàcôngbằngmàchỉ

tại đa số đó mạnh nhất về vật chất. Nhưng một chính quyền mà phần đa số nắm được quyền hành trong mọi trường hợp thì chính quyền đó không thể bảo là xây dựng trên sự công bằngđược,dùngườitachonhưvậylàcôngbằng.

Giao phó hết mọi việc cho phe đa số như vậy thì lương tâm củacánhânđểlàmgì?Conngườitrướchếtphảilàngườiđãrồi mớilàmộtcôngdân.

Nếuchínhquyền-tứcpheđasố-làmmộtviệctráivớilương tâmconngười,chẳnghạntrườnghợpduytrìchếđộnôlệ,đem quânxâmchiếmMễ-tây-cơ,màthiểusố,vìbổnphậncôngdân, phải phục tùng đa số, không phản kháng, vẫn đóng thuế, vẫn nhậpngũ,dùtronglòngkhôngmuốnchútnào,thìkhôngphảilà phục vụ Quốc gia mà là phụng sự Quỉ. Không phải là tôn trọng chínhquyềnmàlàtôntrọngsựđêhèncủamình.

Gặp trường hợp như vậy thì người công dân có lương tâm phải hành động ra sao? Ông cho rằng không thể một mặt vẫn tuânlệnhchínhquyền,mộtmặttìmcáchcảithiệnChínhquyền, thuyếtphụcchođồngbàothấylẽphảiởđâuvàhivọngrằngmột ngày kia đa số sẽ theo chủ trương của mình và lúc đó chính quyềntựnhiênphảithayđổichínhsách.Không,phảiphảnđối ngay đoạn tuyệt với chính quyền, như ông đã làm. Ông vốn là https://thuviensach.vn

một công dân tốt, sẵn sàng đóng thuế đường sá, thuế giáo dục, nhưngtừkhichínhquyềnđànápnôlệ,rồixâmlăngMễ-tây-cơ

thì ông không đóng thuế thân nữa, không muốn cho chính quyềndùngsốtiềnđónggópcủaôngđểđànápkẻkhác,làmmột sựbấtcông.Ôngnói:

“Khimộtphầnsáudânchúngmộtnướcđượctựcholàthành trìcủatựdomàbịnôlệ…thìtôichorằnggiờcủacáchmạngđã điểmrồiđấy,đãtớilúcnhữngngườichínhtrựcphảinổiloạnrồi đấy.Nhấtlàkhinướctakhôngbịxâmlăngmàlạiđixâmlăngthì cáibổnphậnnổiloạicàngcấpthiếthơnnữa.”

Tôiđãchoinngảcâucuốitrongđóôngđãcanđảmtỏtháiđộ

của ông đối với cuộc xâm lăng Mễ-tây-cơ mà chính phủ Hòa-kì phảichịutráchnhiệm.Mộttrangsauôngcònviếtthêm: Dân tộc chúng ta phải bãi bỏ chế độ nô lệ và không gây chiến với Mễ-tây-cơ nữa, dù như vậy có hại cho đời sống của dân tộc thì cũng phải chịu….Một quốc gia trụy lạc thì không khácgìmộtconđiếmbậnchiếcáongântuyếnmàđuôiáophải vénlêntrongkhitâmhồnảnhàynhụaởtrongbùn.

Có người cho rằng chống lại phép nước như vậy thì sẽ xáo độngtrongnước,lợibấtcậphạichoquốcgia;ôngđáp: Đólàlỗitạichínhquyền….Tạisaochínhquyềnkhôngbiết quí trọng phần thiểu số sáng suốt? Tại sao không khuyến khích các công dân lúc nào cũng thận trọng đề phòng, vạch nhữnglỗicủachínhquyền?…Tạisaochínhquyềnlạicứhành tội mãi Đức Ki-Tô, bài xích hoài Copernic và Luther ra khỏi Giáohội,kếttộiWashingtonvàFranklinlàphảnloạn?

Chúngtasinhsauôngmộtthểkỉcóthểgópthêmývớiông rằng:ThếnàolàlợivàhạichoQuốcgiatrongtrườnghợpđó?Có thể rằng - mặc dầu là chưa chắc - xét cái lợi trước mắt thì mọi công dân phục tùng chính quyền, trong nước không chia rẽ, là mộtcáilợichoQuốcgiađấy,nhưngxétvềảnhhưởnglâudàicủa mộtchếđộbấtcôngnhưchếđộnôlệ,hoặccủamộtchínhsách xâmlăngnhưchiếntranhMễ-tây-cơthìcàngđểchonókéodài https://thuviensach.vn

càng có hại, đó mới thực là lợi bất cập hại. Hiện nay người da trắngởHoa-kìcònchịucáitaihọacủachếđộnôlệ,chếđộkìthị

da đen của tổ tiên họ mấy thế kỉ trước; và bọn thực dân Âu, Mĩ

thử kiểm điểm lại xem chính sách thuộc địa của họ rốt cuộc có lợihaycóhạichochínhhọ,sauhaithếchiếnnóđãgâyra?Pháp cólợihaycóhạisaukhicốtáichiếmxứmìnhđểrồimangnhụcở

Điện-biên-phủ và bây giờ bao nhiêu ảnh hưởng ở trên bán đảo nàysắpvàotaykẻkháchết?Vậymàvẫncònnhữngkẻlămletái lậpchếđộthựcdântạicácnướcÁ,Phidướimộthìnhthứcmới!

Vậy Thorean chủ trương khi chính quyền làm bậy thì phải tẩychaychínhquyềnliền:

Tôi không do dự mà tuyên bố thẳng rằng những người tự

mệnh danh là chủ trương bãi bỏ nô lệ, phải đoạn tuyệt với chính quyền đi, không đem bản thân cùng tiền bạc làm hậu thuẫnchochínhquyềnnữa(…)

Thiểusốmàthuậntheođasốthìlàbấtlực;nhưngnếuđem toàn lực ra ngăn cản thì chính quyền không sao chống lại được.Nếutabuộcchínhquyềnphảilựachọnmộtlàbỏtùhết nhữngngườicôngbằng,hailàphảitừbỏchiếntranhvàchếđộ

nôlệđithìchínhquyềntấtsẽbiếtlựađườngnào.Chỉcầnnăm nay có được một ngàn người không đóng thuế thôi… Nếu ngườidânbấttuânchínhquyềnmàcôngchứclạitừchứcnữa thìlàcuộccáchmạngthựchiệnđượcrồiđấy…Đó,cáchmạng ônhòa,bấtbạođộnglàthếđấy.

Dĩ nhiên, bất tuân chính quyền như vậy thì thế nào cũng bị

nhốtkhámnhưông,nhưng:

Trong một xứ mà bất kì ai cũng có thể bị nhốt khám một cách bất công thì cái chỗ thích hợp nhất cho một người công bằngchínhtrựclànhàlao…,cáinơicáchbiệtnhưngvẻvang và độc lập đó mà chính quyền nhốt những người chống lại mìnhlànơiduynhấtmàmộtngườitựdocóthểởmộtcáchvẻ

vangtrongmộtxứgiữchếđộnôlệ…Tôitinchắcrằngnếucó mộtngàn,mộttrămhaymộtchụcngười…khôngnuôidưỡng https://thuviensach.vn

chếđộnôlệnữa,màđểchochínhphủnhốtkhámthìHoa-kìsẽ

phảihủybỏchếđộnôlệ.

ThoreaudẫnmộtcâucủaKhổngTử:“Banghữuđạo,bầnthả

tiện yên, sỉ dã; bang vô đạo, phu thả qui yên sỉ dã” (Nước hữu đạo, nghĩa là gặp thời trị, mà mình nghèo và hèn là điều đáng nhục;nướcvôđạo,nghĩalàgặpthờiloạn,màmìnhgiàuvàsang làđiềuđángnhục).NhưngôngđãtiếnxahơnKhổngTửnhiều.

Cuối bài, Thoreau đưa một biện pháp để sửa đổi chế độ đại diệnthờiđómàcũnglàthờinaynữa:

Tôi thích tưởng tượng một chính phủ biết công bằng với mọi người, tôn trọng cá nhân…,một chính phủ cho một số

ngườidânđượcsốngtáchrangoài,khôngliênhệgìvớichính quyền, không bị chính quyền ghì chặt lấy, miễn họ làm tròn bổnphậnđốivớinhữngngườikhác,màkhôngcoihọlànguy hạichosựanninhcủachínhphủ.

Nhưvậylàtôntrọngcánhân,tôntrọngthiểusố,khôngbắt thiểu số phải phục tùng, hi sinh cho đa số. Một chính phủ như

vậykhôngkhinàođànápđảngđốilập,vànếupheđốilậplàmgì nguyhạichoquốcgia-xéttheoquanniệmcủachínhquyền-thì cùng lắm chính quyền chỉ giam lỏng họ ở một chỗ nào và coi chừnghoạtđộngcủahọthôi.

LờihôhàocủaThoreauphátratớinayđãmộttrămhaimươi năm mà khắp thế giới chưa có một quốc gia nào nghĩ tới việc đem ra thực hiện: ngược lại là khác, cơ hồ như đâu đâu chính quyềncũngvẫnthêmnhiềuquyềnhành,nhiềuphươngtiệnđể

đànápphechốngđối,màphenàycókhilạilàđasốnữa.

TómlạiBấttuânchínhquyềnkhôngnhằmmụcđíchcảitổxã hộinhưbảnTuyênngôncủaKarlMarx,chỉlàmộtbàichỉtrích chínhquyền,vàđưaravàiquitắcbảovệtựdocánhân,bảovệsự

công bằng. Ý chính trong tập đó là vì cá nhân mới có chính quyền,vậythìchínhquyềnphảiphụcvụcánhân,chứcánhân khôngphảinhắmmắthisinhchochínhquyền.Mộtthiểusốcó https://thuviensach.vn

thểkhôngtuânlệnhcủađasốnếuluậtđótráivớilươngtâmcon người.Chínhquyềnkhôngcóthểviệnbấtkìmộtlídogìđểbuộc dân phải làm hậu thuẫn cho những sự bất công, vô nhân đạo.

Lươngtâmconngườivẫnlàđángtrọnghơncả.Khicósựxung độtgiữalươngtâmcủatavàphépnướcthìtacứtheolươngtâm mà bất tuân theo phép nước, và vui vẻ vào khám để đánh thức lươngtâmcủađồngbào.

Thuyết đó không phải là mới mẻ. Từ thời thượng cổ, đã có những triết gia như Socrate, Mạnh Tử phản kháng một chính quyềntànbạo,thốinát;màgiọngcủaMạnhTửcòngaygắthơn của Thoreau nhiều (Quân thị thần như thổ giới, tắc thần thị

quân như khấu thù: Vua xem bề tôi như đất như cỏ thì bề tôi xemvuanhưgiặcnhưthù),khôngkémgiọngcủacácnhàcách mạng 1789 ở Pháp; nhưng cái còng của Thoreau là đã nhấn mạnh vào điểm này: lương tâm con người đáng trọng hơn luật phápmàquyềncủathiểusố,hơnnữa,quyềncủacánhâncũng đáng trọng như quyền của đa số, do đó vạch cho ta thấy một nhượcđiểmcủachếđộđạidiện.

“Nghềviếtvănnhưvậyđấy”

Như trên tôi đã nói, thời đó ít ai chú ý tới lời cảnh cáo của Thoreau,màchínhôngcũngkhôngchoBấttuânchínhquyềnlà tácphẩmquantrọngnhấtcủamình.Ôngbuồnvềsựthờơcủa độc giả đối với cuốn Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrimack hơn.ÔnglạisốngcuộcđờinhưtrướcởConcord.

Tháng mười năm 1849 ông đi du lịch ở mũi Cod cùng với ElleryChanning,vừađểngắmcảnh,vừanghiêncứuvềsinhvật trongmiền.

Thángchínhnămsau,ônglạicùngvớiChanningđidulịchở

Gia-nã-đạimộtcáchrấtbìnhdân,chỉmangtheoítquầnáogói trongmộttờgiấy,rồilênxelửa.ÔngrấtthíchcảnhGia-nã-đại, cho những địa danh bằng tiếng Pháp ở xứ đó như: Chambly, Longueil,Pointeauxtrembles…lànênthơ,chocáchcấtnhàcủa https://thuviensach.vn

ngườibảnxứ:củachínhtrôngravườnsau,làkínđáo,hợpvớilối sốngtĩnhmịch,côliêucủaông;nhưngvìkhíhậulạnhquá,ông chỉ đi chơi được một tuần rồi về, tiêu hết chưa đầy mười ba Mĩ

kim.

Năm1851,ôngxúcđộngkhihaytinmộtngườinôlệdađen, tên là Thomas Sims ở tiểu bang Virginia đã trốn lên làm ăn ở

Boston,bịchínhquyềnMassachusettsbắtlạigiảivềchochủcũ.

Ông phản kháng, cho đạo luật truy nã các nô lệ trốn chủ là dã man; ông mạt sát các báo bênh vực đạo luật đó vì muốn chiều lòngđộcgiảhầuhếtlàngườidatrắng.Đãmấylầnônggiúpcác nô lệ da đen trốn qua Gia-nã-đại, giúp cả tiền bạc lẫn phương tiện.

Ông vẫn nghiên cứu đời sống của các loài vật, lâu lâu diễn thuyếthoặcbánđượcmộtbàichocáctạpchí,đểlấytiềntrảnợ

nhà xuất bản. Vì cuốn Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrimack bánrấtế.NhàxuấtbảnMunroeđãmấylầnnhắcông tínhrasaovềcuốnđó,vàthángmườinăm1853,ôngbảohọgửi hếtnhưngbảncònlạivềchoông.

Trongnhậtkíôngghi:

Sáchtớihômnay,chấtđầymộtxe:inmộtngànmàsaubốn năm,cònlạibảytrămlẻsáubản,tặngmấtbảymươilămbản, vậylàbánđượckhoảnghaitrămbản.Thếlàbâygiờtôicómột tủsáchgầnchíntrămcuốnmàtrênbảytrămcuốndotôiviết.

Tác giả được ngắm cái kết quả công trình của mình như vậy, thú đấy chứ? Nhưng cuốn đó chất sát tường trong phòng tôi, caotớiđầutôi.Nghềviếtvănnhưvậyđấy.

BốnnămmàchưatrảhếtnợchoMunroe,vẫncònthiếutrăm Mĩkimnữa.ÔngphảichếtạochomaumộtngànMĩkimbútchì, bánlầnlầnvàsaucùngbánlỗmộtmớđểcótiềntrảnợ.Vậymà ôngvẫnkhôngthấtvọng,vẫnmongchorađờimộtcuốnnữa.

“Walden”-Mộttácphẩmphúngthíchvăn

https://thuviensach.vn

minhhiệnđại

Ông giao thiệp với các nhà xuất bản và đầu năm 1854, nhà Ticknor&FieldschoônghaysẽxuấtbảnchoôngcuốnWalden, ôngrấtmừng,khoevớibạnlàGreely.

Ôngkhôngcóvợcon,sốngrấtgiảndị,chỉmộtnghềlàmbút chìcũngđủtiêurồi,ôngkhôngcầntiền.Vàlạidokinhnghiệm cuốn MộttuầntrêncácdòngsôngConcordvàMerrimack ôngcũng biếtrằngcâybútcủaôngkhôngnhọntrongcáiviệckiếmtiền.

Nhưng chắc chắn là ông muốn có chút danh vọng. Ông biết địavịtầmthườngcủaôngtrongxãhội.Mộtngườitrạmđưathư

đãmỉamaigọiônglàhạng“lãngtử”.Ngaymộtchúlínhcảnhsát ở Concord, Sam Staples, cũng coi thường ông. Ông lễ phép gọi hắnbằngtênhọ,màhắndámsaibảoôngchứ:“Ê,Thoreau,cóđi vềphíanàyphíanọkhông?Tốt.Đemgiùmhaigóinày,mộtđặtở

hiênnhàôngH,mộtởnhàôngM.Rồilúcnàocódịp,tôigiúpđỡ

lạicho.”

Thoreauchuachátghitrongnhậtký:

Làm con người thấp hèn nhất, “rẻ tiền” nhất ở trong làng, tớinỗinhữngtêncoichuồngngựacũngcoithườngmình,thế

mà lại có lợi. Tôi được hưởng cái lợi đó tới một mức khác thường, hình như vậy. Có những tên vô lại, chỉ biết mặt tôi thôichẳngquenthuộcgìtôicảmàcũnggọitêntụccủatôira.

Vìvậyôngmuốnchotênôngđượcquốcdânbiếttớimàbọn vôlạiđóphảikínhtrọngônghơnmộtchút.

Cuốn Walden (hoặc Đời sống trong rừng) được Ticknor & Fieldsxuấtbảnđầuthángtámnămđó:vốninmỗibảnlàbốncắc ba,giábánlàmộtđồng(Mĩkim).

Mới phát hành được ba ngày, Thoreau đã nhận ngay được mộtbứcthưkhenngợichânthànhcủamộtđộcgiảtênlàDaniel Ricketson: “Đọc tác phẩm của ông, tôi thú vô cùng… một tác phẩmđộcđáo,chứamộtnhânsinhquanchânchính…Cónhiều https://thuviensach.vn

độc giả sẽ cho là tác phẩm chứa những mơ mộng hỗn độn của mộtngườikìcục…Nhưngriêngphầntôi,tôithấyônglàmchủ

đượcông,kiếnthứcthâmtrầmvàcónhiềulươngtri.”

HoraceGreslyđãgiớithiệuxổichoông,đăngtrênbáotrước khi sách phát hành. Vài nhà phê bình khác cũng khen là “sách hay”,“nhiềuđộcgiảsẽthấythíchvàrútđượcnhiềulờikhuyên cóích”.ĐặcbiệtlàtờKinckerbockernhậnrằng“sáchđángđược thậtnhiềungườiđọc,vìởcáithờiđạiconngườicóthóihamlợi này,sáchkhuyênchúngtanêntinởmộtlốisốngkháclốisống đểlàmtiền.”

Lờiphêbìnhđóđúng.Giữathếkỉtrướcnóđúngmộtphầnthì bâygiờnóđúngbaphần,nhấtlàtrongxãhộihiệntạicủachúng ta.

NhânsinhquancủaThoreauhiệnrõtrongcuốnđó:yêuthiên nhiên, sống giản dị, trọng tinh thần hơn vật chất, trọng công việctaychân.

Tácgiảchéplạitỉmỉ-gầnnhưlàmộtnhậtkí-đờisốngtrong hai năm của ông ở giữa rừng, bên bờ đầm Walden: đốn cây cất nhà, khai phá ruộng đất, chỉ làm việc vừa đủ để sống một cách rấtgiảndị,còndưthờigiờdidưỡngtinhthần,ngắmcảnhthiên nhiên,nhậnxétđờisốngchimmuông,chuyệntròvớithợrừng, thổi sáo đọc sách, viết sách, nhất là suy tư về một nhân sinh quan.

ỞphươngTây,làmẩnsĩtrongrừngnhưvậylàtrườnghợprất hiếm, mà ở phương Đông chúng ta là chuyện rất thường. Tại Nam-Việt này chúng ta vẫn thấy những người một buổi sáng nàođótừbiệtvợconhọhàng,xáchmộtcáinóplênnúiTô,núi Cầm, núi Bà-đen, hoặc xa hơn nữa, núi Tà-lơn rồi sống ở trong hangluônmấynăm,cókhicảchụcnăm,bằngítgạo,raucỏvà nướcsuối.NhấtlàởẤn-độ,hạngtuhànhđóthờinàocũngnhiều vôkể.Thoreauthíchtriếthọc,vănhọcẤn-độ,cólẽđãchịuảnh hưởngcủaẤn,muốnthửsốngcuộcđờiởthâmsơncùngcốcxem sao.SựthựcbờđầmWaldenchưaphảitheonơihẻolánhgìlắm, https://thuviensach.vn

cuộcsốngcũngchưaphảilàlánhhẳnxãhội-vìlâulâuôngvẫn vềthămgiađìnhvàbạnbèởConcordcáchWaldencómấycây số-màcũngchưaphảilàkhổhạnh,chỉmớilàgiảndịthôi:căn nhàchòiôngtựtaycấtlêncòncóđủnhữngtiệnnghitốithiểu, cógiường,cóbàn,cóghế,cómườimấythứđồdùnglặtvặtnữa, chứ đâu phải là những cái hang của các ông “đạo” tôi đã được thấytrêndãynúiThất-sơn.Ôngcũngkhôngnhậpđịnh,trầmtư

bằng các nhà tu hành đó, nhưng theo chỗ tôi biết, ông là người duy nhất ghi chép kĩ những kinh nghiệm, cảm tưởng cùng ý nghĩ của mình trong suốt thời gian “vào rừng”, bằng một bút pháp cao, nên tác phẩm Walden chẳng những có giá trị đối với người phương Tây mà còn gây được nhiều cảm xúc trong lòng ngườiphươngĐôngchúngtanữa.

Tác phẩm dài bốn trăm trang chép lại đời sống hai năm của ông ở trong rừng, chia làm mười tám chương, có thể đọc riêng từngchươngmàvẫnhiểuđược,vìôngkhôngghicôngviệctừng ngàymàgomlạiđểthànhđềmục:Lốisống,lốisinhnhai,nơiở, cảnhtĩnhmịchcôliêu,cảnhthiênnhiên,cácluậtcaođẹpvềtinh thần,cácngườihàngxóm,kháchkhứa,loàivậttrongrừng,cảnh đầm mùa đông, cảnh xuân vân vân… Bố cục chặt chẽ, đề mục luônluônthayđổi,chođộcgiảkhỏichán,chẳnghạnsauchương vềcácluậttinhthần,tiếptớichươngvềcácônghàngxómchất phác, sau chương về tiếng động là chương về tĩnh mịch, sau chươngvềmùađôngtớichươngvềmùaxuân…

Bútphápcủaôngrấtđặcbiệt:nửathếkỉtrướcMarcelProust, ông đã viết những câu dài cả trang, tổ chức rất chặt chẽ, như

MarcelProust.Ônglạihaydùngnhiềuđiển,đặcbiệtlàlấytrong Thánh kinh, trong thần thoại Hi-lạp, trong các tác giả cổ điển như Homère, Shakespeare, cả trong các kinh của Ấn-độ nữa, vì ôngrấttinhtriếtlíẤn-độ.

Dụng ngữ của ông phong phú và văn ông có rất nhiều hình ảnhlinhđộng,làmchotacảmthấyđượcbằngngũquannhững vật ông miêu tả. Vì vậy mà Hemingway, Sinclair Lewis, Marcel https://thuviensach.vn

Proust,HenryMiller…đềucoiônglàbựcthầy.

Ôngtảcá:

Khi thấy chúng nằm trên lớp băng (…) tôi luôn luôn ngạc nhiênsaochúngđẹplạlùng,nhưthểchúnglànhữngconvật hoang đường, xa lạ với thành thị, cả với rừng suối nữa, xa lạ

như xứ Ả-rập xa lạ với Concord vậy (…) Chúng không xanh nhưláthông,xámnhưđá,hoặclamnhưdatrờiđâu,tôithấy chúng còn có những màu đẹp hơn nữa, rực rỡ như hoa, như

ngọc, như thể chúng là trân châu, là pha lê của đầm Walden vậy!

Mộtđoạnkhác,ôngtảcảnhthiênnhiên:

Trong tuần lễ thứ nhất, mỗi khi nhìn ra phía đầm, tôi có cảm tưởng là nhìn một tarn[2] nổi ở sườn một ngọn núi, mà đáy cao hơn mặt các hồ khác nhiều; buổi sáng mặt đầm như

cởi bỏ lớp áo ngủ bằng sương mù ban đêm, và đây đó lần lần hiện lên những làn sóng nhấp nhô dịu dàng, hoặc một mặt phẳng lặng lấp lánh như gương, trong khi làn sương mù như

bóng ma, lẩn lút tan vào trong rừng, sau một đêm hội họp bí mậtvớinhau.

Những đoạn ông tả loài vật, chẳng hạn một con chuột đồng làmbạnvớiông,leolênvai,lênđùiông,hoặcconngỗngtrời,con ễnh-ươngđầumùa,tiếngdếkêubanđêm…cũngrấtnênthơ,tôi không trích dẫn thêm, mà xin giới thiệu nhân sinh quan của ông,phầntôicholàquantrọngnhấttrongtácphẩm.

Ôngchorằngsốngchỉnênthỏamãnnhữngnhucầuvậtchất thậtcầnthiếtmàthôi.Phảibiếtcoithườngdưluận,trútbỏcác thànhkiếncủaxãhộimàtađãvộivàngchấpnhậnngay,không chịusuyxét.Mỗikhinghĩtớithứcăn,nhàcửa,taphảitựhỏi:cái đócóthựclàcầnthiếtkhông?Đụccáicửanàyhaycáicửasổkia, xây cái lẫm, cái hầm có phải để thỏa mãn một nhu cầu cốt yếu củatakhông?Rồitớisựănuống:cócầnthiếtlàmỗingàyphảiba bữakhông?Vàtạisaomỗibữa,lạiphảicầnnhiềumón?Chỉmấy https://thuviensach.vn

cáibắpluộcchấmmuốikhôngđủchobữatrưaư?Cònbữatốicó lầnchỉluộcítrausamháitrongrừng,ôngthấycũngngonvàđủ

bổ.

Ônggiảmnhữngnhucầuvậtchấtnhưvậyvàthấyrằng:

…nếungườitasốnggiảndị,chỉănthứmìnhtrồngvàchỉ

trồng cho vừa đủ ăn, không thừa để đổi lấy những vật xa xỉ

hơn,hoặcđắttiềnhơn…thìchỉcầntrồngtrọtvàikhoảnhđất thôi…vìconngườicóthểănuốngđơnsơđạmbạcnhưloàivật màvẫnkhỏemạnh.

[Nhưvậythì]mỗinămchỉlàmviệckhoảngsáutuầnlàđủ

thỏa mãn mọi nhu cầu. Tôi được rảnh trọn mùa đông và gần hếtmùahèđểhọchỏinghiêncứu.

Ôngphànnànrằngngườitalocáiphầnxácquámàbỏquên cáiphầnlinhhồn,màcànglocáiphầnxácthìđờisốngcàngbận rộn;“Chúngtalàmphícuộcđờichúngtavàocácchitiết”,phải sống “giản dị, giản dị và giản dị” và “khi ta đã giản dị hóa đời sốngrồithìcácluậtthiênnhiêncũnghóarabớtphứctạpđi,sự

cô liêu không còn là cô liêu nữa, sự nghèo không còn là nghèo nữa,sựyếuđuốikhôngcònlàyếuđuốinữa….màtađạttớimột bìnhdiệncaohơn.”

Dĩ nhiên, ông xét trường hợp của ông - một người không vợ

không con, gần như không còn hệ lụy gì với gia đình, xã hội.

Không phải ai cũng có thể theo ông được, mà cũng không nên mongrằngmọingườitrongxãhộiđềunhưông-chínhông,ông cũngnhậnvậy,nênbảorằngôngkhôngkhuyênaisốngnhưông cả,màmỗingườiphảitựkiếmlấymộtlốisốngriêng.Nhưngai cũng phải đồng ý với ông rằng “cái hình hài” quả thực “làm tội cái thân” chúng ta, mà cái văn minh vật chất này tuy có lợi về

nhiềumặt,màcũngcóhạilớntớitâmhồnconngười.Chúngta cứnhớlạimàxem,hồitảncư,sốngởđồngruộng,rừngnúi,chỉ

cóbátcơmhẩmvớimấyhạtmuối,chúngtaănngon,ngủngon, thảnh thơi biết bao, thấy trăng nước, cây cỏ, văn thơ đẹp biết bao,cònnhưbâygiờgiờđây…

https://thuviensach.vn

Người ta quá tin ở “những cải thiện tân thời”: sự tiến bộ

không phải là luôn chắc chắn đâu. Con quỉ đó đầu tư cho ta mượn vốn rồi tiếp tục bắt ta phải trả lãi dồn cho tới cùng.

Những sáng chế của ta, những đồ chơi đẹp đẽ đó, làm cho ta quênkhôngchúýtớicáicốtyếu.Chúngchỉlànhữngphương tiệnđãđượccảithiệnđểhướngdẫnchúngtatới mộtmụcđích khôngđượccảithiện,màmụcđíchnàyhiệnnayđãdễđạtquá rồi.

Tôichoinngảmấychữ: mộtmụcđíchkhôngđượccảithiện.Lời đóthậtthâmthúy.NếuThoreausốngtớingàynay,chắckhông chỉtráchmócnhẹnhàngnhưvậyđâu.Cáccườngquốc,nắmhết sức mạnh vô biên của khoa học cơ giới hiện nay có nhắm mục đích gì không? Nếu có thì mục đích đó không phải chỉ không được cải thiện mà thôi đâu, nó có vẻ như còn mỗi ngày mỗi sa đọanữa,

Thoreaumạtsátsựxaxỉ,nhấtlànhữngcôngtrìnhkiếntrúc làmhaokiệthuyếthãn,sinhlựccủanhândân:

Các quốc gia bị cái tham vọng điên khùng này ám ảnh: chồngchấtchothậtnhiềuphiếnđáđụckhắcđểlưudanhhậu thế.Giáhọchịutốncôngnhưvậyđểmàichuốtphongtục!…

Phầnlớnsốđámàmộtquốcgiađẽođụcchỉlàđưatớimồcủa quốcgiađóthôiQuốcgiađótựchônsốngmình.Xétcáckimtự

thápAi-cập,tathấyđiềunàyđángngạcnhiênnhấtlàtạisao lại có biết bao kẻ trụy lạc đến nỗi bỏ suốt đời để xây mộ cho mộttênngungốctựphụnàođó;giádìmnóxuốngsốngNilrồi liệngthâynóchochóăn,cóphảilàsángsuốt,hùngdũnghơn không?Tôicóthểtìmrađượcmộtlílẽnàođóđểbiệnhộcho nhữngkẻxâycấtvàtênvuaAi-cậpđó,nhưngtôikhônghoài công.

Trong Walden,xenvàonhữngđoạntảcảnhvàtựsự,tathấy rấtnhiềusuytưtriếtlínhưtrên:vấnđềgìhiệnratrongóclàông ghi lại: về cách viết văn, về sự dùng bò cày, ngựa kéo… Ông có một quan niệm độc đáo về kiến trúc: xây nhà không nên trang https://thuviensach.vn

hoàng,tôđiểmtrước,vìmộtcănnhàkhôngđẹpnhờnhữngcái phôtrươngđómànhờbiểulộđượctâmhồn,cátínhcủangườiở; vì căn nhà cũng như cái “vỏ” của mỗi người, cũng như cái mai củaconrùa,cáivỏcủaconốc,consò.Mỗicánhânphảibiểulộcá tínhcủamìnhtronghànhđộng,nếpsuytư,cáchăn,cáchở,cách mặc… Theo đòi người khác, muốn phù hợp với xã hội, tức là muốnchết.

Ôngrấttôntrọngsựlàmviệcbằngtaychân:

Con người suy tư bằng chân tay cũng như bằng óc… Loài ngườimàcấtlấynhàđểở,kiếmlấythứcănmộtcáchgiảndị

vàlươngthiệnđểtựnuôithânvànuôigiađìnhthìbiếtđâucái thi năng (tài năng làm thơ) chẳng phát triển trên khắp mặt đất,nhưloàichimvừalàmnhữngviệcđóvừahót?

Về giáo dục ông cũng có những ý kiến mới mẻ. Ông muốn rằngsinhviênphảivậndụngtaychânnhiềuhơn,chẳnghạncó thể xây cất lấy căn nhà, trường học, chứ không được biệt đãi, hưởnghếtnhữngkhónhọccủangườikhác.

Sinhviênkhôngnêncoisinhhoạtlàmột tròchơi hoặcchỉ

nghiêncứu nóthôi,trongkhiquốcgianuôihọ…màphải sống đầyđủtừngàyđầutớingàycuối.Cócáchnàochothanhniên tậpsốngtốthơncáchthínghiệmngaycuộcsốngkhông?Tôi tưởngcáchđócũngluyệntríóchọbằngmôntoánchứđâucó kém.

Giọngôngthậthómhỉnh:

ỞĐạihọcra,tôingạcnhiênnhậnthấyrằngmìnhđãđược học môn… hàng hải. Giá người ta dắt tôi đi coi hải cảng một lần thì lại bổ ích cho tôi hơn. Ngay một sinh viên nghèo mà cũngchỉhọcmôn kinhtế thôi,còncáimônkinhtếthựchành, kinh tế nhân sinh - nó đồng nghĩa với triết lí - thì không có trong chương trình. Kết quả là trong khi cậu ta đọc Adam Smith,RicardovàSay[cáclíthuyếtgiavềkinhtếởthếkỉXVIII vàXIX]thìnhấtđịnhcậulàmchochacậungàyphảimangnợ.

https://thuviensach.vn

Walden và Bấttuânchínhquyền làhaitácphẩmchính,bấthủ

của Thoreau, nên trong hai phần sau tôi sẽ trích ba bốn chục trang (khoảng một phần mười) trong cuốn trên và dịch trọn cuốndướiđểgiớithiệuvàđộcgiả.Khiôngsuytưvềtriếtlíthìtư

tưởngcủaôngvàcólúc“ngoắtngoéo”nhưôngnói,nênđôikhi khóhiểu;ôngcóvẻchỉghicảmtưởngcùngýnghĩmộtcáchtự

nhiên chứ không có ý lập luận để thuyết phục người đọc; văn ông lại bóng bảy, hơi phóng túng, có câu dài cả một trang, cho nênkhódịch;chúngtôichỉcốdịchchothoát,chắccóchỗkhông đượcđúnglắm.

Bênhvựcnôlệ

Xuấtbản Walden rồi,Thoreauvẫntiếptụcđidulịchvàviết.

Năm1854,lạimộtngườinôlệdađentrốnrồicũngbịchính quyền Massachusetts bắt ở Boston, giải về Virginia, y như vụ

người nô lệ Sims mấy năm trước. Thoreau gom hết cả những điều đã ghi chép về hai vụ đó, viết một bài diễn văn nẩy lửa, nhan đề là Slavery in Massachusetts (Vấn đề nô lệ ở

Massachusetts)đọcởFramingham,làmchomọingườichúýtới.

Ôngbảo:

Tấtcảquânlựccủatiểubangnàylàđểphụcvụmộtngười chủnôlệởVirginia,mộtôngSutlenàođó,đểchoôngtabắtlại mộtngườimàôngtacoinhưcủacảicủamình;nhưngngườita lạikhôngnhờtớimộtngườilínhnàođểchechởchomộtcông dân Massachusetts khỏi bị bắt cóc. Luật pháp không bao giờ

làmchongườihóaratựdocả;chínhconngườiphảitrảlạitự

docholuậtpháp…

Cùng năm đó ông viết một bài nữa: Life without principle (Sống không qui tắc) cũng rất nổi danh. Ông chỉ trích lối sống củamọingười,bảocáithóilàmviệchoàihủysuốtngàytráivới triếtlí,vớisựsinhhoạt,cònhơnlàtộilỗinữa:

Nếu một người vì yêu rừng mà thơ thẩn trong rừng nửa https://thuviensach.vn

buổi[nhưôngchẳnghạn]thìngườitachêlàtênănhại;nhưng nếungườiđósuốtngàyđầucơ,đốncủi,phárừngthìngườita khenlàmộtcôngdânhoạtđộng,cóóckinhdoanh,mạohiểm.

Cơhồnhưngườithànhphốcóchúýtớicâythìchỉlàđểđốnnó thôi.

ÔngchocáiviệcthiênhạđổxôlạiCaliforniatìmvànglànhục nhãchonhânloại:

Có bao nhiêu kẻ sẵn sàng sống nhờ may rủi, và tìm cách dùngquyềnhành đànáp nhữngngườikhông đượcmay mắn bằngmình,màchẳngcốnghiếnchoxãhộiđượcgì.Vàngười tagọitinhthầnđólàtinhthầnmạohiểmđấy!…Thàchếtđói cònhơnlàđánhmấtcáithiênchâncủamìnhtrongcáchthức kiếmăn.

Mạt sát thói gì của loài người thì người ta cũng nghe được, mạtsátcáithóithamtiềnthìnhấtđịnhkhôngaihoannghênh ôngrồi.

Chúavàtôicógâylộnvớinhaulầnnàođâu?

Từ năm 1855, mới ba mươi tám tuổi, sức ông bắt đầu suy, thườngnóng,ho,runchân.Cólẽvìchếtạobútchì,hítbụithan chì,nênbịlaophổi,nhưngcũngtạithểchấtôngvốnyếunữa.

Về phương diện tiền bạc thì tình trạng của ông rất khá: vẫn bánđượcchìđểlàmbút;màcuốn Walden chưađầymộtnămđã bán được trên ngàn bản: cuốn Một tuần trên các dòng sông Concord và Merrimack lúc này nhờ ông đã có danh, được nhiều người hỏi hơn và ông đề nghị với nhà Ticknor & Fields tái bản, mặcdầusốinlầntrướcchưabánhết.

Nămsau,ôngtớiNewYork,lạithămnhàthơdanhtiếngWalt Whitman,cũngcóócđộclập,cũngđềcao,tônsùngcánhânnhư

ông,ôngkhenWhitman,thíchnhấtbàithơvềNgườiMĩvàmặt trời lặn của thi sĩ đó, chịu phục là Whitman có một bản tính mạnhmẽ,bìnhtĩnh,mặcdầucụcmịch.

https://thuviensach.vn

Sứckhỏebìnhphụcđượckhakhá,ônglạiđidulịchmộtlần chótởmiềnMainevàmũiCod(1857)đểnghiêncứuvềrừngvà ruộng.Văncủaônglúcnàycànggiảndị.Ôngbảo:

Về cách viết, nếu thực sự có điều gì muốn diễn thì nó tự

nhiên từ ngòi bút tuôn thẳng ra như n cục đá rớt xuống, vì khôngcóhaicáchviết.

TôĐôngPhakhinóirằngvănminhnhư“hànhvân,lưuthủy”

cũnglàdiễnýđómộtcáchđẹpđẽhơnmàkhôngmạnhmẽbằng.

Năm 1859, thân phụ ông mất. Năm sau ông viết tiếp mấy cuốn nghiên cứu: Kalendar of Concord (Lịch Concord) một loại sáchvềvạnvậtởConcord; Dispersionofseeds(Sựrảiráctựnhiên củacáchạtgiống)…

Ông chưa kịp in mấy cuốn đó thì đầu năm 1862 bệnh đau phổi trở lại nặng. Ông biết rằng lần này khó qua khỏi, viết cho mộtngườibạn:“Nếutôicònsốngđượcthìcòngiúpchokhoavạn vật học được nhiều”. Ông đã theo đúng triết lí của ông: thản nhiên với sự chết. Bà cô Louisa của ông hỏi ông đã giải hòa với Chúa chưa, ông đáp: “Chúa và tôi có gây lộn với nhau lần nào đâu?”Channing,bạnthâncủaôngrầurĩrằngôngmấtđi,mình sẽcôđộc,ôngbảo:“Cáigìcũngnêncómộtlúchếtchứ”.

Một người lại thăm, muốn an ủi ông, bảo rằng ai cũng phải chết.Ôngđáp:“Ngaytừhồinhỏtôiđãbiếtđiềuđórồi,vàbâygiờ

tôikhôngthấtvọng”.

Mộtngườiquenkháccũngmuốnanủiôngnóivềthếgiớibên kia,ôngchỉbảo:“Sốngmộtthếgiớimộtlúcthôichứ.”

Vàsángmùng6thángnăm,ôngtrúthơithởcuốicùngmột cáchrấtbìnhtĩnh,dễdàng.Nămđóôngmớibốnmươilămtuổi.

Emersonđưaôngtớihuyệt,đọcđiếuvănkhenônglà“Người Hoa-kì thành thực nhất”, “thể xác và tinh thần hòa hợp nhau nhất”, “tay lực lưỡng, ngũ quan tinh tường, nghị lực mạnh mẽ, tinh thần rất minh triết.” Emerson tiếc rằng Hoa-kì chưa hiểu https://thuviensach.vn

đượcchângiátrịcủaThoreau.

Lờiđóđúng.

ẢnhhưởngcủaThoreau

Danh của Thoreau lớn lên một cách chậm chạp mà ảnh hưởng của ông lan ra cũng chậm, một phần có lẽ vì chủ nghĩa duyvậtôngđảkíchđươngpháttriểnmạnhquá,vàônglàngười đingượcdòngthờiđại.Chậmnhưngvững,bền.

Khiôngmấtchỉcóvàitờbáođăngtinbuồnvàítlờikhenrồi khôngainhắctớiôngcả.Babốnnămsau,nhàTicknor&Fields táibảnhaicuốn Walden,MộttuầntrêncácdòngsôngConcordvà Merrimack,vàxuấtbảnmộttậptiểuluận:Exxcursions(Dulãm), hai tập nửa du kí nửa nghiên cứu vạn vật: The Maine woods (Rừng ở Maine), CapCod (Mũi Cod), cũng không được hoan nghênhgìlắm.

Mười một năm sau khi ông mất, bạn thân của ông là Channingmớichoinmộtcuốnchépđờisốngcủaông;gầncuối thế kỉ trước, một tác giả Anh mới viết về ông, và sau thế chiến thứnhất(1924),ngườiPhápmớichúýtớiôngnhờcuốn Henrry Thoreau,sauvage củaLéonBagalgete;vàngườiHoa-kìngàynay đãnhậnchânđượcgiátrịcủaông,đặtôngvàohàngcácvănhào cổđiểncủamình.

Ảnh hưởng của Thoreau còn lớn hơn nữa, nhưng cũng đi vòngquanhkhắpthếgiớirồimớitrởvềquêhươngcủaông.

MớiđầucólẽlànữsĩPhápHubertineAuclertngườisánglập ratờbáo Laciloyenne(Nữcôngdân)đểbênhvựcnữquyền.Năm 1880(mườitámnămsaukhiThoreaumất)bàviếtmộtbứcthư

ngỏgửiQuậntrưởnghạtSeine(Paris)bảo:

“Tôi đã không có quyền kiểm soát cách chính phủ dùng tiềncủatôirasaothìtôikhôngmuốnchochínhphủtiềnnữa.”

Hai mươi năm sau, văn hào Nga Léon Toistoi đọc Bất tuân https://thuviensach.vn

chínhquyền, càng hăng hái bênh vực bọn nông nô Nga, rồi viết một bức nhắn nhủ dân tộc Hoa-kì, gửi đăng trên tờ North American Review (Tạp chí Bắc Mỹ) trách dân Hoa-kì không biết nghe lời cảnh cáo của Thoreau mà chỉ nghe lời những nhà tài phiệt,kĩnghệgiacủahọ.

Nhưng ảnh hưởng lớn nhất của Thoreau là ảnh hưởng tới Gandhi. Năm 1907, một bản Bất tuân chính quyền tới tay một luậtsưẤncòntrẻ,làmviệcởNamPhi:MohandasKaramchand Gandhi, lúc đó đương tìm một lối bất bạo động để chống đối chínhquyềnthựcdânAnh.

Theo Henry Salt, một người viết tiểu sử Thoreau thì Thánh Gandhi đã xúc động mạnh khi đọc Bất tuân chính quyền, dịch ngay một phần đăng trên báo Indian Opinion in South Africa (CôngluậnẤnởNamPhi),lạitríchnhiềuđoạnnguyênvănđăng trênphầnAnhvăncủatờđónữa.RồiThánhtìmđọc Walden và cáctiểuluậnkhácđểhiểuthêmThoreau.

Thánh cải thiện thuyết bất tuân chính quyền thành thuyết Slyagraha (Sức mạnh tinh thần), năm 1915 trở về Ấn-độ, dùng chínhsáchbấtbạođộng,bấthợptác,bấttuânchínhquyềnmà tranhđấuvớithựcdânAnh,gâytiếngvangtrênkhắpthếgiới.

ChẳngnhữngThánhbìnhtĩnhvàokhámhơnThoreaunhiều, mà còn bảo: “Chúng ta nên yêu cầu mở rộng khám đường để

chúng ta bước vào, hân hoan như chú rể vén rèm bước vào buồng cưới. Khám đường chính là nơi chúng ta rèn luyện ý chí đấutranh.”

Một cuộc vận động của Thánh làm cho thế giới kinh ngạc, thánphụclàcuộcvậnđộngkhôngnộpthuếmuối,thángtưnăm 1929.

Một đoàn đông tới cả trăm ngàn người theo Thánh đi 200

dặm,rabờbiển,saukhicầunguyệnrồi,xuốngbiển,múcnước, nấu muối lấy mà dùng, chứ không chịu dùng muối của chính quyềnAnh,nghĩalàkhôngchịunộpthuếmuốinữa,nhưvậyđể

https://thuviensach.vn

tỏchongườiAnhthấyrằngngườiẤncóquyềnsửdụngthổsản thiênnhiêncủahọ,luậtphápAnhkhôngthểngăncảnnổi.

Thực dân Anh đàn áp dữ dội: hằng ngàn người bị bắt giam hoặcbịđánhnáttaymàkhôngchịubỏdúmmuốimớivétđược.

Mộtđoàn2500ngườilầmlũitiếntớinhữngnồimuốicủachính phủ có 400 lính cảnh sát canh chừng. Lính giáng tay thước và bángsúnglênđầu,lênlưnghọ.Họkhôngkêu,khôngđỡ,cứim lặng cho đánh, hết tốp này tới tốp khác tiến lên cho đánh. Sau lính sợ, không dám đánh nữa, rốt cuộc có 2 người chết và 320

ngườibịthương.

Cuốithếchiếnthứnhì,AnhmớicôngnhậnẤnlàquốcgiađộc lập, nhưng sự thực thì Ấn đã giành lại được tự do từ cuộc vận độngkhôngnộpthuếmuốiđórồi.

ThánhđãnóivàđãchứngminhrằnglờicủaThánhđúng:

“Ngaycảmộtchínhquyềnđộctàivàobậcnhấtcũngkhông thểđứngvữngđượcnếukhôngcósựtánđồngcủadân,củakẻ

bị trị… Khi người dân không còn sợ sức mạnh của kẻ độc tài nữathìuyquyềncủachúngtiêutanrồi.”

Thánh còn dùng chính sách bất bạo động để chống tôn giáo vàhủtục,khiThánhdắtbọn“tiệndân”lạigiếngcủalàngđểlấy nước,nhưvậylàphácáiluậtkìthịtiệndânđãcótừmấynghìn nămởẤn-độ.

GandhiđãthắngđượcAnh,màvuaĐan-mạchđãthắngđược Đức-quốc-xã, cũng nhờ Thoreau. Trong thế chiến thứ nhì, khi quânđộiHitlerđãxâmchiếmĐan-mạch,ralệnhchocácngười Do-thái ở Đan-mạch phải đeo ngôi sao David sáu cách để phân biệtvớicácngườidânkhác,màchúngsẽdễkiểmsoát,bắtgiam, hànhhạ.TứcthìgầnnhưtoàndânĐan-mạch,ngaycảnhàvua, Christian, hễ ra đường là đeo ngôi sao David. Bọn Đức-quốc-xã cămlắm,nhưngkhôngdámxửtộinhàvua,chỉcấmngặtkhông chongàirakhỏicung,vàtuyênbốvớidânchúngrằng“longthể

bấtan”.DânĐan-mạchthừahiểudãtâmcủachúng,dùngchính https://thuviensach.vn

sách “phảnkhángbằnghoa” :Ngườidânnàocũngkiếmhoặcmua một bó hoa, cùng đem lại cung điện dâng hoàng thượng thành thửđườngphốởkinhCopenhagenmắcnghẽnhết,xecộkhông qualạiđược,mọicôngviệcngưngtrệ.BọnĐứcphảinhượngbộ, tuyênbốrằngnhàvuađãbìnhphụcmộtcáchmauchóng,vàtừ

đó chính sách kì thị Do-thái của chúng hóa ra vô hiệu ở Đan-mạch,trongkhivẫncònápdụngởcácnướcĐông-ÂuvàTây-Âu mà chúng chiếm được. Đó là một vinh dự lớn lao cho dân tộc Đan-mạch.

Sau chiến tranh, dân da đen ở Nam-Phi chống chính phủ

Strijdom độc tài, kì thị màu da, cũng là nhờ ảnh hưởng của Thoreau.

Rồinăm1956,ởgầnPartinico,trênđảoSicilecủaÝ,vàtrăm ngườidânnghèo,đợimấynămkhôngthấychínhquyềncấpcho kinh phí để đắp một con đường cần thiết cho sự sinh hoạt của làng, cùng nhau vác cuốc, xẻng, tự đắp lấy đường, dưới sự điều khiển của Danilo Dolci. Bọn cảnh binh vác súng tới, bắt họ giải tán. Họ không giải tán, liệng đồ nghề xuống đất rồi ngồi xổm xuống,đểchocảnhbinhkhiênhọchấtlên“xecày”,chởvềkhám đường. Vụ đó làm vang động dư luận, và báo chí khắp thế giới đềuđănghìnhDaniloDoici,coiônglàmônđệcủaGandhi.

Sau cùng ảnh hưởng của Thoreau trở về Hoa-kì. Mới đầu là MụcsưdađenJamesRobinson,tuyênbốrằngkhôngcócâunào trong cuốn Bất tuân chính quyền mà không có ý nghĩa đối với

“ngườidađenchúngtangàynay”vìtuyởHoa-kìkhôngcònchế

độnôlệmàThoreauđãmạtsát,nhưngvẫncònchínhsáchkìthị

màudavàngườidađenvẫnbịngượcđãivềkinhtế,chínhtrị,xã hội.

Sau tới Mục sư, cũng da đen, Martin Luther King, người đã điềukhiểncuộctranhđấubấtbạođộngcủamấychụctriệuđồng bàoông,tổchứccáccuộctẩychaycáctiệmcủangườidatrắng, ngồiỳởtronggiáođường,kháchsạndatrắng,nhữngcuộcdiễn hànhmangtênlà“TựDo”ởAlabama,Mississipi…,đãbaonhiêu https://thuviensach.vn

lầnvàotùrakhám,vàmấynămtrướcđâyđượcgiảithưởngHòa bìnhNobel,rồibịámsát.

Mụcsưbảo:

“Chúng tôi chỉ nói với đoàn thể da trắng rằng chúng tôi không hợp tác với họ nữa đâu vì chính sách của họ xấu xa…

Khimộtdântộcbịđànápmàsẵnlòngchấpnhậnsựđànápthì khácgìkhuyếnkhíchkẻkiacàngđànápthêmnữakhông?”

Ởnướcta,từkhiquânPhápmuốntáichiếmxứmìnhtớinay, trảiquabaonhiêu“triềuđại”,đãcóbaonhiêucuộcchốngđốibất bạo động đồng thời với những cuộc chống đối bằng vũ khí và cuộcphảnkhángcủaPhật-giáonăm1963cũngvangđộngkhắp thếgiớikhôngkémcuộcthắnglợiởĐiện-biên-phủnăm1954.

Ởthờiđạingườitagọilàdânchủnàymànhìnkhắpthếgiới, đâuđâucũngthấynhữngchínhquyềnchàđạpcánhân,đànáp kẻ yếu còn hơn thời xưa thì học thuyết Thoreau càng cần thiết màảnhhưởngcủaôngsẽcàngngàycànglớn.Chonênchúngta không lấy làm lạ rằng Bất tuân chính quyền và Walden được in mỗingàymỗinhiềuởcácnướcÁPhivàchâuMĩLa-tinh.

SàiGòn,ngày10.4.1970

https://thuviensach.vn

Phần 2

Walden

(Đờisốngtrongrừng)

Lifeinthewoods

(trích)

https://thuviensach.vn

Khoảng cuối tháng 3 năm 1845, tôi mượn 1 chiếc rìu và xuốngkhurừnggầnđầmWalden,ngaysátchỗmàtrướckiatôi đã định cất nhà rồi tôi bắt đầu đốn những cây nhỏ, những cây bạch tùng cao thẳng và nhọn như mũi tên, để lấy gỗ làm sườn nhà.Buổiđầukhómàkhỏimượndụngcụcủangườikhácđược, nhưngcólẽđólàcáchđốixửnhãnhặnnhất,vìnhưvậylàcho người khác cơ hội để ý tới công việc của mình. Người chủ, khi traochiếcrìuchotôi,bảorằngôngtaquýnónhưquýconngươi củamình;nhưngkhitrảchoông,thìlưỡirìucònbénhơnhồitôi mượncủaôngnữa.Chỗtôiđốncâylàmộtsườnđồirấtđẹp,đầy nhữngcâytùng,nhìnquacànhláthấpthoángthấymặtđầmvà mộtrừngnhỏlưathưanhữngcâydẻmớiđâmchồivànhữngcây thông.Trênmặtđầm,lớpbăngchưatan-trừvàichỗ-màusẫm và ứ nước. Suốt mấy ngày đó tuyết rơi nhè nhẹ trong rừng, nhưng thường thường khi trở về nhà, đi ngang qua mặt đường xe lửa, tôi thấy lớp cát vàng đắp lên, trải ra tới xa, bóng loáng trong không khí có mù sương, và đường rầy lấp lánh dưới mặt trờixuân,tôinghethấytiếnghótcủacácconchimsơnca,te-te và nhiều loài khác đã từ nơi xa lại đây báo tin xuân về. Những ngàyxuânđótươiđẹp;mùađôngcủathiênnhiêncũngnhưsự

bấtbìnhcáukỉnhcủaconngườiđãtanvàokhíxuân;vàđờisống trướckiathiêmthiếpbâygiờbắtđầutỉnhdậy.Mộthômchiếcrìu củatôilongcán,tôiđẽomộtkhúccâydẻcònxanhđểchêm,rồi dùngmộtcụcđánệnnóvào,tôiđemhếtcảxuốngngâmtrong mộtcáihốdướiđầmđểgỗnởra,vàtôithấymộtconrắnlenlỏi xuống nước; nó nằm sâu dưới đáy, có vẻ không khó chịu gì cả

suốtthờigiantôiởđó,ítnhấtlàmườilămphút.Cólẽnóchưara khỏitrạngtháihônthụymùađông.Tôichorằngcũngvìmộtlý doyhệtvậymàloàingườicònởtrongtrạngtháithấpkém,bán khai;nênhọchịuđểchomùaxuâncủacácmùaxuânkíchthích họ,thìnhấtđịnhđờisốngcủahọsẽcaođẹphơn,trongsạchhơn.

Trước đó, những buổi sáng đông giá, đi trên đường, tôi gặp nhữngconrắnmàthânmìnhcòncóngmộtphần,đợiánhnắng sưởi ấm rồi mới cử động được. Ngày mùng một tháng tư, trời mưavàbăngrã.Sánghômđó,nhiềumâymù,tôinghethấymột https://thuviensach.vn

conngỗngtrờilangthangtrênđầm,kêudữdộinhưgặptainạn; hoặcnhưthầnsươngmù.

Trong mấy ngày tôi tiếp tục đốn cây làm cột, làm đòn tay bằng chiếc rìu lưỡi hẹp của tôi, không suy nghĩ gì thâm trầm, cũngchẳngcógìđángnóivớingườikhác,tựhátchomìnhnghe: Conngườikhoekiếnthứccủamìnhrộng;

Coikìa!Conngườibaybổnglên:

Nàolàkhoahọc,nàolànghệthuật,lạithêm

Cảngànápdụngcủanhữngmônđó,

Màkhôngbiếtrằng

Gió…đươngthổi.[3]

Tôi đẽo những thân cây lớn thành những khúc chiều ngang khoảngmườilămphân,giữlạilớpvỏởhaihoặcbamặt,tùytheo khúc cây dùng để làm cột, làm đòn tay hoặc ván lót sàn; thành thửcóđượcnhữngkhúccũngthẳngnhưxẻbằngcưamàlạichắc chắn hơn. Khúc nào cũng đục mộng ở hai đầu vì tôi đã mượn thêmđượcítdụngcụkhác.Mấyngàyởtrongrừngtrôiquathật mau; tôi có thói quen gói bánh mỳ và bơ vào một tờ báo đem theođểăn,vàbuổitrưatôilấytờbáođórađọctrongđámthông xanh tôi mới đốn. Tay tôi dính bết một lớp nhựa thông dầy, và nhữngkhúcbánhphếtbơcủatôicũngthơmphứcnhựathông.

Nhờđốnthôngmàtôibiếtrõloàithôngvàmặcdầuđốnchúng, tôiđãthànhbạnthânchứkhôngphảikẻthùcủachúng.Đôikhi một người đi chơi trong rừng nghe tiếng rìu của tôi, lại coi và chúngtôivuivẻchuyệntròngaytrênđốngvỏbào.

Tôi không hấp tấp cho mau xong, trái lại muốn kéo dài cái thú vui làm thợ mộc; vào khoảng giữa tháng tư, nhà tôi đã sẵn sàngđểdựng(…)

Tôi đào hầm cho nhà tôi ở sườn một ngọn đồi hướng nam, đúng vào chỗ mà trước kia một con ngân-thử đã làm hang; tôi chohầmvuôngvứcmỗichiềunonhaithước;tôiđàoqualớprễ

cáccâygaivàcâythù-du(sumach),hếtlớprễđórồitớimộtlớp https://thuviensach.vn

cátmịn;nhưvậymùađôngdùlạnhtớimấy,chứakhoaitâythì cũngkhôngsợhư.

Tôi để cho thành hầm xiên xiên, chứ không cho dựng đứng rồilátđá;vìởlớpsâuđómặttrờikhôngbaogiờchiếutớinêncát khôngsụt.Côngviệcđómấtkhoảnghaigiờvàtôithíchthúđặc biệt. Hầu hết ở vĩ tuyến nào, loài người cũng đào hầm để cho nhiệtđộkhôngthayđổinhiều[4].Dướinhữngngôinhàlộnglẫy nhất ở các thị trấn, luôn luôn có một cái hầm, nó như là cái rễ

củangôinhà;vàphầnxâycấtởtrêncókhiđãtannáttừlâurồi màhậuthếcòntìmthấydấuvếttronglòngđất.Nhàkhôngkhác mộtcáicổngđểđưavàocáihang.

Sau cùng, đầu tháng năm tôi nhờ vài người quen tiếp tay dựng ngôi nhà, để tình hàng xóm thêm gắn bó, chứ thực ra khôngcầnhọgiúpđỡ(…)

Ngàymùngbốnthángbảy,ngaykhinócvàtườngvừadựng xong, tôi bắt đầu lại nhà mới ở; mép các tấm ván đã được hớt, tấm nọ phủ kín mép tấm kia cho nên nước không rỉ qua được.

Tôiđãômđátừdướiđầmlênđồi,đượcđầyhaixe,đểdùnglàm nền lò sưởi ở một góc nhà. Tôi xây lò sưởi sau khi giẫy cỏ mùa thu, và trước khi trời lạnh cần phải sưởi; trong khi chờ đợi, tôi nấubếpởtrênmặtđất,giữatrời,buổisángsớm-luônluôntôi thấy cách đó tiện hơn và thích thú hơn cách chúng ta thường làm(nghĩalàcáchnấutrongbếp).Nếubánhchưachínmàtrời muốnnổicơndôngthìtôighépvàitấmvánđểchengọnlửarồi tôi ngồi ở dưới coi chừng bánh; những lúc như vậy thú tuyệt.

Trongsuốtthờigianlàmviệcnhiềubằngchântayđó,tôikhông đọcsách,nhưngbấtkỳmộtmảnhbáonàorơirớttrênmặtđất, cái tay nắm hay nắp bàn, tôi cũng lượm lên đọc, thích thú như

đọctậpIliade-màsựthựccôngdụngcũngnhưnhau.

Xâycấtmàlàmthủngthẳng,thủngthẳnghơntôilầnđónữa, vừaxâycấtvừatựhỏichẳnghạn:cáicửa,cáicửasổ,cáilẫm,cái hầmcóđểthỏamãnmộtnhucầucốtyếucủatakhông,xâycất nhưvậyvàcólẽđừngbaogiờdựngmộtngôinhàđểnhằmmục https://thuviensach.vn

đíchgìkhácngoàicáimụcđíchthỏamãnnhucầunhấtthờicủa ta,thìlàmộtviệcbõcônglàmđấy.Tựcấtlấycănnhàchomình làchứngtỏrằngcótinhthầnthíchnghicủaloàichimkhinólàm tổ. Loài người mà cất lấy nhà để ở, kiếm lấy thức ăn một cách giảndịvàlươngthiệnđểtựnuôithânvànuôigiađìnhthìbiết đâucáithi-năng(tàinănglàmthơ)chẳngpháttriểnkhắptrên mặt đất, như loài chim vừa làm những việc đó vừa hót? Hỡi ơi!

Chúngtabắtchướcconsáosậuvàcontuhúđẻtrứngvàoổcác chim khác, và tiếng kêu inh tai của chúng chẳng làm vui lòng người dạo mát chút nào. Chúng ta nhường mãi cái vui xây cất cho người thợ mộc sao đây? Đối với đại đa số con người, môn kiến trúc còn là cái gì? Những lần đi dạo chơi, chưa bao giờ tôi thấymộtngườinàotựcấtnhàđểở,màcôngviệcđógiảndịvàtự

nhiên,chứkhógìđâu.Chúngtaởtrongmộtcộngđồng.Không phảichỉriêngngườithợmaylàphầnchíncủamộtngười[5]; nhà thuyếtgiáo,thươnggia,táđiềncũngvậy[6]. Sựphâncôngđóđưa tới đâu? Cứu cánh là gì? Đành rằng người khác cũng có thể suy nghĩ thay cho tôi, nhưng không phải vì vậy mà tôi không được suynghĩchochínhtôi.

Phải,ởtrongxứnày,cónhữngngườitựxưnglàkiếntrúcsư

vàítnhấtmộttrongnhữngngườiđócơhồnhưbịýnàyámảnh: cho những trang hoàng kiến trúc một nội dung đúng sự thực, mộtsựcầnthiếtphátratừchínhcáiđẹp;cơhồnhưôngtabỗng nảyraýtàitìnhđó.Xétvềquanđiểmcủaôngtathìtàitìnhđấy; nhưngnócóhơngìýcủangườithường,khôngchuyênmônnhư

ôngtađâu.Ôngtathuộcpháicảicáchtìnhcảm,bắtđầucảicách cáihiên(cornice),chứkhôngphảicảicáchnềnmóng.Theoông tachỉcầnbiếtlàmsaochocáctranghoàngcónộidungđúngsự

thực;khôngkhácgìlàmsaochomỗicáikẹochứamộthạthạnh nhân hay một hạt thìa-là - nhưng tôi thì tôi cho rằng hột hạnh nhân đừng bọc đường lại ngon và bổ hơn- mà không cần biết ngườichủnhà,ngườiởcănnhàđósẽlàmcáchnàođểcănnhàcó cáiđặctrưngcủamìnhởphíatrongcũngnhưphíangoài,vàđể

chonhữngsựtranghoàngtựhòahợplấyvớinhau.Cóngườinào https://thuviensach.vn

cólươngthứcmàchorằngsựtranghoàngchỉlàhoàntoànởbề

ngoài,cótínhcách“bìphu”màthôikhông?rằngmaiconrùasở

dĩ vằn vện, hoặc vỏ con sò sở dĩ có những màu xà cừ là do một bản hợp đồng tựa như bản hợp đồng mà dân Broadway ký với kiếntrúcsưkhixâycấtgiáođườngTrinity?Nhưngconrùađâu có quan tâm gì tới kiểu thức cái mai của nó, mà con người thì cũng chẳng quan tâm gì hơn tới kiểu kiến trúc căn nhà của mình; và người lính không nên khoe khoang, đi vẽ cái màu của giá trị của mình lên lá cờ của binh đoàn. Giá trị hay không thì địchsẽbiết.Chưabiếtchừngmàmặtxámnghoétkhigiaophong đấy. Tôi tưởng tượng tới ông kiến trúc sư trang hoàng cái hiên đó, cúi xuống để rụt-rè nói nho nhỏ vào tai các người quê mùa chohọhiểucáichânlínửamùacủaông,nhưnghọcònhiểurõ nó hơn ông ta nữa. Cái kiến trúc mà ngày nay tôi cho là đẹp, là thứkiếntrúcđẹplầnlầntừtrongrangoài,đẹphợpvớinhucầu vàcátínhcủangườiởtrongnhà-chỉngườinàymớilàngườixây cấtcănnhàthôi-đẹpnhờmộtsựthànhthựcbấttựgiácnàođó, nhờmộtkẻcaonhãnàođó,khôngbaogiờcóýphôtrương;vàtất cảcáiđẹpnàothêmthắttheođiệuđóđềuxuấthiệnsaumộtcái đẹpbấttựgiáctỏatừlốisốngra.Cáccănnhàđẹpnhấtởxứmình lànhữngcáichòitầmthường,nhữngcănnhàvánnghèonàn,ở

núilàmbằngnhữngkhúccâynguyên,điềuđócáchọasĩđềubiết rõ; những căn nhà đó là cái vỏ[7] của người dân, và chính cuộc sốngcủadânchứkhôngphảivàiđặcđiểmởmặtngoàilàmcho nhữngcănnhàđóhóa đẹp;cáichòiởngoạiôcủadânthànhthị

cũngđẹpkhôngkémnếuđờisốngcủahọcũngbìnhdị,cũnggợi cảmnhưđờisốngdânquê,vànếuhọkhôngcầukỳtranghoàng kiểu nhà cho ra vẻ. Hầu hết các trang hoàng kiến trúc đều quả

thựclà“rỗng”vàmộtngọngióthángchínlàmchonórờira,bay tung đi như những sợi lông chim cắm vào cái nón; như vậy chẳng thiệt hại gì cho căn nhà cả. Những người không có hầm rượu, ô liu[8] thì có thể chẳng cần tới kiến trúc. Về văn chương màngườitacũnglúngtúngvềcáiviệctrangsứchoahòehoasói đó thì văn chương sẽ ra sao nhỉ? Và nếu các nhà kiến trúc các Thánhkinhcũngbỏbiếtbaocôngphutranghoàngcáchiêncủa https://thuviensach.vn

cácbộđónhưcáckiếntrúcsưcủachúngtatranghoàngcáihiên của giáo đường thì sẽ ra sao nhỉ? Văn chương và mỹ thuật thì cũng vậy, các nhà dạy các môn đó thì cũng vậy.[9] Tôi xin nói thực này, vài khúc gỗ ở trên đầu hoặc dưới chân mình sắp đặt cáchnào,cănchòicủamìnhsơnphếtmàunào,cáiđómàquan trọnggìđâu.Nóchỉquantrọngnếuchínhtathựcsựđãxếpđặt, sơn phết lấy cho ta ở; nhưng bây giờ người ở căn nhà đã không còn tâm hồn nữa, “căn nhà” với “ngôi mộ” đã gần như đồng nghĩa với nhau, và danh từ “thợ mộc” đồng nghĩa với danh từ

“thợđóngquantài”.Mộtngườinọtrongcơnthấtvọnghoặclãnh đạm với cuộc đời, tuyên bố: “Bốc một nắm đất ở dưới chân anh vàsơnphếtnhàanhbằngmàuđó.”Ngườiđónghĩtớicỗthọ,căn nhà cuối cùng của mình chăng? Như vậy thì khác gì gieo âm dương.[10] Người đó chắc không biết dùng những lúc rảnh của mìnhđểlàmgì!Tạisaolạivốcmộtnắmbùn?Sơnphếtcănnhà theodacủamìnhcóhơnkhông?Xanhhayđỏchohợpvớimàu dacủabạn(...)

Trước mùa đông tôi xây lò sưởi, và tuy các bức vách đã kín, khônglọtnướcmưanữa,tôicũngxẻmộtkhúcgỗthànhnhững miếnggỗlợp,rồibàolạicácmépđểđóngphủlênvách.

Nhưvậytôicómộtcănnhànhỏngoàicógỗchethậtkhítvà chétthạchcao,rộngbathước,sâubốnthướcrưỡi,cộtcáchnhau khoảnghaithướcrưỡi;nhàgồmmộtbụclúa,mộtchái,mộtcửa sổlớnởmỗibên,haicửasập,mộtcửaravàoởmộtđầuvàmộtlò sưởiđốidiện.Dướiđâytôikêđúnggiácănnhàcủatôi,theothời giácácvậtliệu,nhưngkhôngkểcôngxâycấtvìcôngviệcđótôi hoàn toàn làm lấy (tôi ghi giá từng món vì nhiều người không biếtđíchxáccănnhàcủamìnhđánggiábaonhiêu-vànếucóthì cũngrấtítngườibiếtđượcgiátừngvậtliệumột): (tácgiảkêởđâyphítổnvềcácvậtliệu,mườibamón,tổngcộnglà28,12Mĩ

kim).

Đó,tôiđãkêhếtcácvậtliệu,trừgỗlàmsườnnhà[11]vàđá,cát màtôilấycáiquyềncủamột squatter màđòi chínhquyền phải https://thuviensach.vn

cungcấp. [12]Cấtnhàxong,còndưítgỗ,tôichấtthànhmộtđống nhỏởsátngaynhà.

Saunàylúcnàocaohứng,tôisẽcấtngôinhàđẹpđẽ,lộnglẫy hơntấtcảnhữngngôitrênconđườnglớnởConcordmàphítổn sẽkhônghơncănhiệntạicủatôi.

Nhờcấtnhàlấy,tôithấyrằngsinhviênnàokhôngcóchỗởcó thểmuamộtcănởsuốtđờiđượcmàgiákhôngcaohơntiềnthuê nhà hiện nay họ phải trả trong một năm. Nếu tôi muốn khoe khoangthìtôisẽnóiđểtựbiệnhộrằngxâycấtlấynhànhưvậy làtôinghĩđếnngườikháchơnlànghĩđếntôi.Tôicóthểlầmlẫn, khinhsuất,mâuthuẫn,nhưnglờicủatôivẫnđúngsựthực.Mặc dầu lời của tôi dài dòng và có chút giả đạo đức - tôi thấy khó tránh được tật đó, cũng như khó quạt lúa cho hết trấu đi được, tôirầurĩvềđiềuđó,cũngnhưai-tôicũngsẽthởphàochokhỏe vàbànkỹvềvấnđềđó.Thựclànhẹmìnhvànhẹtâmhồn!Tôiđã quyết định không vì khiêm tốn mà xúi người ta làm ác. Tôi sẽ

ránbênhvựcchânlí.ỞđạihọcCambridge,mướnmộtcănphòng khôngrộnggìhơncăncủatôi,phảitrảmỗinămbamươiđồng, mặcdầungườitađãđượccáilợicấtbamươihaiphòngtiếpgiáp nhau cùng chung một mái, thành thử sinh viên phải chịu cái nạn chung đụng, bên cạnh ồn ào, đôi khi lại phải ở từng lầu tư

nữa. Tôi không thể không nghĩ rằng nếu về điểm đó, người ta biết tổ chức có lương tri hơn thì chẳng những bớt phải dạy dỗ

sinhviên-vìnhấtđịnhlàsinhviênđãđượctựhọclấymộtphần lớn rồi - mà phí tổn giáo giục cũng giảm đi một phần lớn nữa.

NhữngtiệnnghimàsinhviênởCambridgehoặcởđạihọckhác đòihỏi,làmtốnkémchosinhviênhoặcmộtngườinàokhácgấp mườisốcầnthiết,nếuởphíanàyvàởphíakia[13]ngườitabiết khéotổchứchơn.Nhữngcáitốnkémnhấtkhôngphảilànhững cáicầnthiếtnhấtchosinhviên:chẳnghạntrídụclàmộtkhoản rất tốn kém cho sinh viên, còn đức dục quan trọng hơn, lại không có, mà nó không tốn kém gì nhiều, chỉ cần tiếp xúc với những nhà kiến thức nhất đương thời thôi. Cách thức thông thường hiện nay để thành lập một trường đại học là đi quyên https://thuviensach.vn

tiền rồi nhắm mắt theo chính sách phân công đến cực điểm -

chínhsáchnàyngườitakhôngnênápdụngmàkhôngsuynghĩ

kĩ - giao cho một thầu khoán: người này khéo đầu cơ, dùng những thợ Ái-nhĩ-lan hoặc những thợ nào khác để xây móng, cònsinhviênhọcxâycấtthìkhôngmótayvào.Vàcảmấythếhệ

phải trả đắt chính sách lầm lẫn đó. Các sinh viên hoặc những ngườimuốnđượchưởnglợivềviệcđó,hãytựxâylấymóng,như

vậychẳnghơnư?Sinhviênnhấtquyếttránhmọicôngviệccần thiếtchoconngườiđểhưởngnhànthìcáinhànấyđángkhinhbỉ

và vô ích, và họ không học được kinh nghiệm mà chỉ kinh nghiệmmớicóthểlàmchosựnhànnhãhóaracólợi.Ngườitasẽ

hỏi tôi: “Bộ ông muốn bắt sinh viên vận dụng tay chân chứ

không vận dụng trí óc ư?” Không hoàn toàn như vậy, nhưng ngườitacóthểhiểulầmtôinhưvậy;tôichỉmuốnnóirằngsinh viênkhôngnêncoisinhhoạtlàmột tròchơi,hoặcchỉ nghiêncứu nóthôi,bắtquốcdânnuôihọtrongcáitròchơitốntiềnđó,mà phải sống đầy đủ từ ngày đầu tới ngày cuối. Có cách nào cho thanh niên tập sống tốt hơn cách thí nghiệm ngay cuộc sống không? Tôi tưởng cách đó cũng luyện trí óc họ bằng môn toán chứ đâu có kém. Nếu tôi muốn cho em trai biết ít điều về nghệ

thuậthoặckhoahọcchẳnghạnthìtôikhôngtheocáilốithông thườnglàchonóđếnhọcmộtgiáosưnàođóđểngườitadạynó đủthứtrừnghệthuậtsống-đểnónghiêncứuthếgiớiquamột cáikínhviễnvọnghoặcmộtcáikínhhiểnvichứkhôngbaogiờ

nhìn trực tiếp bằng mắt, không cần kính; để nó học môn hóa học,môncơgiớihọcmàkhôngbiếtlàmbánh,khôngbiếtkiếm ăn;đểnóhọcđượccáchphátgiácthêmđượcnhữngvệtinhmới củangôiThủytinhmàkhôngthấychínhnhữngtậtcủanó,hoặc khôngbiếtchínhnólàtiểuyêuhộvệmộttênduđãngnào;đểnó nghiêncứunhữngquáivậttrongmộtgiọtdấmtrongkhichính nó thì bị vô số quái vật ở xung quanh ăn sống nuốt tươi. Một thiếuniênchếtạolấycondaobỏtúibằngkhoángchấttựđàolấy rồinấusaukhiđọchếtnhữngđiềuchỉdẫntrongsách,vớimột thiếu niên theo học ở lớp da-kim-thuật ở viện khoa học mà chẳngchếtạogìcả,xinchatiềnmuacondaoởtiệmRodgers,thử

https://thuviensach.vn

hỏi hai em đó, sau một tháng, em nào tiến bộ hơn em nào? Em nàodùngdaolóngcóngdễđứttayhơn?Ởđạihọctôingạcnhiên thấyrằngmìnhđượchọcmôn…hànghải.Giángườitadắttôiđi coi hải cảng một lần thì lại bổ ích cho tôi hơn. Ngay một sinh viên nghèo mà cũng chỉ học lý thuyết kinh tế thôi, còn cái môn kinhtếthựchành,kinhtếnhânsinh-nóđồngnghĩavớitriếtlý-thìkhôngcótrongchươngtrình.Kếtquảlàtrongkhicậutađọc Adam Smith, Ricardo và Say[14] thì nhất định cậu làm cho cha cậuphảimangnợ.

Cócảtrămcái“cảithiệntânthời”cũngkhôngkhácgìcácđại học của chúng ta. Người ta quá tin ở chúng: sự tiến bộ không phải luôn luôn chắc chắn đâu. Con quỷ đó đầu tư, cho ta mượn vốnrồitiếptụcbắttaphảitrảlãidồnchotớicùng.Nhữngsáng chếcủata,nhữngđồchơiđẹpđẽđó,làmchotaquênkhôngchú ý tới cái cốt yếu. Chúng chỉ là những phương tiện đã được cải thiện để hướng dẫn chúng ta tới một mục đích không được cải thiệnmàmụcđíchhiệnnayđãdễđạtquárồi,nhưđườngxelửa từBostontớiNữu-ước.Chúngtanónglòngmuốncómộtđường dây-thép từ-khí từ Maine tới Texas; nhưng hai miền đó thực có cái gì quan trọng để thông đạt cho nhau không? Miền này hay miềnkiacólẽởtrongcáitìnhtrạngbựcmìnhcủamộtngườiđàn ông đòi hoài được giới thiệu với một người đàn bà sang trọng nhưngđiếcvàkhiđượcgiớithiệuvớibàtarồi,taycầmđầuống nghe và miệng không biết nói gì. Cơ hồ như chỉ cần nói cho nhanhchứkhôngcầnnóichocóýnghĩa,hợplí.Chúngtanóng lòngmuốnđàomộtđườnghầmdướiđáyĐạiTâydươngđểcho Tân lục địa và Cựu lục địa gần nhau hơn được vài tuần; nhưng cái tin đầu tiên đập vào tai vĩ đại của Châu Mĩ có lẽ là tin công chúaAdelaidehogà.Ngườiphingựanhanhnhấtchưanhấtđịnh làngườiđemnhữngtinquantrọngnhất;ngườiđókhôngphảilà nhà thuyết giáo đâu và không sống bằng châu-chấu cùng mật ongrừngđâu[15]. Tôi ngờ rằng con Flying Childers[16] chưa bao giờchởmộtthùnglúatớinhàmáyxay.

Ngườitabảotôi:“Ôngthíchđidulịchmàtạisaoôngkhông https://thuviensach.vn

để dành tiền? Ông có thể lấy vé xe lửa và hôm nay đi coi miền Fitchburg.”Nhưngtôiđâucódạinhưvậy.Tôiđãbiếtrằngngười lữhànhmaunhấtlàngườiđibộ,vàtôitrảlờiôngbạnđó:“Nếu anhmuốnthìchúngtathửxemailàngườitớitrướcnào.Quãng đường dài khoảng năm chục cây số, tiền xe lửa là chín cắc, gần bằng tiền công một ngày làm việc. Tôi còn nhớ cái thời trước, cũng trên con đường đó, một người lao công được lĩnh sáu cắc mộtngày.Vậy,tôiđibộvàtớinơitrướcbanđêm.Tôiđãdulịch theocáinhịpđóluônmấytuần.Cònanh,trongthờigianđóanh phảilàmviệcđểcótiềnmuavéxevàsángmaianhmớitớinơi, tôikhôngbiếthồimấygiờ;hoặccũngcóthểlàtốinayanhcũng tới được rồi nếu anh kiếm được việc làm kịp thời. Đáng lẽ lên đườngđểtớiFitchburgthìanhcònphảiởlạiđâyhếtngàyđểlàm việc.Nếucóđườngxelửađivòngquanhthếgiớithìtôitinchắc rằngtôisẽđinhanhhơnanh.Còncáiviệccoichobiếtđóđâyvà nhờvậyrútđượckinhnghiệmthìanhlàmsaobằngtôiđược.”

Đó là luật chung không ai thoát khỏi, mà vấn đề xe lửa thì cũng vậy. Làm ở khắp thế giới những đường xe lửa để cho ai cũng có thể đi được, tức là san phẳng mặt địa cầu. Người ta có cảm tưởng mơ hồ rằng nếu tiếp tục giữ được lâu hai hoạt động đó:hoạtđộngđầutưvàhoạtđộnglaocông,thìcóphươngtiệnđi khắpnơiđược,chỉnháymắtlàtớimàchẳngtốntiềnbaonhiêu; nhưngđámđôngđổxôlạinhàgavàngườixếpchuyểnxelalớn:

“Lên xe đi!”. Một khi khói đầu máy tan rồi, hơi nước trong nồi súp-dengưngkếtlạirồi,ngườitamớithấyrằngmộtsốítngười đượcđixecònbaonhiêuthìbịcánchết,vàngườitagọiđólàmột

“tainạnbithảm”,màquảthựclàmộttainạnbithảm.Dĩnhiên nhữngngườikiếmđượctiềnmuavéxethìsẽđượclênxe,miễn là sống khá lâu để có tiền đi xe, và có thể rằng khi có tiền rồi, thânthểkhôngcòndẻodainữavàmấtluôncáiýnghĩmuốnđi dulịch.Cáilốibỏracáithờitươitrẻnhấttrongđờiđểkiếmtiền, mongsẽđượchưởngmộtchúttựdokhônglấygìlàmchắcchắn vàocáithờigiànuaítđángquýnhất,lốiđólàmchotôinhớmột ngườiAnhnọ[17]quaẤnđộlàmgiàuđểsaunàycóthểtrởvềquê https://thuviensach.vn

hươngsốngmộtđờithisĩ.Ôngtagiáleolênthượnglươngtrước hếtthìphảihơn.MộttriệungườiÁi-nhĩ-lanlóđầurakhỏichòi của họ la lớn: “A! Coi đường xe lửa chúng tôi xây cất này, một công việc tốt đấy chớ?” Tôi đáp: “Phải, tốt một cách tương đối; nghĩa là các ông có thể còn làm một việc tệ hơn nữa; nhưng chúngmìnhlàanhemvớinhau,nêntôimongrằngcácôngđể

thờigiờcuốctrongđámđấtbùnnàymàlạiíchlợihơn.”

Trướckhidựngxongcănnhà,muốnkiếmmươimườihaiMĩ

kimmộtcáchlươngthiệnvàthíchthú,đềphòngnhữngchitiêu bất thường, tôi cày khoảng một mẫu đất xốp và có cát ở bên cạnh, để trồng đậu, cả khoai tây, ngô, củ cải nữa. Cả lô rộng khoảngbốnmẫurưỡi,thôngvàcâydẻtrắngchoántớigiànửa; mùamưarồi,ngườitabánvớigiátámMĩkimtámxunửamẫu.

Một người chủ trại nọ bảo: “đất đó chỉ để nuôi sóc là tốt”. Tôi không dùng phân bón vì tôi chưa phải là chủ, chỉ mới là người khai phá ( squatter ); vả lại tôi không tính trồng thêm một khu rộngnhưvậy,nênkhôngdẫycỏhếtngaymộtlần.Trongkhicày, tôi đào được nhiều rễ cây để làm củi đun khá lâu và chừa lại nhiềukhoảnhđấtải,mùahèrấtdễnhậnrađượcvìđậumọcởđó xanhtốtlạithường.Cànhkhôởphíasaunhàtôi,hầuhếtlàbán khôngđượctiền,vàcủinổitrênmặtđầm,tôiđemvềđểdànhmà đốt.Tôiphảimướnmộtcặpbòvàmộtngườiđểcày,nhưngđích thântôicầmcày.Mùađầu,phítổntrồngtrọtcủatôi-dụngcụ, hạtgiống,nhâncông,vânvân-lêntớimườibốnMĩkim,bảycắc haixurưỡi.Cóngườitặngtôihộtngôgiống.Gầnnhưkhôngtốn kémgìchotôicả,trừphitôimuốngieothêmquácáimứctôicần dùng. Mùa đó tôi thu được mười hai thùng[18] đậu, mười tám thùngkhoaitây,mộtítđậuhòalanvàbắpxanh.

Thứ bắp vàng và củ cải trồng muộn quá, không thu hoạch đượcmấytí.Tôibánhếtthảyđược:23,44Mĩkim

Trừphítổn14,72

Cònlại8,71

https://thuviensach.vn

khôngkểtôiđãănmộtsốvàđểdànhmộtsố,cảthảyđánggiá bốnMĩkimrưỡi;sốđểdànhlạidưđểbùvàosốthấtthuvềcỏmà tôi không cho mọc. Cân nhắc kỹ lưỡng, nếu kể cả sự ích lợi cho tâmhồnvàcáithúvuiquangàythìtôithấyrằngnămđótôithu hoạch được hơn bất kỳ chủ trại nào ở Concord, mặc dầu tôi chỉ

thí nghiệm trong một thời gian ngắn và một phần vì tính cách nhấtthờicủacôngviệc.

Nămsautôithuhoạchđượcnhiềuhơnvìtôixớibằngcáimai mộtkhoảngđấtđộmộtphầnba acre[19].Tôichẳngbuồncoicác tác phẩm thông thái về canh nông, như tác phẩm của Athur Young và các nhà khác; sau hai năm kinh nghiệm đó tôi thấy rằng nếu người ta sống giản dị, chỉ ăn thứ mình trồng và chỉ

trồng cho vừa đủ ăn thôi, không dư để đổi lấy những vật xa xỉ

hơnhoặcđắttiềnhơn,màcóbaonhiêungườitavẫnkhôngcho làđủ,nếumuốnsốngnhưvậythìchỉcầntrồngtrọtvàikhoảnh đấtthôi;mà trồngít thìxớiđất bằngmai lợihơnlà dùngbò để

cày;lâulâuchọnmộtđấtmớilợihơnlàbónphânđấtcũ,nghĩalà nêncoicôngviệctrồngtrọtchỉnhưmộtcôngviệcphụ,làmvào nhữnglúcrảnhmùahè.Nhưvậykhỏiphảitùythuộcmộtconbò cày, một con ngựa, một con bò cái hoặc một con lợn như hiện nay.Tôicóthểtrìnhbàyvềviệcđómộtcáchhoàntoànvôtư,vì khôngnghĩtớisựthànhcônghaythấtbạivềtổchứckinhtếvà xã hội. Tôi là người độc lập nhất trong giới chủ trại ở Concord, khôngcógìcộttôivớimộtcănnhàhaymộtcáitrại,vàtôicóthể

tùythíchtheodòngtưtưởngcủatôi,nóđôikhingoắtngoéo.Lại thêm, tình trạng của tôi đã khá hơn của họ rồi, thì dù có mất mùahaycháynhà,tôicũngkhôngđếnnỗilạinghèohơntrước nhiềunữa.

Tôimuốntinrằngloàingườikhôngphảilàđểchănbòcũng như loài bò không phải để chăn người, mà bò tự do hơn người nhiều. Người và bò trao đổi công việc với nhau. Nhưng nếu chỉ

xét công việc cần thiết thôi thì bò sướng hơn người nhiều; khu vựccủachúngmênhmônghơnnhiều.Người,trongsáutuầncắt cỏ(đểnuôibò),làlàmxongmộtphầncôngviệcđểtraođổivới https://thuviensach.vn

bò,màcắtcỏkhôngphảilàmộttròchơicủatrẻconđâu.Mộtdân tộc sống giản dị về mọi phương tiện, một dân tộc toàn là triết nhânthìnhấtđịnhlàkhôngdạidộtgìdùngtớicôngviệccủaloài vật. Đành rằng từ trước tới nay chưa có một dân tộc nào toàn triết nhân, mà chắc chắn cũng không có dân tộc như vậy một ngàygầnđâyđâu;vớilạicũngkhôngnênmongđiềuấy.Nhưng riêngtôithìkhôngkhinàoluyệntậphoặcnuôinhưnuôitrọmột conngựa,hoặcmộtconbòđựcnàođểđáplại,chúnglàmgiúptôi một việc gì vì tôi phải sợ cái nông nỗi phải chăn dắt nó về mọi mặt;xãhộicóthểcholàmnhưvậylàcólợi,nhưngkhôngcógì chứng tỏ rằng cái lợi cho người này không phải là cái hại cho người khác, đứa coi chuồng ngựa có thể không có những lí do củaôngchủcủanóđểthỏamãnvềviệcchănngựa.Dùcónhận rằng, không nhờ loài vật giúp sức thì không xây cất được vài côngtrìnhcôngcộng-côngtrìnhmàloàingoàiphảichoconbò vàconngựađượchưởngchungvinhdự-nhưngđâucóphảivì vậy mà bảo rằng con người không thực hiện được những công trìnhxứngđángchohọhơn?Khiloàingườinhờloàivậtgiúpmà làmmộtcôngviệckhôngphảichỉcótínhcáchphùphiếm,nghệ

thuậtmàcòncótínhcáchxaxỉ,vôdụngthìnhấtđịnhcómộtsố

người phải làm tất cả công việc trao đổi với con bò, điều đó khôngsaotránhđược;nóicáchkháclàhọthànhnôlệchonhững kẻmạnhhơnhọ.Thếlàcánhânphảilàmviệcchẳngnhữngcho cái con vật ở trong bản thân mình mà phải làm cả, như là một tượng trưng, cho con vật ở ngoài bản thân mình nữa. [20] Muốn biết sự thịnh vượng của một trang trại nào thì coi những dãy nhàngangdọcbằnggạch,bằngđávànhấtlàcáibóngcủangôi lẫm đồ sộ chiếu lên ngôi nhà nữa. Thị trấn này nổi tiếng là có những “nhà” lớn nhất trong miền để cho bò và ngựa ở; còn các kiểukiếntrúccôngcộngthìchắcchắncũngkhôngthuathịtrấn nào, nhưng lại không có những phòng dành cho sự tự do thờ

phụng và sự tự do ngôn luận. [21] các quốc gia nên lưu danh lại bằng sức mạnh của tư tưởng hơn là bằng các công trình kiến trúc.KinhBhagvat-Geeta[22]chẳngđẹphơnhếtthảycácphếtích https://thuviensach.vn

phương đông đấy ư? Tháp và đền đài là sự xa xỉ của hạng vua chúa. Một tinh thần chính trực và độc lập thì không phụng sự

vua chúa để nhận bổng lộc của họ. Thiên tài không chịu đứng vàohàngtùytùngcủabấtkỳhoàngđếnàovàvậtliệungườiđó dùngđểxâycất,trừmộtsốrấtít,khôngphảilàvàng,bạc,cẩm thạch.Tôihỏibạnnày,đụckhắcbaonhiêuđáđóđểlàmgìvậy?

KhitôiởmiềnArcadia,[23]tôikhôngthấyaiđụcđácả.Cácquốc gia bị cái tham vọng điên cuồng này ám ảnh: chồng chất thật nhiềuphiếnđáđụckhắcđểlưudanhlạihậuthế.Giáhọchịutốn công như vậy để mài chuốt phong tục! Chỉ một hành động đấy lươngtricũngđángkỉniệmhơnlàmộtcôngtrìnhkiếntrúccao ngấttrời,đụngtớimặttrăng!Tôithíchngườitađểyênđáởtrên núi. Sự vĩ đại của thành Thèbes[24] là sự vĩ đại phàm tục. Một hàng đá ở bờ ruộng của một chính nhân còn có ý nghĩa hơn là một thành Thèbes có một trăm cửa mà bỏ xa mục đích chân chínhcủacuộcsống.Nhữngtàgiáovàvănminhdãmanxâycất những ngôi đền lộng lẫy; nhưng Ki-tô giáo mà danh xứng với thựcthìkhônglàmvậy.Phầnlớnsốđámàmộtquốcgiađẽođục chỉlàđưatớimồcủaquốcgiađóthôi.Quốcgiađótựchônsống mình. Xét các kim tự tháp Ai-cập ta thấy điều này đáng ngạc nhiênnhấtlàtạisaolạicóbiếtbaokẻtrụylạcđếnnỗibỏrasuốt đờiđểxâymộchomộttênngungốctựphụnàođó;giádìmnó xuốngsôngNilrồiliệngthâynóchochóăn,cóphảilàsángsuốt hơn,hùngdũnghơnkhông?Tôicóthểtìmrađượcmộtlýlẽnào đó để biện hộ cho những kẻ xây cất và cho tên vua Ai-cập đó, nhưngtôikhônghoàicông.Vềtôngiáovàtínhhamnghệthuật xây cất thì khắp thế giới gần như đâu đâu cũng một tật đó, Ai-cậpcónhữngđềnđài,HoakỳcóNgân-hàngQuốc-gia.

Ngoàinhữnglúctrồngtrọt,thỉnhthoảngtôilàmmướncông nhật,nhưđạcđiền,làmthợmộc,làmmọiviệclặtvặt-vìtôicó cảchụcnghề-vàkiếmđược13,34Mĩkim.Vềviệcănuốngtrong támtháng,nghĩalàtừmùng4thángbảytớingàymùng1tháng ba, (tôi ở nơi đó trên hai năm, nhưng chỉ ghi sổ tới khoảng đó thôi),khôngthểkểkhoaitây,mộtítbắpxanhvàđậuhòa-lanmà https://thuviensach.vn

tôi trồng lấy, cũng không kể số còn lại vào ngày mùng 1 tháng ba,tốnkémhếtthảynhưdướiđây:

(Tácgiảkêphítổnmườibốnthức,nhưgạo,đường,bột,thịtlợn,muối,một tráidưavânvân...,tổngcộng1à8,74Mĩkim.

Tácgiảtínhthêmphítổnvềquầnáovàcácchiphílặtvặtkháclà8,403/4Mĩ

kim,dầuvàđồsoong,chảo:2Mĩkim.Saucùng,tácgiảtínhgồmtấtcảcácmón chitiêutừkhicấtnhà,là61,993/4Mĩkim;vàtấtcảcácmóntiềntácgiảđãkiếm được(bánhoalợivàlàmcông),được36,78Mĩkim,rồitácgiảviếttiếp: Sốchivượtsốthulà25,213/4Mĩkim—nhưngsốtiềnhụtđó gầnbằngsốtiềntôimangtheolúcđầuđểcấtnhà(nghĩalàtrong thờigianđótácgiảtựtúcđược)màtôiđượclợiđãsốngđộclập, sứckhỏedồidàothêm,ấylàchưakểcómộtcănnhàđủtiệnnghi tôicóthểởsuốtđờinếutôimuốn(…)

Sau hai năm kinh nghiệm tôi thấy rằng ngay ở miền này, muốnkiếmđủthứcăncầnthiếtthôi,thìchúngtachỉcầngắng sức rất ít, không thể ngờ được; rằng con người có thể ăn uống đơnsơđạmbạcnhưloàivậtmàkhỏemạnh.Bữatôichỉănmột đĩarausamtôiháitrongruộng,luộcrồichoítmuốivào,nhưvậy ngonmàđủbổ(…)Tôihỏibạnnày,mộtngườibiếtsuynghĩ,ở

thời bình, bữa trưa mà có được mấy cái bắp xanh luộc, chấm muốithìcòncómónnàohơnđượcnữakhông?Thỉnhthoảngtôi thay đổi vài món là để cho thích khẩu chứ thực ra không cần thiếtchosứckhỏe.Vậymàcóngườichếtđóikhôngphảivìthiếu nhữngthứcầnthiếtmàvìthiếunhữngthứvôích;tôibiếtmột thímnọtưởngtượngrằngđứacontraicủathímchếtvìchỉuống độcnhấtcónướclã(…)

Vậyvềviệcăn,tôikhỏiphảimuabántraođổivớiaicả,vềchỗ

ởthìtôiđãcómộtmáichemưachenắngrồi.Cònlạivấnđềmặc và sưởi, đốt. Chiếc quần tôi bận lúc này do một gia đình nông dân dệt — nhờ trời, con người hãy còn chút đạo đức đấy, vì tôi chotừnôngdânmàthànhthợlàtụtxuốngmộtbựccũngđáng kể như từ con người[25] mà tụt xuống thành nông dân — và trongmộtđấtmới,chưakhaipháthìvấnđềsưởi,đốt,làmchota https://thuviensach.vn

lúngtúngđấy.Vềnềnnhà,nếungườitakhôngchophéptôicất nhàtrênmộtkhuđấtkhôngphảicủatôinữa,thìtôicóthểmua một miếng đất theo giá khu đất tôi trồng trọt nghĩa là tám Mĩ

kimtámxumộtacre.Vớilạitôichorằnglàmsquatter,sốngtrên khuđấtnàolàlàmtănggiátrịcủakhuđấtđólên.

Có một hạng người nghi ngờ, hỏi tôi những câu chẳng hạn như: có thể sống bằng toàn rau được không, và tôi đáp ngay rằng,tôicóthểănđinhmàsốngđược—tôinóiquánhưvậyvìcó tin chắc thì mới nói quá. Nếu họ không hiểu điều đó thì tôi có giảng gì thêm, họ cũng không hiểu thêm được bao nhiêu. Về

phần tôi, tôi mong người ta thử sống như vậy xem sao, như

thanhniênnọthửănmườilămngàytoànlàhộtngôsống,tỉaở

bắpra,cứngngắc,khôngxaycũngkhôngluộc,cứdùnghaihàm răng mà nhai. Loài sóc đã thí nghiệm như vậy mà thành công.

Loàingườinênthínghiệmnhưvậy,mặcchocácbàgiàkêutrời vìcácbàhoặckhôngcònđủrăngđểnhaihoặccònđủnhưnglại sợmấtcáilợitứcxaylúa.

Đồđạctrongnhàmộtphầndotôiđónglấy,cònphầnkiaphải muathìtôiđãtínhcảtrênkiarồi;nógồmmộtcáigiường,một cáibànăn,mộtbànviết,bachiếcghếdựa,mộttấmgươngtròn trực kính tám phân; một cái kẹp để gắp than, một cái giá để

tronglòsưởi,mộtcáiấmđunnước,mộtcáinồi,mộtlòsưởi;một cáimuỗnglớn,mộtcáichậu,haicondao,haicáinĩa,bacáiđĩa, một cái tách, một cái muỗng nhỏ, một cái bình đựng dầu, một cáibìnhđựngmậtvàcâyđènsơn.Khôngainghèotớinỗikhông cócáigìđểngồi,phảingồilênquảbíngô.Nhưvậylàkhôngbiết xoayxở.Lẫmnàotronglàngcũngđầynhữngchiếcghếnhỏmà tôithíchvàtôichỉcóviệckhiêngvềnhà.Đồđạcư!Nhờtrời,tôi cóthểđứngvàngồimàchẳngcầnphảicócảmộtkhobànghế.

Mộttriếtnhânsẽphảiđỏmặtlênkhithấyđồđạccủamìnhchất đầymộtchiếcxebòđingangcánhđồng,dướithanhthiênbạch nhậtbàyrachomọingườithấynhữngđồđạcbầntiệncủamình.

ĐấyđồđạccủaôngNọôngKiađấy[26].Nhìnmộtchiếcxechấtđồ

nhưvậy,tôikhôngthểnóiđượcnólàcủamộtngườinghèohay https://thuviensach.vn

củamộtngườitựxưnglàgiàu;ngườichủluônluôncóvẻkhổsở.

Sựthựccàngcónhiềunhữngvậtđóbaonhiêu,ngườitalạicàng nghèobấynhiêu.Ngườitabảomỗichiếcxeđóchấtđượcđồcủa mười hai cái túp lều đấy, như vậy là vẻ nghèo nàn nhân lên tới mườihailần.Nào,chúngtathửxétxemtạisaochúngtalạidọn nhà;chẳngphảilàđểliệngbỏmộtmớđồđạcđiư?đểtừnơinày quaởmộtnơikhácđồđạcmớihơn,vànémvàolửanhữngđồcũ

điư?Nhưthểtấtcảnhữngcáilướiđócộtchặtvàodâylưngta,và chúngtakhôngthểđiđâumàkhôngkéotheocáibẫynógiamta vậy.Sướngthayconchồnnàomắcbẫy,đểlạicáiđuôitrongbẫy mà thoát ra được! Con chuột xạ tự gậm đứt cái cẳng thứ ba để

được thoát khỏi bẫy. Loài người đã mất tính dẻo dang, điều đó không có gì lạ. Rất nhiều khi con người ở tử điểm. “Xin lỗi ông, xinônglàmơngiảngchothếnàolàtửđiểm.”—Nếuôngcócái thiên tư thấu thị[27] thì gặp một người nào ở trên đường, nhìn phíasaungườiấy,ôngcũngthấyđượcnhữngđồvậtngườiđócó, vâng,vàcảnhiềucáingườiđólàmbộnóilàkhôngcó,cảnhững nồi niêu soong chảo trong bếp người đó nữa, cả những phế vật mà người đó chất chứa, không chịu đem đốt quách đi, không khác gì cái bộ yên cương nặng nề nó hãm bước đi người đó lại, làm cho người đó lúng túng vùng vẫy không ra. Khi nghe một người chải chuốt, chỉnh tề, bề ngoài có vẻ tự do, ăn bận đàng hoàngtừđầutớichân,mànóitớinhững“đồđạc”củamình,được bảohiểmhaykhông,thìlàmsaomàtôikhôngđộnglòngthương hạichođược?“Nhữngđồđạccủatôi,ôngbảotôiđemlàmgìbây giờ?”Conbươmbướmrựcrỡcủatôiđãcấtcánhbayvàmắcvào cáimàngnhệnrồi[28].Cảnhữngngườitrongmộtthờigianlâucó vẻnhưchẳngcóchútđồđạcnào,cũngsẽđểlộrằngcómộtmớ

đồđạcchất trongmột cáilẫmcủa aiđó; bạncứđiều trakĩ một chútthìsẽrõ.TôicoinướcAnhngàynaynhưmộtnhàquíphái giàđidulịchvớivôsốhànhlí,quầnáocũgiữlạitừđờikiếpnào đómàkhôngcócanđảmđemđốtđi;rươnglớn,rươngnhỏ,hộp đựngmũrồigóinàygóikhác.Xinbạnliệngítnhấtlàbathứtrên đi.Ngàynaykhôngaidùlàmạnhkhỏemàcóđủsứckhiêngcái giường theo, và người nào đau ốm thì nhất định là tôi khuyên https://thuviensach.vn

đừngnghĩtớicáigiườnglàmquáigì.Mộtlầntôigặpmộtngười ditrúkhiêngmộtbaonặngquátớilảođảo;baođóchứahếtcủa cảivànhưcáibướukìquáimọcởdướigáychúta;tôithươnghại chúkhôngphảivìtấtcảcủacảichỉcóbấynhiêumàvìchúphải khiêngtấtcảcáiđó.Nếutôiphảikéotheocáibẫynógiamtôithì tôisẽlàmcáchnàochonóthậtnhẹ,vàkhỏilàmvướngtôiởmột điểmsinhtửnàođó;nhưngcólẽđừngđútchânvàobẫythìkhôn hơn.

Nhân tiện đây tôi xin nói rằng tôi không tốn một xu về cái khoảnmàncửa.Cóaitòmònhìnvàonhàtôilàmgì,trừmặttrời và mặt trăng, mà tôi mong cho có ánh nắng, ánh trăng chiếu vào.Ánhtrăngcólàmhưsữa,thỏithịtcủatôiđâu,cònánhnắng thìkhônglàmhưđồđạchoặcphaimàutấmthảmcủatôi.Nếu ánhnắngcólúc”nhiệtliệt”quáthìtôirútvàosautấmmànthiên nhiên,nhưvậytôithấycólợihơnlàsắmthêmmộtđồvậtnữa.

Mộtbànọcólầnbảođểtặngtôimộtcáinệmbằngrơm,nhưng trongnhàtôikhôngcònchỗđểtrải,màtôicũngkhôngcóthìgiờ

giũbụi,ởtrongcũngnhưởngoài,thànhthửtôitừchối,cứchùi chânvàođámcỏởtrướccửalạithíchhơn.Nêntínhtrướccáihại đi.

Cáchđâykhônglâu,tôicoingườitabánđấugiánhữngđồđạc củamộtôngtrợtế,vìđờicủaôngtakhôngphảilàkhôngthành công:

Cáiácconngườigâyra,conngườichếtrồinóvẫncòntáchại. [29]

Cũngnhưmọilầnkhác,hầuhếtlànhữngđồcũkĩtomgóptừ

thuởsinhtiềncủathânphụôngta.Cómộtconsánlãichếtkhô trongđámđồđạcđó.Ngườitađãchấtnhữngthứđócảnửathế

kỉ trong lẫm và các kho bụi bậm mà không chịu thiêu đi, còn đemrabán,bánđấugiá.Cácngườihàngxómvộivàngbulạicoi vàmuahếtnhẵn,cẩnthậnchởvềcấttronglẫmhoặctrongkho đểđợikhi nàohọ chết,chiagia tài,người talạiđem rabày bán mộtlầnnữa.Khichết,conngườilấychângạtbụira.

Cólẽchúngtanênbắtchướctụccủamộtsốdântộcbánkhai, https://thuviensach.vn

ítnhấtcũnglàmcáilệ,giảvờtrútcáixáccủahọmỗinămmột lần; dù hiểu được bản chất cuộc lễ hay không, họ cũng đã có ý niệmvềcáiđó.ÔngBartramđãtảtụcbusk,tứclàm“lễđầumùa”

củadândađỏMucclasse.Ôngviết:“Khimộtthịtrấnlàmlễbusk, thìdânchúng,saukhiđãsắmsẵnquầnáo,nồisiêu,soongchảo vàcácđồlàmbếpkhác,cùngmọiđồđạc,hếtthảyđềumới,như

vậyđủcảrồi,họgomgóphếtcácquầnáocũvàcácđồphếthải khác, quét cọ nhà cửa, đường sá, cả thị trấn, rồi liệng cả những lúacònlạivàcácthứcăncũ,hếtthảythànhmộtđốngthậtlớn, nổilửađốt.Saukhiuốngthuốcvànhịnănbangày,họtắthếtlửa trongthịtrấn.Trongkhinhịnăn,họkiêngcữđủthứ,bấtkìlàthị

dục,khátvọnggì.Họtuyênbốânxámọitộinhân,chongườinào vềnhànấyhết.

“Buổisángngàythứtư,vịtrưởnglãolạicôngtrườngcọmấy khúc gỗ khô vào nhau để phát ra lửa và mỗi gia đình lại mồi ngọnlửamớimẻ,trongsạchđóđemvề.”

Họ ăn tiệc — ngô và trái cây đầu mùa — ca hát nhảy múa trongbangày,“rồibốnngàysauhọđithămnhau,vuivẻtiếpđãi cácbạnbèởcácnơilâncận,nhữngngườinàycũngđãchuẩnbị, tẩyuếnhưhọrồilạithămhọ”.

NgườiMễ-tây-cơcứnămmươihainămmộtlần,tinrằngsắp tậnthế,cũnglàmmộtlễtẩyuếnhưvậy.

Tôi không biết có sự thánh-hóa nào, nghĩa là theo giáo lí cương yếu, “cái dấu hiệu bề ngoài, thấy được của một ân sủng tinhthầnởbêntrong”màchínhxáchơnlốitẩyuếđó;vàtôitin chắcrằngcácdântộcđóđãđượcThượngĐếtrựctiếpmặckhải mặcdầuhọkhôngcóThánhkinhchépmộtlờimặckhảinàocả.

Trong hơn năm năm tôi sinh sống toàn bằng công việc tay chân và tôi thấy rằng mỗi năm làm việc khoảng sáu tuần là đủ

thỏamãnmọinhucầu.Tôiđượcrảnhtrọncácmùađôngvàgần hếtcácmùahèđểhọchỏinghiêncứu.Tôiđãchămchỉrángdạy học nhưng tôi thấy rằng tiền kiếm được bao nhiêu tiêu hết bấy nhiêu,cókhicònthiếunữa,vìphảimaymặc,tậptành,lạiphải https://thuviensach.vn

suynghĩ,tintưởngtheonhàgiáo,rốtcuộcviệcđóchỉthêmmất thìgiờ.Vìtôidạyhọckhôngphảiđểgiúpíchđồngbàomàchỉđể

kiếm ăn, cho nên tôi đã thất bại. Tôi đã thử làm thương mại, nhưng tôi thấy rằng phải mất mười năm mới theo nghề được, mà lúc đó có lẽ tôi về chầu Trời rồi. Chỉ nghĩ tới cái nông nỗi trong thời gian đó làm được những “áp-phe” tốt như người ta nói,tôiđãớnxươngsốngrồi.Cóhồitôingóchungquanhđểtìm mộtcôngviệcgìcólợi,vìcònnhớrõvàikinhnghiệmtaihạido nghelờibạnxúigiục,nêntôiphảiđềphòngtínhthựcthàcủatôi và tôi nghiêm trang tính việc đi hái trái nham-lê. Công việc đó tôi làm được, kiếm chẳng được bao nhưng cũng đủ tiêu vì tôi khôngđòihỏigìnhiều—lạicầnrấtítvốn,khônglàmthayđổi bao nhiêu các thói quen tinh thần của tôi, tôi điên khùng nghĩ

vậy.Trongkhicácbạntôixoayrabuônbánhoặcchọnmộtnghề

nào đó, thì tôi cho việc hái nham-lê cũng không thua kém gì.

Suốtmùahèđikhắpmiềnnúiđểháinhữngtráingaybênđường, rồitùyýsửdụng,chẳnglolắnggìcả.Tómlại,cũngnhưgiữcừu chovuaAdmetus. [30]

Tôicũngướcaokếtnhữngbócỏhoanghoặcchởđầynhững xe cành lá tươi về bán cho những người trong thành phố nhớ

nhungcảnhnúirừng.Nhưngtôiđãthấyngayrằngcáigìmàbị

thương mại đụng tới thì cũng đồi bại, ác hóa đi. Lời truyền bảo của Thượng Đế mà đem ra buôn bán thì cũng hóa xấu xa nhơ

nhớp.

Có những cái tôi thích, có những cái tôi không thích, và tôi thíchsựtựdocủatôihơnhết;tôisốngkhónhọcđượcmàkhông thấy khổ, tôi không thích bỏ thì giờ kiếm nhiều tiền để sắm những bức thảm lộng lẫy hoặc những đồ đạc đẹp đẽ, ăn cao lương mỹ vị, ở ngôi nhà kiểu Hi-lạp hoặc Gô-tích[31], ít nhất là lúc này. Ai kia cho rằng sắm các vật đó không làm mất một sự

liêntụcnàocảvàkhisắmvềrồilạibiếthưởngthụ,thìtùyý,tôi khôngdámcản.Mộtsốngườitỏvẻ“hoạtđộng”,cóvẻthíchlàm việc chỉ để làm việc, hoặc để khỏi bị một cái hại nào lớn hơn; những người đó, tôi không có điều gì để nói với họ lúc này cả.

https://thuviensach.vn

Nhữngngườinàođượcthêmnhànrỗimàkhôngbiếtlàmgì,thì tôikhuyênhọlàmviệccựcnhọcgấpđôibâygiờđi,làmviệcđể

trảcácchitiêucủahọvàđượcquyềnlàmthịdânđi.Cònvềphần tôi, tôi thấy rằng cái nghề làm công nhật là một trong những nghề độc lập nhất, thú nhất là vì chỉ cần làm mỗi năm ba bốn chụcngàylàđủsống.Mặttrờilặnlàđượcnghỉngơi,muốnlàm gìtùythích;cònôngchủđầucơthángnàysangthángkhácthì suốtnămcólúcnàođượcrảnh?

Tómlại,dokinhnghiệmbảnthân,tôitinchắcrằngkiếmănở

cáicõitrầnnàykhôngphảilàmộtcựchìnhmàlàmộtviệctiêu khiển, miễn là chúng ta sáng suốt và biết sống giản dị; những hoạtđộngcủanhữngdântộcgiảndịnhấtngàynaychỉlànhững mônthểthaocủacácdântộcmáymócnhất.Ngườitađâucócần đổmồhôiđểkiếmmiếngăn,trừphingườitadễđổmồhôiquá, khôngnhưtôi.

Một thanh niên quen biết tôi, được cha mẹ để lại cho một miếngđất,bảotôirằng,nếucóphươngtiệnthìcũngsẽsốngnhư

tôi,đólàsởnguyệncủachàng.Tôituyệtnhiênkhôngmuốnmột ngườinàotheolốisốngcủatôi;trướckhingườitatheolốisống củatôi,cóthểrằngtôiđãtìmđượcmộtlốisốngkhácchotôi;với lạitôimongrằngtrênđờikhôngcóngườinàogiốngngườinào; nhưng tôi muốn rằng mỗi người có được cái vui tìm ra lấy con đườngriêngcủamìnhvàtheonó,chứkhôngtheoconđườngcủa cha,củamẹhoặccủaônghàngxóm.Thanhniêncóthểxâycất, trồng trọt, chèo thuyền, miễn là làm việc mà mình thích. Chỉ

nhờ một điểm toán học nào mà chúng ta mới sáng suốt, cũng như người đi biển hoặc người nô lệ trốn chủ, nhờ ngôi sao bắc-đẩumàbiếtphươnghướng.Chúngtacólẽkhôngtớibếntrong một thời gian đã định được đâu, nhưng chúng ta sẽ không lạc đường.

Chắcchắnlàtrongtrườnghợpnày,điềumàmộtngườicholà đúng thì ngàn người còn cho là đúng hơn, cũng như xây một ngôinhàlớn,tínhtheotỉlệ,khôngtốnhơnmộtcănnhànhỏ,vì https://thuviensach.vn

chỉcầnmộtcáinóc,mộtcáihầmchungchomấycăn,vàmộtbức tườngcóthểchungchohaicănđược.Nhưngriêngphầntôi,tôi vẫnthíchmộtcănnhàkhuấtnẻocáchbiệtcáccănnhàkhác.Vả

lại,tựxâycấtlấyhếtthảy,thườngđỡtốnhơnthuyếtphụcngười khác cùng xây với mình một bức tường chung; bức tường này muốnchorõhơnthìphảirấtmỏngvàngườichungvớimìnhcó thểlàmộtônghàngxómxấu,khôngchịusửachữaphíacủaông ta.Thườngthường,sựhợptácduynhấtcóthểthựchiệnđượclại cực kì hời hợt bề ngoài và phiến diện, thành thử có cũng như

không; sự hợp tác thực sự là một hòa điệu mà tai loài người không nhận ra được. Nếu một người có đức tin thì bất kì ở đâu cũnghợptácvớinhữngngườicùngđứctinvớimình.Nếukhông có đức tin thì vẫn tiếp tục sống như đám đông, bất kì là những ngườihợptácvớimìnhrasao.Hợptác,hiểutheonghĩacaonhất cũngnhưnghĩathấpnhất,làkiếmănchungvớinhau.Mớirồitôi nghe có ai gợi ý cho hai thanh niên cùng đi khắp thế giới với nhau;mộtchàngkhôngcótiền,tớiđâukiếmănởđó,hoặclàm thủythủhoặclàmthợcàythợgặt,cònchàngkiathìcómộthối phiếu,tớiđâuthìlạingânhàngởđólãnhtiềntiêu.Aicũngđoán được rằng họ không thể cùng đi với nhau lâu được, không thể

hợptácvớinhauđượcvìmộttronghaingườikhông“tác”chút nàocảmà.Gặpmộtcuộckhủnghoảngđầutiêntrongcuộcmạo hiểm của họ là họ chia rẽ nhau liền. Nhất là như tôi đã nói, đi mộtmìnhthìcóthểđingaytứckhắcđược;cònđivớimộtngười khácthìphảiđợingườinàysẵnsàngđã,vànhưvậycóthểlàcòn lâucảhaimớicùnglênđườngđược.

Căn nhà của tôi ở trên bờ một cái đầm nhỏ, cách Concord khoảnghaicâysốrưỡi,ởphíatrênConcordmộtchút,giữakhu rừng nằm từ Concord tới Lincoln, cách chiến trường Concord trênbacâysốvềphíanam,chiếntrườngnàylàchiếntrườngduy nhấtnổidanhcủachúngta;nhưngnhàtôiởhẻolánhgiữarừng, tới nỗi chân trời xa nhất của tôi là hàng cây ở bờ bên kia đầm, cáchnhàtôitámtrămthước;chungquanhchỗnàocũnglàcây cối.Trongtuầnlễthứnhất,mỗikhinhìnraphíađầm,tôicócảm https://thuviensach.vn

tưởnglànhìnmộtcáitarn[32]nổiởsườnmộtngọnnúi,màđáy cao hơn mặt các hồ khác nhiều; buổi sáng mặt đầm như cởi bỏ

lớpáongủbằngsươngmùbanđêm,vàđâyđó,lầnlầnhiệnlên nhữnglànsóngnhấpnhôdịudànghoặcmộtmặtphẳnglặnglấp lánhnhưgương,trongkhilànsươngmù,nhưbóngma,lénlút tanvàotrongrừngsaumộtđêmbímậthộihọpvớinhau.Những giọtsươngbanngàycơhồnhưbámvàocâyvàsườnđồilâuhơn thườnglệ.

Tháng tám, mưa nhẹ lúc đổ lúc ngừng, không khí và nước như ngưng đọng lại dưới nền trời u ám, tôi mới thấy có cái hồ

nhỏ đó ở bên là quí vô cùng; những ngày đó, trời mới xế bóng mộtlúcmàđãcócáivẻthanhtĩnhnhưbuổichiều,vàchimhọa mi hót vang ở chung quanh bên kia hồ mà bên đây cũng nghe thấy. Một cái hồ như vậy thì không giờ nào tĩnh mịch bằng giờ

đó;lớpkhôngkhínhẹlưuđộng,nổiởtrênmặthồ,hóatốilạivì trờicómây,lànnướclấplánhcũnghóathànhmộtnềntrờithăm thẳm.Từđỉnhmộtngọnđồikếcậnmàcâymớibịđốn,tầmmắt phóngxavềphíanam,quabênkiađầm,nhờmộtlỗhởởtrêncác ngọn đồi ở bờ đầm; cảnh đó tuyệt đẹp; sườn những đồi đó nối tiếpnhauthoaithoảiđưaxuống,chotacảmtưởngrằngcómột dòngnướcchảyquamộtthunglũngcórừngrậm,nhưngsựthực không có dòng suối nào cả, chỉ là tưởng tượng thôi. Đứng trên caođó,tôinhìnthấyởdướilàdãyđồigần,màuxanhlácây,rồi tới dãy đồi cao hơn, xa hơn, màu lam, sau cùng là chân trời.

Nhóngótlên,tôicóthểthấythấpthoángvàingọncủamộtdãy núimàulamđậmhơn,xahơnnữachạydàiởphíatâybắc,ynhư

những cái khuôn dấu màu chính-lam của trời; tôi cũng thấy được một khu nhỏ của làng mạc. Nhưng nhìn về các phía khác thìngayởtrênchỗcaođó,tôicùngchỉthấytoànlàrừngbaobọc tôi.Nêncónướcởgầnnhàđểchođấtcóvẻbậpbềnhhơn.Dùchỉ

làcáigiếngtầmthườngnhấtthìcũngcócáilợinàylànhìnvào đótacócảmtưởngrằngchỗmìnhởlàmộthònđảochứkhông phảilụcđịa,vàđiềuđócũngquantrọngchotanhưcáilợicóthể

ngâm bơ xuống giếng cho nó mát. Khi đứng trên đỉnh đồi mà https://thuviensach.vn

nhìnnhữngbãicỏSudburyởbênkiađầm—mùanướclụt,cólẽ

do ảo giác, những bãi cỏ đó như dâng lên cao trong thung lũng đầyhơinước,yhệtnhữngđồngtiềntrongmộtcáichậu—thìtôi thấytấtcảnhữngđấtởbênđócóvẻnhưmộtlớpmỏngcáchbiệt ra,lềnhbềnh,vàtôinhớrarằngchỗtôiđứngđâylàđấtkhô.

Mặcdầuđứngởcửanhàtôinhìnrakhôngthấyđượcxabằng, tôicũngkhôngcócảmgiácbịcáchbiệt,bịgiamhãm.Thếlàđủ

cho óc tưởng tượng của tôi rồi. Bờ bên kia đưa lên một bình nguyên thấp, có nhiều cây “sên” xanh và tôi tưởng tượng bình nguyên đó chạy tới những cánh đồng cỏ miền tây, tới những hoang nguyên xứ Tartary, những miền mênh mông cho tất cả

cácgiađìnhlangthangtớicắmtrại.Khibầycừu[33]cầntớimột miền khác có nhiều cỏ hơn, Damodara bảo: “Trên đời này chỉ

nhữngsinhvậtnàođượctựdohưởngmộtchântrờirộngrãithì mớithựclàsướng.”(…)

Đốivớitôi,buổisángnàocũngnhưmờimọctôivuivẻráng sống giản dị và giữ được thiên chân như vạn vật chung quanh.

TôicũngsùngbáiBình-MinhnhưngườiHi-lạp,chứkhôngkém.

Tôidậysớm,xuốngđầmtắm;việcđócũngnhưmộtviệclễbáivà tôichorằngnólàmộttrongnhữngviệctốtnhấtcủatôi.Tương truyền rằng trên bàn tắm của vua Thang nhà Thương, có khắc mấy chữ này: “Mỗi ngày mỗi mới, rồi mới nữa, mới nữa, mới hoài” .[34] Tôi hiểu điều đó. Bình minh nhắc ta nhớ những thời đại anh hùng. Lúc hừng đông, khi cửa và cửa sổ mở rồi, những conmuỗibaylượnmàtôikhôngthấy,vovetrongphòngtôilàm cho tôi xúc động như nghe tiếng kèn xưng tán một bậc danh vọng vậy. Nó là kinh cầu nguyện của Homère. Một thiên Iliade hoặcOdysséemàloàimuỗivừabaylượnuểoảivừavovokểlại, vàtỏnỗibấtbìnhcủanónữa.Cócáigìthuộcvềvũtrụởtrong đó;mộtdấuhiệuxácthựctỏrằngthếgiớiphongphúvàcósinh lựcbấttuyệt.Buổisánglàlúctỉnhdậy,thờigianquantrọngnhất trong ngày. Lúc đó ta ít mơ màng nhất; một phần của cơ thể

chúng ta thiu thiu ngủ suốt ngày và đêm, lúc đó tỉnh táo lại.

Ngày nào mà buổi sáng không phải vị Thần của chính ta đánh https://thuviensach.vn

thứctadậy,màphảicóbàntaymáymóccủangườiởlaytadậy; nghĩa là không phải những sinh lực đã phục hoạt, những hoài bãothầmkíncủatađánhthứctadậytrongmộtkhôngkhíthơm tho, và trong tiếng nhạc như trên trời vẳng xuống, mà phải có tiếngkiểngcủaxưởngdựngtadậy,thìngàyđócoinhưbỏ,còn trông mong gì được nữa đâu. Sự tối tăm (ban đêm) cũng có lợi chotakhôngkémánhsáng(banngày).Ngườinàomàkhôngtin rằngmỗingàycómộtgiờthiêngliênghơn,bìnhminhhơnchưa bịhóaphàmtụcđi,thìlàngườiđóđãtuyệtvọngvềđờivànhắm mắt để cho mình tuột dốc. Sau khi ngũ quan ngưng hoạt động mộtthờigian(tronglúcngủ)linhhồnconngười,đúnghơnlàcơ

thểconngườilấylạisinhlựcvàvịThầncủamìnhlạihoạtđộng.

Tôicònmuốnnóirằngtấtcảcácbiếncốquantrọngxảyravào lúcbìnhminh,trongcáikhôngkhíbìnhminh.KinhPhệ-Đàcủa Ấn-độbảorằng:“Trítuệnàocũngbừngtỉnhvàobuổisáng.”Thi ca,nghệthuật,nhữnghànhvicaocảnhất,đẹpđẽnhấtcủaloài ngườixảyratrongbuổisángsớm.Tấtcảcácthisĩ,cácanhhùng, nhưMemnon[35],đềulàconcủaBình-Minh,vàtiếngcahátcủa cácvịđónổilênlúcmặttrờimọc.Ngườinàomàtưtưởngmạnh mẽ cùng tiến với mặt trời thì trọn ngày là buổi bình minh bất tuyệt.Kimđồnghồ,tháiđộhoặccôngviệccóđángkểgìđâu:cứ

lúcnàotôitỉnhtáo,cómộtbìnhminhởtrongtâmhồntôithìlúc ấylàbuổisáng.Cảithiệntinhthầnlàgắngsứclàmchotỉnhngủ.

Nếu họ không thiêm thiếp ngủ thì tại sao lại có nhiều người chẳnglàmđượcgìtrongngàynhưvậy?Họđâucótínhtoándở

tệ.Nếuhọkhôngthiuthiungủthìhọđãlàmđượccáigìrồi.Đa số đủ tỉnh táo để làm những công việc khó nhọc về thân thể; nhưngcảtriệungườimớicómộtngườitỉnhtáođểlàmmộtcông việchữuhiệuvềtinhthần,vàtrămtriệungườimớicómộtngười sống một đời thi vị hoặc thần thánh. Tỉnh táo tức là sống. Tôi chưathấyngườinàohoàntoàntỉnhtáo.Làmsaotôicóthểnhìn thẳngvàomặtngườiđóđượcnếutôiđượcgặp.

Chúng ta phải tập thức dậy và giữ cho tỉnh táo, không phải bằngnhữngcáchmáymóc,màbằngcáchluônluônchờđợibình https://thuviensach.vn

minhnókhôngrờibỏtacảtrongkhitangủsaynhất.Hiểnnhiên làconngườicóthểgắngsứcđểnângcaođờicủamìnhlên,khả

năngđókhôngaichốicãiđược;vàtôichođiềuđóđánglàmcho taphấnkhởinhất.Vẽmộtbứchọa,tạcmộtbứctượng,đemlạivẻ

đẹpchovàivậtnàođó,điềuđótốtđấy,nhưngvẽ,khắccáikhông khí cùng cảnh vực trong đó ta sống, điều đó mới vẻ vang hơn.

Làmchocáiphẩmcủangàytănglên,nghệthuậtđómớilàtinh tếnhất.Aicũngcóbổnphậnlàmchođờimình,cảtrongnhững tiểutiết,xứngđángvớisựtrầmtưtrongcáigiờcaocảnhất,đòi hỏinhiềunhấtcủamình(…)

Tôi vào rừng vì tôi cố ý muốn sống bằng kinh nghiệm bản thân,giảiquyếtmộtcáchbìnhdịcáchànhđộngcănbảncủađời sốngvàthửxemtôicóthểhọcđượctấtcảnhữnggìmàđờisống dạy cho tôi không; tôi không muốn, khi chết, thấy rằng mình chưa hề sống; tôi không muốn sống một đời không thật là đời sống—đờingườiquíquámà—cũngkhôngmuốnanphận,trừ

philàkhinàohoàntoànbịbắtbuộc.Tôicầnlàcầnsốngđầyđủ, rúthếtcáitinhtúycủađờisống,sốngmộtcáchđủnghiêmkhắc với đủ nghị lực để trục xuất tất cả những gì không phải là sự

sống,cắtsátđấtcáiđámcỏlớnbaovâysựsống,đuổinótớicùng đườngcủanóđểbắtnó;nếunóquảlàtitiệnthìkhámpháxem cáititiệnhoàntoàn,đíchthựccủanóởđâuđểphátgiácchothế

giới thấy; còn như nếu nó cao cả thì do kinh nghiệm mà biết đượcnócaocảrasaođểbáocáochođúngtrongcuộcdulãmcủa tôi. Vì theo tôi thấy thì hình như đa số nhân loại, lạ lùng thay, khôngbiếtrõvềbảnthểcủanólàdomaquỉhaydoThượngĐế

màđã hơivộivàng kếtluậnrằngcứucánhchínhcủachúngtaở

cõitrầnnàylàbiểudươngThượngĐếvàtinởNgàimàvĩnhviễn hoanhỉanmệnh”.

https://thuviensach.vn

Phần 3

Bấttuânchínhquyền

(Civildisobedience)

https://thuviensach.vn

Tôi sẵn sàng chấp nhận châm ngôn này: “Chính quyền nào chiphối[36]ítnhấtlàchínhquyềnấytốtnhất”,vàtôimongđược thấy châm ngôn đó đem ra thực hành mau hơn, một cách triệt để.Rốtcuộcnósẽđưatớiđiềunàymàtôicũngtinlàđúngnữa:

“Chínhquyềnnàokhôngchiphốichútgìlàchínhquyềnấytốt nhất”, và sau này, khi nào loài người được chuẩn bị rồi thì sẽ

đượcchínhquyềnđó.Sựthốngtrịluônluônchỉlàmộtphương tiện, nhưng thường thường thì hầu hết các chính quyền — đôi khitấtcảcácchínhquyềnnữa—khôngthíchhợp,tiệnlợichút nào cả. Đã có nhiều phản kháng sự thành lập một đạo quân thường bị; những lời phán kháng đó nghiêm trọng đáng cho ta lưu ý tới và cũng có thể đem áp dụng vào một chính quyền thườngtrựcđược.Mộtđạoquânthườngbịchỉlàmộtkhígiớicủa mộtchínhquyềnthườngtrực.Ngaynhưchínhquyềnchỉlàdo dân bầu lên để thi hành ý chí của dân, mà cũng có thể bị lợi dụng,đisaimụcđích,tớikhidâncanthiệpthìđãtrễ.Chứngcớ

là chiến tranh Mễ-tây-cơ hiện nay[37] do một bọn không đông lắmgâyra,vàchínhquyềnđãlàmtaysaichohọ;mớiđầu,dân chúngđâucóchịubiệnphápđó.

NhưvậythìchínhquyềnHoa-kìđóbấtquáchỉlàmộttruyền thốngmớicóđây,cầnlưutruyềntớihậuthế,nhưngmỗilúcmỗi thêm tan rã. Nó không có sinh lực, không mạnh bằng một cá nhân duy nhất vì một cá nhân có thể bắt chính quyền đó phục tòngýchímìnhđược;ngaytrongmắtngườidânnólàmộtthứ

súng bằng gỗ, mặc dầu vậy mà nó cũng có vẻ cần thiết; dân chúngđòihòimộtbộmáy(chínhquyền)rắcrối,ồnàolàvìhọcó quan niệm như vậy về chính quyền. Và các chính quyền đã chứngtỏchochúngtathấyrằnglừagạtdânlàđiềurấtdễ,chính dân chúng cũng dễ tự lừa gạt họ nữa. Điều đó có lợi cho chính quyền.Phảicôngnhậnrằngnhưvậythậtlàhoànhảo.Nhưngcái chínhquyềnđócóbaogiờtántrợmộtcôngtrìnhnàođâu,nếucó thì chỉ là làm bậy, đi sai con đường của nó. Đâu phải là chính quyền (Hoa-kì) duy trì sự tự do trong nước, nó đâu có tổ chức miềnTây,nóđâucóđiềukhiểngiáodục.ChínhdântộcHoa-kì https://thuviensach.vn

theobảntínhtựnhiênđãlàmtấtcảnhữngcôngviệcđó;màcòn làmđượcnhiềuhơnvậynữakia,nếuchínhquyềnkhôngđôikhi tìmmọicáchlàmchocôngviệcthêmkhókhăn.Conngườimuốn dùngchínhquyềnlàmmộtphươngtiệnđểngườinọsốngyênổn vớingườikia;vànhưtôiđãnóikhinàochínhquyềnđểmặccho dântựdohànhđộngthìchínhquyềnhóađắclựcnhất.Thương mạivàsựgiaodịchnếukhôngphảibằngcao-xuthìkhiđụngvào cáctrởngạidocácnhàlàmluậtdựnglênmãi,sẽkhôngsaonẩy bậtlênmàvượtkhỏinhữngtrởngạiđóđược;vànếuchỉxétcác nhàlàmluậtđótheohậuquảhànhdộngcủahọchứkhôngmột phầntheoýchícủahọthìtộicủahọkhôngkhácgìtộinhữngkẻ

bấtlươngđặtcácchướngngạivậtlênđườngrầy,vàphảitrừng trịhọnhưtrừngtrịbọnbấtlươngđó.

Nhưng tôi muốn lấy tư cách một công dân có chủ trương thiếtthực,khôngmuốnlàmcáihạngngườitựxưnglàtheochủ

trương vô chính phủ[38], cho nên tôi không đòi hỏi phải dẹp bỏ

mọichínhquyềnngay,chỉđòicómộtchínhquyềntốthơn, ngay bây giờ thôi. Nếu người dân nào cũng cho biết mình sẽ tin cậy một chính quyền ra sao, thì là tiến được một bước tới sự thực hiệnmộtchínhquyềnnhưvậyrồiđấy.

Quyềnhànhđãgiaovàotaytoàndânmàlạiđểchomộtđasố

thống trị và nắm hết quyền trong một thời gian lâu được là tại sao?Khôngphảilàđasốđócóvẻnắmđượcchânlí,cũngkhông phảilàtạithiểusốkiachonhưvậylàcôngbằng,màchỉtạiđasố

đómạnhnhấtvềvậtchất.Nhưngmộtchínhquyềnmàphầnđa sốnắmđượcquyềnhànhtrongmọitrườnghợpthìchínhquyền đókhôngthểbảolàxâydựngtrênsựcôngbằngđược,dùngười ta cho như vậy là công bằng. Không thể nào có một chính thể

trongđókhôngphảilàpheđasốmàlàlươngtâmquyếtđịnhcái gìlàtốt,lànên,cáigìlàxấu,làkhôngnênư?Khôngthểcómột chínhthểtrongđópheđasốchỉquyếtđịnhvềnhữngvấnđềnào cótínhcáchthíchnghithôiư?Ngườicôngdânlúcnàocũngphải giaophólươngtâmmìnhchonhàlàmluậtư?Nếuvậythìchúng tacólươngtâmđểlàmgìkìa?Tôichorằngchúngtaphảilàcon https://thuviensach.vn

người trước hết đã, rồi mới là một công dân. Vậy thì nên phát triểnlòngtôntrọngcáiquyềnchânchínhhơnlàpháttriểnlòng tôntrọngphápluật.Tôichỉcómỗimộtbổnphậnphảigiữlàlúc nào cũng phải làm việc gì tôi cho là phải. Người ta bảo một tập đoàn vốn không có lương tâm, điều đó đúng; nhưng nếu tập đoàngồmtoànnhữngngườicólươngtâmthìnócũngcólương tâm.Luậtphápchưabaogiờlàmchoconngườihóaracôngbằng hơn được một chút nào cả; và vì tôn trọng luật pháp mà ngay những người có thiện ý nhất cũng hằng ngày thi hành những điềubấtcông.Đâylàmộthậuquảtựnhiêncủasựquátôntrọng luậtphápđó:mộtđoànlínhtráng,tá,úy,caiđội,thiếusinhquân vânvântiếnrấttrậttự,quađèoquasuốiđểramặttrận[39], trái với ý muốn của họ - đúng - trái với lương tâm của họ và coi thường cả mọi lương thức, điều đó làm cho chiến dịch của họ

thêmgaygovàtimhọthêmđậpmạnh.Họkhôngngờrằnghọbị

mắcvàomộtvụghêtởm;vìaimàchẳngcóxuhướnghòabình?

Vậythìhọcóthựclàconngườikhông?haychỉlànhữngcáilũy nhỏ,cáikhonhỏbiếtđibiếtđứngđểchomộtôngchủvôlương tâmnàođósaikhiến?BạnđithămCông-xưởngcủaHạm-độivà nhìn một bộ binh hải quân, “sản phẩm” của chính phủ Hoa-kì đây;cáiyêuthuậtcủachínhphủcóthểlàmchomộtconngười thànhranhưvậyđó;thànhmộtcáibóngmachỉcònphảngphất cáihìnhdángnhânloại,thànhmộtsinhvậtbịchônsống,chôn đứng,vớiđủcảbinhkhívànhữngnghithứctanglễnếucó: Khôngcómộttiếngtrống,mộtđiệuđiếuvăn

Chúngtôikhiêngxácanhtahấptấptiếnvềphíathànhlũy; Khôngmộtquânnhânnàobắnmộtloạtsúngvĩnhbiệt Ởtrêncáihuyệtvùithâyvịanhhùngcủachúngtôi.[40]

Đa số dân chúng phục vụ Quốc gia như vậy đó, không phải vớitưcáchconngườitrướchếtmàvớithểxác,nhưcáimáy.Họở

trongđạoquânthườngbị,trongđạodânvệ,họlànhữngngười gác khám, những hiến binh, họ thuộc về quân lực, vân vân.

Trongđasốtrườnghợp,họkhôngvậndụngtớiócphánđoán,ý https://thuviensach.vn

thứcluânlý;họtựhạhọxuốngnganghàngvớigỗ,đất,đá;người ta có thể chế tạo những hình bằng gỗ cho đóng vai trò của họ

được;họkhôngđángđượccoitrọnghơnnhữnghìnhnộmbằng rơmhoặcnhữnghìnhnộmbằngđất.Họchỉcómộtgiátrịtương tựgiátrịmộtconngựahaymộtconchó.Vậymàhạngngườiđó thườngđượccoilànhữngcôngdântốtđấy.Mộtsốngườikhác, hầu hết là các nhà làm luật, các chính khách, luật gia, luật sư, côngchức,dùngtríócđểphụcvụQuốcgianhưngrấtítkhihọ

phânbiệtthếnàolàthiện,thếnàolàác,vàhọrấtcóthểphụng sựquỉcũngnhưphụngsựChúa,màchínhhọcũngkhônghay.

Một số ít, các vị anh hùng, các nhà tuẫn đạo — tức các nhà cải cáchhiểutheonghĩacaoquícủatiếngcảicách,vàcácvịđómới thực là những con người — đem lương tâm ra cũng để phục vụ

Quốc gia, và vì dùng tới lương tâm nên thường chống lại Quốc giamàbịcoilànhữngkẻthùcủaQuốcgia.Mộtngườiminhtriết cóíchchănglànhờgiữđượctưcáchconngười,khôngchịulàm mộtcụcđấtsétđể“bítmộtcáilỗchogiókhỏilọtqua”;cáinhiệm vụbítlỗđó,đểdànhchonắmxươngtàncủangườiđósaukhiđã chết:

Tôibẩmsinhcaoquíquá,khôngthểthuộcvềmộtkẻnàocả, Khôngthểgiữcáivaiphụtrongviệcđiềukhiển,

Hoặclàmmộttêncôngbộchữuích,làmcáidụngcụ

ChobấtkìChínhquyềnnàotrênthếgiớinàyđược.[41]

Ngườinàohisinhtriệtđểchođồngloạithìbịđồngloạicoilà íchkỉ,vôdụng;màkẻnàochỉhisinhchođồngloạimộtphầncủa mìnhthôithìlạiđượctiếnglàbácái,làânnhâncủađồngloại.

Ngày nay một công dân phải có thái độ ra sao đối với chính phủ Hoa-kì? Tôi tuyên bố thẳng rằng hễ hợp tác với chính phủ

thì không thể nào không nhục nhã được . Tôi không thể trong mộtphútnàocoicáitổchứcchínhtrịnóduytrìchếđộ nôlệ này làchínhphủcủa tôi được.

Mọi người đều nhận cái quyền làm cách mạng; nghĩa là cái quyềntừchốisựtrungthuậnvớichínhphủvàchốnglạichính https://thuviensach.vn

phủkhichínhphủtànbạoquáhoặcbấtlựcquá,chịukhôngnổi.

Sựthựcthìhầuhếtmọingườichorằnghiệnnaychínhphủchưa đến nỗi như vậy, hồi Cách-mạng 75[42] mới như vậy. Nếu có ai bảotôirằngchínhphủnàytệhạivìđánhthuếnhữngmónhàng nhập cảng này nọ, thì tôi đáp rằng cái hại đó không lớn; tôi có thểnhịnkhôngdùngnhữngngoạihóađó.Bộmáynàocũngcó nhữngchỗcọxátvàcólẽsựcọxátđócủabộmáychínhquyền lợiđủbùhại. [43]Dùsao,nếuchỉvìchuyệnnhưvậymàgâyhỗn loạntrongnướcthìquảlàmộtsựnhầmlẫnlớn.Nhưngkhisựcọ

xát tới cái mức thành một hệ thống, khi sự đàn áp và tham nhũng được tổ chức thì tôi xin hô lớn rằng không nên duy trì mộtbộmáynhưvậynữa.Nóicáchkhác,khimộtphầnsáudân chúngmộtnướctựcholàthànhtrìcủatựdomàbịnôlệ,khicả

mộtxứbịxâmchiếmmộtcáchbấtcông,bịđạoquânngoạiquốc chiếm đóng, chịu luật nhà binh thì tôi cho rằng giờ của cách mạng đã điểm rồi đấy, đã tới lúc những người chính trực phải nổiloạnrồiđấy.Nhấtlàkhinướctakhôngbịxâmlăngmàlạiđi xâmlăngthìcáibổnphậnnổiloạnđócàngcấpthiếthơnnữa.

Paley[44]mànhiềungườitrọngvànghevềphươngdiệnluân lý,trongmộtchươngcủacuốn Bổnphậnphụctùngchínhquyền, chorằngmọibổnphậncủacôngdânđềudotùynghi;rồiôngta xác nhận rằng “xét chung, khi nào mà quyền lợi của xã hội đòi hỏi, nghĩa là khi nào không thể chống đối hoặc lật đổ chính quyền mà không gây sự xáo trộn chung, thì ta phải phục tùng chính quyền, thế thôi; như vậy là hợp với ý Trời… Chấp nhận nguyên tắc đó rồi, thì gặp mỗi trường hợp chống đối chính quyền,tachỉcầnxétxemmộtmặt,phầnrủiro,thiệthạilàbao nhiêu,mặtkhác,cóthểcảicáchđượckhôngvànếuđượcthìsẽ

tốn kém bao nhiêu, như vậy sẽ quyết định được nên chống đối haykhông”.Ôngtabảo,vềđiềuđó,mỗingườiphảitựphánđoán lấy. Nhưng hình như Paley không xét trường hợp không thể áp dụngquitắctùynghiđược,trườnghợpmàtoàndâncũngnhưcá nhânphảibảotồnsựcôngbằngvớibấtkìgiánào.Mộtngườisắp chết đuối bám vào một tấm ván mà tôi bất công cướp tấm ván https://thuviensach.vn

của người đó, thì là tôi làm bậy, phải trả lại tấm ván cho người đó,dùtôicóphảichếtchìm.TheoôngPaleythìhànhđộngđósẽ

gây một sự xáo trộn. Nhưng kẻ nào trong trường hợp đó mà lo cứusốngchoriêngmìnhthìsẽđánhmấtđờisốngcủamình.Dân tộcchúngtaphảibãibỏchếđộnôlệvàkhônggâychiếnvớiMễ-tây-cơnữa;dùnhưvậycóhạichođờisốngcủadântộcthìcũng phảichịu.

Cứ xét các phương pháp của họ thì các quốc gia đều đồng ý với Paley; nhưng ai là người có thể tin rằng tiểu bang Massachusettshànhđộnghợpvớichínhnghĩatrongcuộckhủng hoảnghiệntại?

Một Quốc gia trụy lạc thì không khác gì một con điếm bận chiếc áo ngân tuyến.

Màđuôiáophảivénlên,trongkhitâmhồnảnhầynhụatrongbùn.[45]

Sự thực thì những kẻ chống đối một sự cải cách ở

Massachusetts không phải là trăm ngàn chính khách ở miền Nam đâu mà chính là trăm ngàn con buôn và chủ điền ở ngay đây này; họ nghĩ tới thương mại và canh nông hơn là tới nhân loại,màkhôngchịuđốixửcôngbằngvớicácngườinôlệvàvới nướcMễ-tây-cơ,với bấtkìgiánào. Tôikhôngcôngkíchnhữngkẻ

thù ở xa đâu, mà công kích những kẻ ở ngay bên cạnh ta này, những kẻ liên kết với những kẻ ở miền Nam kia mà thi hành những mệnh lệnh của chúng; nếu không thì những mệnh lệnh đó sao có thể tác hại được. Chúng ta có thói quen nói rằng đại chúngchưađược“sẵnsàng”,nhưngsởdĩchậmcósựtiếnbộlàvì phần thiểu số không tốt gì hơn, sáng suốt gì hơn phần đa số.

Điềuquantrọngnhấtkhôngphảilàcầncómộtđasốsángsuốt như các bạn; điều quan trọng nhất là ở một nơi nào đó một số

người nào đó có một giá trị tuyệt đối về tinh thần và tác động nhưmộtchấtmenlàmchođạichúngnổilên.Cócảngànngười, vềlýthuyết, chốngđốichếđộnôlệvàchiếntranh,màtrongthực tếkhônglàmgìcảđểtrừhaicáihọađó;họtựcholàconcháucủa Washington, của Franklin mà cứ khoanh tay ngồi đó, tuyên bố

rằngkhôngbiếtphảilàmgìbâygiờ — vàhọchẳnglàmgìcả;đối https://thuviensach.vn

vớihọthìsựtựdocủaconngườilàvấnđềphụthuộc,đứngsau vấnđềtựdomậudịch;saubữatối,họyênổnđọcbáođểbiếtthời giá và những tin tức cuối cùng về Mễ-tây-cơ, rồi ngủ khò chưa biết chừng. Ở thị trường hối đoái, cái thời giá của một chính nhân, một nhà ái quốc hôm nay là bao nhiêu? Người ta do dự, người ta ân hận và đôi khi kí tên vào một tờ thỉnh nguyện; nhưngthựcrangườitachẳnghăngháilàmmộtviệcgìtíchcực cả.Ngườitađầyhảoýđấy,nhưngcòncáiviệcchiếnđấuđểdiệt cáiácthìngườitađểngườikháclàmchokhỏiphảiânhận.Cùng lắmlàngườitatánthành—việcđócókhógìđâu—tánthành một cách yếu ớt cái chính nghĩa khi nó đi qua mặt người ta, và chúcchonó“đượcmaymắn”.Cứmộtngườicóđạođứcthìcótới chíntrămchínmươichínngườibảovệđạođức;nhưngđểthỏa thuận với người làm chủ một vật gì[46] còn dễ dàng hơn là với ngườichỉtạmthờigiữvậtđóthôi.[47]

Sựđầuphiếunàocũngnhưmộtváncờhaymộtcanhbạc;sự

thiện, sự ác, những vấn đề luân lý tức là quân bài hay con cờ; ngườitavậndụngtríócvàdĩnhiên,cũngđánhcánữa.Khôngcó hạigìchotưcáchngườibỏphiếucả.Tôibỏphiếuthìcũngnhư

tôi gieo con thò lò, mong rằng cái mà tôi cho là công bằng sẽ

thắng được một điểm, nhưng thắng hay không thì cũng không trọngyếugìđốivớitôicả.Tôisẵnsàngtheophíađasố.Vậythì bổnphậncủangườibỏphiếulàđểchothờicơđịnhđoạt.Dùcó bỏphiếuchosựcôngbằng đinữathìvẫnlà khônglàm đượcgìcho sự công bằng cả. Chỉ là ngầm tỏ cái ý mong cho nó thắng thôi.

Một người minh triết không bao giờ để cho sự may rủi quyết địnhsựthắnglợicủachínhnghĩa,màcũngkhôngbaogiờmong chính nghĩa thắng được, nhờ quyền lực của đa số. Hành động củađạichúngítcóđạođứclắm.Khimàđasố,riếtrồibỏphiếu để hủy bỏ chế độ nô lệ, thì là do họ thản nhiên với vấn đề đó, hoặclàdochếđộnôlệsắpcáochung,cóhủybỏcũngchẳnghủy bỏđượcbaonhiêu.Lúcđó,nhữngcánhântrongcáiđasốđómới chính là kẻ nô lệ. Chỉ người nào có thể làm cho chế độ nô lệ bị

hủybỏmaulẹ,thìmớithựclàtỏtinhthầntựdocủamìnhbằng https://thuviensach.vn

láphiếu.

TôinghenóisắpcómộthộinghịởBaltimorehoặcởđâuđóđể

chọnmộtứngcửviênTổng-thống;đasốhộiviênsẽgồmcácông chủbútnhậtbáovàcácchínhkháchchuyênnghiệp;nhưngtôi chorằngquyếtđịnhhọđưaracũngchẳngquantrọngquáigìđối vớimộtngườiđộclập,thôngminhvàphẩmcáchcaothượng.Dù sao thì sự sáng suốt và lương thiện của người này chẳng có lợi chotaư?Chúngtakhôngthểtrôngcậyđượcvàovàiláphiếuđộc lậpsao?Nhưngkhông,tôithấyrằngconngườitựxưnglàđáng kínhđócũngbuôngxuôingay,chánnảnchoquốcgiacủamình, màsựthựcthìquốcgiacóđủnhữnglýlẽđểchánnảnvìngười đó.Ngườiđótứckhắcchấpnhậnngaymộtứngcửviêntrongsố

đãđượchộinghịlựachọn,cơhồchorằng khôngthểcóứngcửviên nào khác xứng đáng nữa, như vậy là tỏ ra rằng chính người đó cũngsẵnsàngphụcvụmộtchươngtrìnhmịdân.Láphiếucủa người đó cũng không hơn gì lá phiếu của bất kì một kẻ vụ lợi, khôngcóchủtrươngvàbịmuachuộcvậy.Ôi!ướcsaochúngta cóđượcmộtconngườinhưônghàngxómcủatôinói,cómộtcái xươngsốngvững,xôcũngkhôngté!Nhữngthốngkêcủachúng tasaihết: dânsố đâumàcao tớimức đó.Ởcái nướcnày, trong mộtngànsáutrămcâysốvuôngcóđượcbaonhiêu người?May lắmlàđượcmộtngười.Hoa-kìkhôngcógìkhêugợichongườita lạilậpnghiệpởđâyư?NgườiHoa-kìđãsađọathànhmộthạng người của hội kín Odd Fellows - hạng người đó rất dễ nhận ra, như một con cừu trong đàn, hiển nhiên không có chút thông minh,vuivẻ,tựtinnào;sốngởđờichỉlocómỗiđiềuquantrọng vàduynhấtnàylàlàmsaochocácviệncứutếniềmnởtiếpđón người nghèo khổ - lo như vậy ngay từ trước khi tới tuổi tráng niên - và quyên được tiền cứu trợ quả phụ và cô nhi; tóm lại là hạng người chỉ nghĩ cách sống nhờ hội Tương tế nào tình nguyệnchôncấtmìnhsaochocoiđượcmộtchút.

Dĩ nhiên, bổn phận của mỗi người không phải là hi sinh để

diệt một cái ác, dù nó quan trọng tới đâu đi nữa; mỗi người có quyền làm những việc khác; nhưng mỗi người có bổn phận https://thuviensach.vn

không nhúng tay vào việc ác và nếu không nghĩ tới nó nữa thì cũng không được nâng đỡ nó về vật chất. Tôi có muốn làm nhữngviệckhác,thựchiệnnhữngdựđịnhkhácthìtrướchếttôi phải biết chắc rằng tôi không bắt một người nào công kênh tôi lên để cho tôi làm. Trước hết tôi phải tuột xuống đất đã để cho ngườiđótựdotheoconđườngcủahọ.Ngườitadungtúngbiết baocáimâuthuẫn,vôlí.Tôiđãnghethấyvàingườiđồnghương củatôibảo:“Ngườitathửralệnhchotôiđidẹpbọnnôlệnổiloạn đóhoặcquaMễ-tây-cơchiếnđấu,xemtôicóđikhông”;vậymà chính những người đó đã tuân lệnh đi đấy, hoặc không đi thì mướn người đi thay mình. Chính những người chịu phụng sự

một chính quyền bất công, răm rắp đóng thuế để nuôi lính lại hoanhôngườilínhnàokhôngchịudựmộtchiếntranhbấtcông; ngườilínhđókhinhhànhđộng,coithườnguyquyềncủahọlại được họ khen đấy; có khác gì chính quyền ân hận vì làm bậy, chìa roi cho người ta quất lại mình không, mà rồi vẫn tiếp tục làmbậymãinữachứ.Vậylàdướicáidanhhiệu“trậttựvàchính quyền”, rốt cuộc người ta bắt chúng ta tôn trọng sự đê hèn của chínhta.Saucáitủinhụcvềtộilỗirồi,tiếptheosựthảnnhiên; tội lỗi mới đầu còn bị coi là bất lương sau thành ra không liên quangìvớiluânlý,vàtrongcáilốisốngmàchúngtatạoranày, nóđóngmộtvaitròkhôngphảilàhoàntoànvôích.

Sựlầmlẫnlớnnhất,thôngthườngnhất,cầncósựđạođứcbất vịlợinhấtthìmớitồntạiđược.Chẳnghạn,chínhnhữngngười khảngkháinhấtthườngbịtráchnhẹnhiềunhấtvềlòngáiquốc của họ. Những kẻ một mặt chỉ trích tính cách của một chính quyềncùngnhữngbiệnphápcủachínhquyềnđó,mặtkhácvẫn phục tòng, nâng đỡ chính quyền, mới là trung thành với chính quyềnnhất,khôngcònngờgìnữa,vànhưvậylàmcảntrởmọi cảicáchmộtcáchmạnhmẽnhất.CókẻthúcđẩyTiểu-bangtách rakhỏiLiên-bang[48] và đừng thi hành những sự trưng tập của Tổng-thống. Tại sao những kẻ đó không tự thủ tiêu sự liên kết giữahọvàTiểu-bangvàtừchốikhôngđónggópchoNgân-khố?

Tình trạng của họ đối với Tiểu-bang có khác gì tình trạng của https://thuviensach.vn

Tiểu-bangđốivớiLiên-bangđâu?Vànhữnglídokhiếnhọkhông chốngđốivớiTiểu-bangcókhácgìnhữnglídokhiếnTiểu-bang khôngchốngđốivớiLiên-bang?

Khiđãcómộtýkiếnthìlàmsaongườitacóthểchỉthíchnó thôi,thỏamãnvềnó,màkhônghànhđộnggìcả?Nếungườita thấy rằng mình bị áp bức thì cái đó có gì mà thích? Nếu một ngườinàođólừagạtbạn,lấymộtđồngcủabạn,bạncóchorằng chỉcầnbiếtnhưvậy,hoặcnóira,bảokẻlừagạtphảihoànlạicho bạn,làđủrồikhông?Haylàbạnphảitứcthìdùngmọibiệnpháp bắtkẻkiaphảihoànlạiđủchobạnvàđểtừnayvềsaukhôngcòn ai lừa gạt bạn được nữa? Hành động theo cái nguyên tắc nhận địnhvàthựchiệnđiềucôngbằng,sẽlàmthayđổisựvậtvàcác mốiliênhệ;bảnthếnócótínhcáchmạngvànókhôngthểhoàn toànthíchhợpvớicáigìđãcótrướckia.Nóchẳngnhữngchiarẽ

cácQuốcgia,cácGiáohội,màcònchiarẽgiađình,chính cánhân nữavìnótáchphầnthiệnkhỏiphầnáctrongcánhân.

Có những luật bất công; chúng ta nên tuân theo những luật đókhông?Haylàmộtmặtvẫngắngsứccảithiện,mộtmặtvẫn tuântheonóchotớikhitathànhcông(trongviệccảithiệnnó)?

Haylàchúngtanênvibộinótứckhắc?Dướimộtchínhthểnhư

chính thể của chúng ta, phần đông người ta nghĩ rằng phải đợi chotớikhithuyếtphụcđượcđasốthayđổinhữngluậtbấtcông đã. Họ cho rằng nếu chống lại luật pháp thì lợi bất cập hại.

Nhưng nếu lợi bất cập hại, phương thuốc còn nguy hơn chứng bệnh, thì chính là tại lỗi của chính quyền. Tại sao chính quyền khôngbiếttiênliệu,dùngnhữngbiệnphápđểcảicách?Tạisao khôngbiếtquýtrọngphầnthiểusốsángsuốt?Tạisaochưađụng tớimàchínhquyềnđãlalênvàchốngcự?Tạisaokhôngkhuyến khích các công dân lúc nào cũng thận trọng đề phòng, vạch những lỗi của chính quyền mà làm hơn là chính quyền muốn nữa?TạisaochínhquyềnlạicứhànhtộihoàiĐứcKi-Tô,bàixích hoàiCopernicvàLutherrakhỏiGiáohội,kếttộiWashingtonvà Franklinlàphảnloạn?

https://thuviensach.vn

Người ta ngờ rằng chỉ có mỗi một tội chính quyền chưa hề

nghĩtớilàtộiquảquyết,thậtsựkhôngchấpnhậnuyquyềncủa chínhphủ.Nếukhôngphảivậythìtạisaokhôngđịnhmộtcách rành rọt, chính xác hình phạt ra sao trong mỗi trường hợp bội pháp, nặng nhẹ cho xứng? Một người không có gia tài nào cả, mới lần đầu, không chịu làm lụng để kiếm chín hào đóng góp chochínhphủ,thìchínhphủđemnhốtkhámmộtthờigian,mà theo chỗ tôi biết, thời gian đó chưa có một đạo luật nào quyết địnhcả,tùycácôngthẩmphánđịnhrasaothìđịnh;nhưngnếu ngườiđó ăncắp chínmươichínlầnchínhàocủaQuốcgiathìlại đượcphóngthíchliền.

Nếu người ta cho rằng chính quyền nào cũng phải bất công, cũngnhưbộmáynàocũngcósựcọxát,thìthôi,chúngtađừng bàntớinữa,đừngbàntớinữa;cứđể,mặcrồilầnlầnsẽbớtcọxát đi-cóbộmáynàochạylâurồimàchẳngmòn.Nếusựbấtcông cócácbộphậncủanó,mộtcáiruột-gà,mộtcáiròngrọc(pulley), một sợi dây thừng hoặc một cái ma-ni-ven, thì có thể rằng phươngthuốcsẽtaihạihơnchứngbệnhnữa;nhưngnếunócó cái tính cách buộc ta thành tay sai cho nó, bất công với một người khác, thì tôi xin thưa với bạn này: vi phạm luật pháp đi.

Đemđờisốngcủabạnramàgâymộtsựcọxátngượclại,bắtcái máy đó phải ngưng lại đi. Dù sao thì bổn phận tôi phải làm là khôngtiếptaychocáiácmàtôimạtsát.

Còn như dùng các phương pháp mà chính quyền đã tính trước để trừ cái ác, thì tôi không muốn biết tới. Những phương pháp đó mất thì giờ quá, mà đời người lại ngắn quá. Tôi còn nhiềucôngviệckhácnữa.Tôisinhraởcõitrầnnàykhôngphải đểbiếnđổinóthànhmộtnơisốngdễchịu,tôisinhralàđểsống, dùcõitrầnnàyxấuhaytốt.Mỗingườikhôngphảilàmhếtmọi việcmàchỉlàmvàiviệcnàothôi;vàchínhvìkhôngthểlàm hết mọi việc được, nên không cần phải làm một cái gì xấu. Trình thỉnhnguyệnlênChínhquyềnhoặccơquanLậppháp,đókhông phảilàcôngviệccủatôi,cũngnhưcôngviệccủahọkhôngphải là trình thỉnh nguyện cho tôi; vả lại tôi có trình thỉnh nguyện https://thuviensach.vn

màhọchẳngthèmđểýtớithìtôisẽlàmgìđây?Quốcgiachưa tiên liệu trường hợp đó; chính Hiến pháp của Quốc gia cũng là bậyrồi.Nóinhưvậycólẽlàtỏratànnhẫn,bướngbỉnh,ngoancố

đấy;nhưngsựthựclàcựcđộnhântừvàvịnể.Côngviệccảithiện nào cũng thế, làm cho thân thể co quắp như lúc sinh và lúc tử

vậy.

Tôi không do dự mà tuyên bố thẳng rằng những người tự

mệnh danh là theo chủ trương bãi bỏ nô lệ phải đoạn tuyệt với chính quyền Massachusetts đi, không đem bản thân cùng tiền bạclàmhậuthuẫnchochínhquyềnđónữa,ngaytừbâygiờ,chứ

khôngđợitớikhisựcôngbằngđượcthắnglợinhờhơnđượcmột phiếu. Biết rằng việc mình làm hợp với ý Trời thì trông vào lá phiếu đó làm gì? Vả lại, người nào hành động phải lẽ hơn mấy ônghàngxómthìcũngđãlàthắngmộtphiếurồi.

Mỗi năm tôi được đối diện một lần không hơn, với chính quyềnHoa-kì,đúnghơnlàchínhquyềncủaTiểu-bang,đạidiện cho chính quyền Hoa-kì; đó là lần nhân viên thu thuế đến nhà tôi; một người ở trong địa vị của tôi bắt buộc phải gặp chính quyềntheocáchduynhấtđó;vàchínhquyềnbảothẳngtôirằng:

“Anhphảinhìnnhậntôi”;cáchgiảndịnhất,hiệunghiệmnhất, màcũngchẳngcầnthiếtnhấttrongtìnhtrạnghiệnthời,đểđối xử với chính quyền về điểm đó, tỏ niềm bất bình, ít tín nhiệm củamìnhvớichínhquyền,làphủnhậnnókhinóbắtđóngthuế.

Thếlàtôiphảiđốiphóvớinhânviênthuthuế,tứcônghàngxóm hòanhãcủatôi-vìdùsaothìgâysựlàgâysựvớingườichứđâu phảivớigiấytờ-màôngtađãhoàntoàntựýnhậncáinhiệmvụ

làm tay sai cho chính quyền (…) Tôi tin chắc rằng nếu có một ngàn,mộttrăm,haymộtchụcngườimàtôicóthểchỉtênđược-phải,chỉcómộtchụcbậcchínhnhânthôi-không,chỉcầnmột chínhnhânthôi ởcái tiểubangMassachusetts này,không nuôi dưỡngchếđộnôlệ nữa,nghĩalàkhôngđóngthuếchochínhphủ

nữa,màđểchochínhphủnhốtkhám,thìHoa-kìsẽphảihủybỏ

chế độ nô lệ. Bước đầu đó tuy nhỏ nhoi thật, nhưng không sao: mộtviệctốtthìbaogiờcũngvẫnlàtốtmãi.Nhưngchúngtalại https://thuviensach.vn

thíchnóidôngdàikia:chúngtabảorằngđólànhiệmvụcủata.

Cóbiếtbaolàtờbáohôhàosựcảicách,nhưngchẳngcólấymột ngườihànhđộngchosựcảicáchđó(…)

Trongmộtxứmàbấtkìaicũngcóthểbịnhốtkhámmộtcách bất công thì cái chỗ thích hợp nhất cho một người công bằng chínhtrựclànhàtù.Cáichỗchínhđángnhấtngàynay,cáichỗ

duynhấtmàtiểubangMassachusettsđãdànhtrướcchonhững người có tinh thần tự do mà chưa tuyệt vọng, là nhà tù, nơi đó chính quyền dùng luật pháp nhốt họ, đặt họ ra ngoài lề xã hội; màhọcũngtựđặthọrangoàilềxãhộivìnhữngquitắccủahọ

rồi.Nơiđó,ngườinôlệđãtrốnrồibịbắtlại,ngườiMễ-tây-cơtự

nộpmìnhmàvàokhám[49]vàngườiDađỏđãtốcáonhữngnỗi bấtcôngdântộchọphảichịu,sẽgặpnhữngngườitựdođó;cái nơicáchbiệt,nhưngvẻvangvàđộclậpđómàchínhquyềnnhốt nhữngngườikhông theo mìnhvà chống lạimình,lànơiduynhất màmộtngườitựdocóthểởmộtcáchvẻvangtrongmộtxứcòn giữchếđộnôlệ.Nếuchúngtanghĩrằngảnhhưởngcủangườiđó sẽ mất trong khám, tiếng nói của người đó sẽ không vào tai chínhquyềnnữavàởgiữabốnbứctườngngườiđókhôngcònlà kẻthùcủachínhquyền;nếunghĩnhưvậythìlàlầm,khôngbiết rằngchânlímạnhhơnsựsailầmtớimứcnào,khôngbiếtrằng mộtngườiđãđíchthânchịusựbấtcôngdùnhỏnhặt,cóthểđả

đảo sự bất công một cách hùng hồn hơn, hiệu nghiệm hơn tới mức nào. Bạn nên bỏ phiếu chống bằng tất cả ảnh hưởng, bản thân của bạn, chứ đừng chỉ bỏ một lá phiếu nó không khác gì miếng giấy lộn. Thiểu số mà thuận theo đa số thì là bất lực, khôngthànhthiểusốnữa;nhưngnếuđemtoànlựcrangăncản thì chính quyền không sao chống lại được. Nếu ta buộc chính quyền phải lựa chọn, một là bỏ tù hết những người công bằng, hailàphảitừbỏchiếntranhvàchếđộnôlệđi,thìchínhquyền tấtphảibiếtlựachọnđườngnào.Chỉcầnnămnaycóđượcmột ngànngườikhôngchịuđóngthuếthôi-biệnphápđóđâucótàn nhẫn,đổmáubằngbiệnphápđóngthuếđểchochínhquyềncó phương tiện đàn áp và làm đổ máu những kẻ vô tội. Đó, cách https://thuviensach.vn

mạngônhòa,bấtbạođộnglàthếđấy,nếumộtcuộccáchmạng như vậy có thể thực hiện được. Nếu nhân viên thu thuế hoặc mộtcôngchứcnàokháchỏitôi-vàđãcólầnngườitahỏitôirồi-hỏirằnghọcóthểlàmgìđượcbâygiờthìtôisẽđáp:“Nếuthực tìnhôngmuốnlàmcáigìthìôngtừchứcđi”.Khingườidânbất tuânchínhquyềnmàngườicôngchứclạitừchứcnữa,thìcuộc cáchmạngthựchiệnđượcrồiđấy.[50]Chúngtacứchorằngnhư

vậy phải đổ máu đi. Nhưng khi lương tâm bị thương tổn thì có khácgìmáuđãđổrồikhông?Lươngtâmbịthươngtổnnhưvậy, thì con người mất cái phần quí nhất của mình, mất sự bất tử

chân chính của mình và mất hết máu. Bây giờ đây tôi đã thấy máuđóchảyrồi.

Trên kia, tôi xét trường hợp chính quyền bỏ tù kẻ phạm tội chứkhôngxéttrườnghợptịchthutàisảncủahọ(haibiệnpháp đócùngđạtmộtmụcđích)vìtôinghĩrằngnhữngngườibảovệ

cáiquyềntrongsạchnhất(chínhvìvậymàhọhóaranguyhiểm nhất đối với một chính quyền thối nát) đa số là nghèo, không chịubỏnhiềuthìgiờđểtíchlũytàisản(nênchínhquyềncótịch thutàisảncủahọcũngkhôngíchgì).Chínhquyềnkhônggiúp ích gì cho hạng người đó được bao nhiêu, và chỉ đánh thuế họ

nhẹthôithìhọcũngcholàtháiquárồi,nhấtlàkhihọphảilàm việc bằng chân tay để có tiền nộp thuế. Nếu có người nào hoàn toànsốngkhôngcầntiềnbạc,thìngaychínhquyềncũngdodự, không muốn bắt họ nộp thuế. Nhưng còn người giàu có - tôi không muốn so sánh mà làm mất lòng ai đâu - thì luôn luôn nhậntiềncủachếđộnuôidưỡnghọ,nhờvậymàhóagiàu.Hiểu theomộtnghĩatuyệtđốithìcàngcónhiềutiềncàngítđạođức; đồng tiền lôi kéo con người tới mục tiêu của họ (mục tiêu làm giàu)vàdĩnhiên,chẳngcầncóđạođứccaomớikiếmđượcnhiều tiền.Nógiảiquyếtthaychoconngườiđượcnhiềuvấnđề,nóchỉ

tạoramỗivấnđềnày,khógiảimàlạivôích,làtiêunócáchnào đây.Thếlàkhôngcòntâmtrạngluânlýnữa.Phươngtiệncàng tăngthìcơhộiđờisốngtặngchotacànggiảm.Khingườigiàurồi thì có cách này tốt nhất để phát triển tư cách mình là rán thực https://thuviensach.vn

hiệnnhữngdựđịnhcủamìnhkhimìnhcònnghèo.ĐứcKiTôtrả

lời các người Do-thái theo Hérode, tùy theo thân phận của họ.

Ngàibảo:“Cácanhchìachotôicoiđốngtiềncácanhdùngnào”.

Mộtngườilấymộtđồngtiềntrongtúira,Ngàinói:“Nếucác anhdùngđồngtiềncóhìnhcủaCésardoCésarđịnhgiá,nghĩalà nếu các anh thuộc về Quốc - gia, vui lòng hưởng những lợi của chínhquyềnCésarthìphảiđónggópphầnthuếcủacácanhcho César;cáigìcủaCésarthìphảitrảchoCésar;cáigìcủaChúathì trả cho Chúa”; nhưng bọn Do-thái nghe vậy mà cũng vẫn biện biệtgìđượchơnvìhọthíchsốngtrongsựngumuội.

Khi tôi nói chuyện với những ông hàng xóm sáng suốt nhất củatôithìtôinhậnthấyrằngtuyhọviệnnhữnglẽ,nàolàvấnđề

lớn lao, nghiêm trọng quá, như trong nước sẽ hỗn loạn mất, nhưngsựthựclàhọkhôngthểtừbỏchínhquyềnhiệnhữuđược vàhọngạihậuquảchogiađình,tàisảncủahọnênkhôngdám bất tuân chính quyền. Riêng phần tôi, tôi mong rằng khỏi phải trông cậy vào sự che chở, bảo vệ của chính quyền. Nhưng khi chínhquyềnchìatờgiấythuếrachotôimàtôiphủnhậnchính quyền thì chính quyền sẽ bắt tôi liền, tịch thu tài sản của tôi, quấy nhiễu tôi và các con tôi mãi. Khó chịu thật. Như vậy thì không sao sống vừa lương thiện vừa có đủ những tiện nghi bề

ngoài được. Tom góp của cải để làm gì đây? Chắc chắn là nó sẽ

tiêutanhếtmất.Phảimướnhoặckiếmmộtmảnhđấttrongxó xỉnhnàođó,càycấylấymàăn.Phảisốngtrongbảnthânta,chỉ

trôngcậyvàota,vàosứclựccủatathôiđừngômđồmnhiềuviệc để lúc nào cũng sẵn sàng đi nơi khác, bắt đầu lại cuộc đời. Một ngườicóthểlàmgiàuởThổ-nhĩ-kỳnếutrungthànhvớivuaThổ

vềmọiphươngdiện.KhổngTửnói:“Nếunướcđượccaitrịphải đạomàmìnhnghèovàhènthìlàđiềuđángnhục;nếunướcbịcai trị trái đạo mà mình giàu và sang thì là điều đáng nhục.” [51]

Không, tôi không chịu phục tòng chính quyền Massachusetts nhận cho họ cái quyền sử dụng tính mạng, tài sản của tôi đâu, trừphilàkhinàosốnghẻolánhởmộtcảngxaxôinàođómiền Nam,màsựtựdocủatôibịuyhiếp,tôimuốnnhờchínhquyền https://thuviensach.vn

Massachusettschechởchotôi,hoặclàkhinàotôimuốnyênổn gây dựng một sản nghiệp ở ngay chỗ này. Về mọi phương diện tôithấyrằngmangtộibấttuânchínhquyềnkhôngthiệthạicho tôibằngtuânlệnhchínhquyền,vìnhưvậytôigiữđượcýniệm vềgiátrịcủatôi.

Mấynămtrước,cólầnchínhquyềnnhândanhGiáohội,đến yêucầutôiđónggópmộtsốtiềnđểcungphụngmộtmụcsưmà tôi - trái hẳn với cha tôi - không khi nào lại nghe ông ta thuyết giáocả.Ngườitabảokhôngđónggópthìphảingồitù.Tôikhông đóng.Thậttaihại,mộtngườikhácnghĩnênđónggópthaycho tôi.Tôikhônghiểutạisaomộtgiáoviênphảiđónggópđểnuôi mộtmụcsư,chứkhôngphảingượclại,mụcsưđónggópđểnuôi giáo viên; vì tôi không phải là giáo viên ăn lương nhà nước, tôi sốngnhờsốtiềntựýđónggópcủahọcsinh.(…)Nhưngthểtheo lời yêu cầu của hội đồng thành phố, tôi bằng lòng làm tờ khai dướiđây:“Trongtờkhainày,tôituyênbốvớimọingườirằngtôi, Henry Thoreau, không muốn được coi là hội viên của một hội mà tôi không hề gia nhập”. Tôi giao tờ khai đó cho thày kí tòa Thị-sảnh, thày đó hiện vẫn còn giữ. Như vậy chính quyền biết rằngtôitừchốikhôngchịulàmhộiviêncủaGiáohộiđó,không bắttôinộptiềnnữa,nhưngvẫnbảorằnghồiđầuđãphạttôilà phải.Nếutôibiếtđượctêncáchộimàtôikhônghềgianhậpbao giờthìlầnđótôiđãlàmđơnxinrakhỏitừnghộimộtrồi;nhưng tôikiếmđâuđượcbảngliệtkêđủcáchộiấyđểmàlàmđơn.

Sáunămnaytôikhôngđóngthuếthân.Mộtlầnvìvậymàtôi bịnhốtkhámmộtđêm;ngồitrongkhám,nhìnbốnbứctườngđá dầynonmộtthước,nhìncánhcửanặngbằnggỗvàsắtdàytrên batấc,nhìncửasổcóchấnsongánhsángchỉlelóichiếuvàomột chútxíu,tôikhôngkhỏingạcnhiênvềsựnguxuẩncủamộtchế

độcoitôichỉlàmộtcâythịtcóxươngcómáu,đểnhốtkhám.Tôi ngạcnhiênrằngsaongườitakhôngtìmđượccáchdùngtôivào mộtviệcgìcóíchlợihơn.Tôinhậnthấyrằngcómộtbứctường đá ngăn cách tôi với các đồng bào của tôi, nhưng cũng có một bứctườngkháccònkhóvượthơnnữa,ngăncáchhọ,khôngcho https://thuviensach.vn

họ được tự do như tôi. Không một phút nào tôi có cảm giác bị

nhốtcả;vànhữngbứctườngđóđốivớitôichỉlànhữngphiếnđá trộnvớihồ,rõvôích.Tôicócảmtưởngrằngtôilàngườidânđộc nhấtởConcordđãđóngthuế.Hiểnnhiênlàngườitakhôngbiết phảiđốixửvớitôirasaovàbọnngụctốtcótháiđộrấtthôlỗ.Họ

dọa nạt tôi hoặc khen tôi mà chẳng ăn nhằm vào đâu cả vì họ

tưởng rằng tôi chỉ mong được ra khỏi khám. Nực cười thay, tôi trầmngâmsuytưmàhọcũngphảikhóacửathậtkĩlưỡngnhư

muốn nhốt những suy tư của tôi lại; nhưng họ vừa quay gót ra thìnhữngsuytưcủatôiđãbaybổngthoátrarồi,cógìngănđược đâu,màchínhnhữngsuytưđómớilànguyhại.Ngườitakhông thểđụngtớitinhthầncủatôiđượcnênquyếttâmtrừngphạtthể

xáctôi;khácgìbọnconnítmấtdậy,oánaimàkhônglàmgìđược thì đánh đập con chó của người đó. Tôi biết rằng Chính quyền ngớ ngẩn, nhút nhát như một người đàn bà ở một mình sợ bị

chúng ăn trộm mất những muỗng bằng bạc, nên không phân biệt được đâu là bạn, đâu là thù. Tôi thương hại Chính quyền, trướckiatôicòntrọngnểnómộtchút,naythìhếtrồi.

Vậy Chính quyền không bao giờ xúc phạm tới tinh thần, trí tuệcủaconngười,chỉxúcphạmtớithểxác,ngũquanthôi.Tinh thần,đạođứccủanókhôngcao;chỉvềvậtchấtlànómạnhhơn thôi. Tôi sinh ra không phải để chịu sự cưỡng bức. Tôi muốn sống theo ý tôi. Ta thử tìm xem phái nào mạnh nhất nào? Sức mạnh của số đông ra sao ? Chỉ những người nào tuân một cái luậtcaohơnluậtcủatôilàmớicưỡngbứcđượctôi.Nhữngngười đó khiến cho tôi phục, muốn được giống họ. Tôi không nói tới những người bịquầnchúng bắtbuộc phảisốngtheocáchnàyhay cáchkhác.Sốngnhưvậycònracáigìnữa?Khimộtchínhquyền bảotôi:“Nộptiềnđinếukhôngthìphảinộpsinhmạng",thìtại saotôiphảivộivàngnộptiềnchohọ?Cólẽhọởtrongmộttình thếkhókhăn,khôngbiếtphảihànhđộngrasao,nhưngmặchọ

chứ.Họphảitựgiúphọchứ,làmnhưtôinày.Khóclócnàoíchlợi gì.Tôikhôngchịutráchnhiệmvềsựvậnchuyểncủabộmáyxã hội. Tôi không phải là con người thợ máy. Khi một quả sên và https://thuviensach.vn

quả lật cùng rớt xuống ở bên nhau, thì không quả nào chịu trơ

trơrađểnhườngchỗquảkia;cảhaiđềutheoluậtriêngcủamỗi loạicâymànảymầmmọclên,thịnhlên,chotớikhimộtcâynhờ

tànlálớnhơnlàmchocâykiabịlấnátsốngkhôngnổi.Mộtcây không được sống theo bản tính của nó thì tất phải chết; con ngườicũngvậy.

Đêmtôinằmtrongkhámđólàmộtkinhnghiệmmớikháthú vịđốivớitôi.Khitôitới,cáctộinhânbậnáosơ-mihởtayđương chuyệntròvớinhauởcửakhámđểhưởngchútkhôngkhímát mẻ buổi chiều. Nhưng tên ngục tốt[52] la lên: “Tới giờ nhốt tụi bay rồi.” và họ tản mát mỗi người một ngả; tôi nghe thấy tiếng chân họ đi về xà-lim. Tên ngục tốt giới thiệu tội nhân bị nhốt chung một xà-lim với tôi: “Một thằng tướng số dách đây, ranh mãnhlắm.“Khicửaxà-limkhóarồi,tộinhânđóchỉchotôichỗ

treo mũ và giảng cho tôi cách tổ chức đời sống trong xà-lim ra sao.Mỗithángcácxà-limđượcquétvôimộtlần.Xà-limcủatôi đồđạcrấtsơsài,nhưngítgìcũngđượcquétvôitrắngnhất,cólẽ

làcănphòngsạchnhấttrongthànhphố.Bạngiamcủatôimuốn biếttôiởđâutới,vìtộigìmàbịnhốt;tôiđáprồicũnghỏilạianh tamấycâuđó;tôicoianhlàngườilươngthiện,dĩnhiên;vàởvào cái thời đại này thì tôi nghĩ anh đáng được coi là người lương thiện. Anh ta bảo: “Người ta buộc tội tôi đã đốt một lẫm lúa, nhưngtôiđâucólàmcáiviệcnhưvậy.”Theochỗtôihiểuthìanh sayrượungủtrongổrơmmàlạihútốngđiếu;rơmbắtlửavàcái lẫmcháylênngùnngụt.Anhtanổitiếnglàranhmãnh;ởtrong khámđãbathángrồi,cònđợitòaxử,vàchắccònphảiđợithêm một thời gian như vậy nữa; nhưng anh đã quen với đời sống trongkhám,mãnnguyệnvềtìnhcảnhđó,đượcănđượcởkhỏi tốntiền,vàchorằngđượcđốiđãitửtế.

Mỗiđứachúngtôichiếmmộtcửasổ;tôihiểurằng,nếuphảiở

trongkhámkhálâuthìcáiviệcquantrọngnhất,tấtlànhìnqua cửasổ.Tôiđọchếtcáctờtruyềnđơnbỏlạitrongxà-limvànhận xétxemtinhthầncủacáctùnhâncũđãsútvìđâu;tôithấychỗ

màchấnsongsắtbịcưa,tôinghekểchuyệnvềnhữngngườibị

https://thuviensach.vn

nhốt ở đó; tôi thấy rằng cả cái nơi này mà cũng có lịch sử và những chuyện đôi mách không ra khỏi những bức tường của khám đường. Có lẽ đây là nơi duy nhất trong thành phố mà người ta làm thơ rồi in thành những bản “thông báo” nhưng không được xuất bản. Người ta chỉ cho tôi một bảng liệt kê các bàithơmàtácgiảlànhữngthanhniêntínhvượtngục,bịbắttại trận,kểlểnỗikhốnkhổcủamìnhđểtrảthù.

Tôi hỏi bạn giam của tôi để biết cho thật nhiều về những chuyện trong khám, ngại rằng sau sẽ không có dịp gặp anh ta nữa;nhưngmộtlátsauanhchỉchotôicáigiườngcủatôirồibảo tôilúcnàongủthìtắtđèn.

Ở đó một đêm không khác gì đi du lịch một nơi xa lạ không ngờrằngđượctới.Tôicócảmtưởngrằngtrướckiatôichưabao giờđượcnghetiếngchuôngđồnghồởthịsảnhvànhữngtiếng độngbanđêmtrongthịtrấn;chúngtôiđểngỏcửasổmàngủvì cửasổởphíatronglớpchấnsong.Cơhồnhưquêhươngcủatôi hiện lên từ một bức tranh thời Trung-cổ, làng Concord của chúngtôigợinhữngcảnhtrênbờsôngRhinvànhữnghìnhbóng kịsĩcùnglâuđàivậtvờtrướcmắttôi.Tiếngnóicủanhữngngười đi ngoài đường vọng vào như thể tiếng xa xăm của các ông trưởnggiảthờixưa.Tôivôtìnhmànhìnthấyvànghethấymọi việc,mọicâuchuyệnởtrongbếpquántrọbêncạnh-thậtlàđiều ítkhixảyravàhoàntoànmớimẻđốivớitôi.Tôinhìnkĩmọivật vàgầnnhưđượcởtrungtâmnơichônnhaucắtrốncủatôi.Từ

trướctớigiờtôikhôngđượcbiếtđếnnhữngchếđộcủalàngtôi.

Chếđộnhàkhámnàychẳnghạnlàmộtchếđộđặcbiệtcủaquê hươngtôi,vìđâylàthịtrấncủamộtquận.Tôibắtđầuhiểudân trongmiềntôilàmnhữngviệcgì.

Sánghômsaungườitađưabữađiểmtâmcủachúngtôiqua một lỗ khoét trong cửa: một chiếc gào-men nhỏ hình chữ nhật chếtạoriêngchotrườnghợpnày,chứađộmộtbátsô-cô-la,một miếng bánh hẩm và một cái muỗng bằng sắt. Khi người ta gọi chúng tôi, bảo trả gào-men, tôi ngây thơ trả luôn cả khúc bánh https://thuviensach.vn

cònlại;anhbạngiamcủatôigiậtngaylấykhúcbánh,bảophải đểdànhchobữatrưahoặcbữatối.Mộtlátsau,ngườitamởcửa choanhấyracắtcỏởmộtthửaruộnggầnđó,ngàynàoanhcũng phải cắt cỏ như vậy; tới trưa anh mới về nên anh vĩnh biệt tôi, bảorằngkhitrởvềchắckhôngcònthấytôinữađâu.

Khitôiởkhámra-vìcóngườiđãtựýđóngthuếthaytôi[53]-

tôikhôngnhậnthấycósựgìthayđổilớntrongxãcả,nhưnhững ngườibịgiamhồitrẻ,tớikhitócbạc,chânbướckhôngvữngmới đượcthả;vậymàtôicũngthấycảnhtượng-thịtrấn,Tiểu-bang, đấtnước-đãbiếnđổimộtcáchhiểnnhiênhơnlàdoảnhhưởng củathờigian.TôithấyrõhơnTiểubangcủatôi.Tôinhậnđịnh đượcrằngtôicóthểtincậycácngườichungquanhtớimứcnào, trong tình láng giềng và bằng hữu; tôi nhận thấy rằng họ chỉ

thân thiết với tôi khi tôi không gặp hoạn nạn; họ không quyết tâmhànhđộngtheosựcôngbằng;họcóthànhkiến,tindịđoan, nhưthểkhácchủngtộcvớitôi,chẳnghạnchủngtộcTrung-hoa hay Mã-lai; khi họ nói là hi sinh cho nhân loại, họ chẳng chịu mấtmátchútgìcả,dùlàmộtphầntàisản;tómlạihọkhôngcó gìlàcaothượnglắm,nhưngđốixửvớitênăntrộmcũngnhưtên ăntrộmđốixửvớihọ,mongrằngnhờtheoítnghilễ,đọcítbài kinh, và lâu lâu biết giữ chính đạo trong một thời gian ngắn -

nhưvậycóíchgìđâu-thìcóthểcứurỗilinhhồnđược.Tôixétbà conhàngxómcủatôinhưvậycólẽnghiêmkhắcđấyvìtôingờ

rằngngaycáiviệctrongxãcómộtkhámđườngquíbáunhưvậy mànhiềungườitrongbọnhọcũngkhôngbiếtnữa,thìcònbiết gìtớinhữngcáikhác.

Thờixưatrongmiềnchúngtôicóthói,khimộtngườimắcnợ

ởtrongkhámra,thìbàconbạnbèđưanhữngngóntayđantréo nhau như mắt cáo lên mắt để nhìn - như nhìn qua chấn song -

rồi chào hỏi: “Mạnh giỏi không ?” Các ông hàng xóm của tôi không chào tôi như vậy, chỉ mới đầu nhìn tôi trừng trừng rồi quay lại nhìn nhau, như thể tôi đi đâu xa mới về. Người ta bắt giamtôiđúnglúctôitớitiệmgiàylấyđôigiàyđưasửa.Tôiđược thảhômtrướcthìsánghômsautôiđếntiệmlấyđôigiàyđãvá https://thuviensach.vn

lạiđế,tôixỏchânvàođôiđó,đikiếmmộtbọnngườimuốnđihái nham-lê[54]đểdẫnđườngchohọ.Nửagiờsau-tứctốcmà-tôi đãlêntớimộttrongnhữngngọnđồicaonhấtcáchđóbacâysốở

giữamộtkhuruộngđầynhữngcâynham-lê,vàtạiđó,tôichẳng cònthấychínhquyềnnữa.

Đóchuyện“vàotù”củatôichỉcóvậy.

Tôikhôngbaogiờtừchốinộpthuếđườngsá,vìtôimuốnlàm người hàng xóm tốt cũng như muốn làm người công dân xấu, cònvềthuếtubổtrườnghọcthìtôidạyhọcchođồngbào,như

vậy là làm tròn nhiệm vụ tôi rồi. Tôi không đóng thuế không phảilàvìphảnkhángmộtmụcnàođótrêntờthuếđâu.Bảntâm củatôichỉlàbấttuânchínhquyền,rútlui,ởtáchbiệtmộtcách thựcsự.Nếucóthểtheodõiđượcthìtôicũngchẳngbuồntheo dõi đồng bạc của tôi đóng góp xem người ta dùng nó để mua chuộcmộtngườihaymuamộtthứkhígiới-đồngbạccótộitình gìđâumàtheodõinó-nhưngtôichịutráchnhiệmvềhậuquả

sựtuânlệnhchínhquyềncủatôi,vànhữnghậuquảđóđốivới tôimớilàquantrọng.Sựthực,tôituyênchiếnvớichínhquyền mộtcáchyênlặng[55], theo cái cách của tôi, mà vẫn tiếp tục lợi dụngchínhquyềnnếucóthểđược,điềuđólàchuyệnthường.

Nếu có những người vì có thiện cảm với chính quyền, đóng thuếthaychotôi,thìhọchỉlàmnhưhọđãlàmtrongtrườnghợp của họ, đúng hơn là họ khuyến khích sự bất công, làm quá cái mứcchínhquyềnđòihỏiởhọ.Nếuhọvìthươngmộtcáchnhầm lẫnngườibịđánhthuếmànộpthuếthayđểngườiđókhỏibịtịch thugiasản,khỏibịnhốtkhám,thìlàhọkhôngsángsuốt,không nhậnrarằngtìnhcảmriêngtưcủahọđócóhạichungchomọi ngườirasao.

Tìnhthếcủatôilúcnàynhưvậy.Nhưngtronghoàncảnhđó, phảihếtsứcđềphòng,nếukhôngthìhoặcvìbướngbỉnh,hoặcvì quá tôn trọng ý kiến người khác, mà thái độ của mình sẽ thay đổi.Luônluônphảihànhđộngtheomình,theohoàncảnhhiện tại.

https://thuviensach.vn

Đôikhitôitựnhủ:Nhữngngườiđótưởngrằngđiềuhọlàmlà đúng; họ nhầm lẫn chỉ vì họ ngu muội, nếu biết cách thì họ sẽ

làm được khá hơn; thiên hạ không muốn đối xử với mình như

vậythìtạisaolạibắthọxửvớimìnhnhưvậy?Rồitôilạitựnhủ: Đó không phải là một lí lẽ để tôi bắt chước họ hoặc hành động cáchnàochongườikhácchịumộtcáihọakháccònnghiêmkhốc hơn. Tôi bị dòng suy tư lôi cuốn và sau cùng tôi nghĩ như vầy: Khi hàng triệu người[56] không giận dữ, không ác ý, không oán tráchcánhânbạnmộtchútgìcảđòibạnđónggópíttiền,-mà mộtkhiđãđòibạnnhưvậythìhọkhôngthểrútlạihoặcthayđổi lờiđòihỏi,vìhiếnphápđãghinhưvậy-màbạnthìkhôngcóthể

mấytriệungườikhác[57]canthiệpchobạn,thìcólợigìmàđưa thânrachịunhữngvốcủasứcmạnhmùquángđó?Khichống cựvớiđói,vớirét,vớisónggió,bạncóngoancốnhưvậykhông, haybạnlặnglẽcúiđầutrướccảngàncáitấtnhiênnhưvậy?Bạn không nhảy vào đống lửa chứ. Nhưng nếu tôi lại nghĩ rằng, tới mộtmứcnàođó,chínhquyềnkhôngphảilàmộtsứcmạnhhoàn toàn mù quáng, gồm những vật vô tri vô giác, mà là gồm hằng triệungườiliênquanmậtthiếtvớitôi,thìcóthể,trướchếtvàtức thì,yêucầuhọnghĩtớiChúa,đấngsángtạorahọ,rồitựvấntâm họxem.Nhưngmộtkhihiểurõnguồncơntìnhthếrồimàtôicứ

nhảy vào lửa, thì chỉ có tôi là đáng trách chứ không phải lửa, hoặc đấng sáng tạo ra lửa. Nếu tôi có thể tự thuyết phục mình rằngtôicóquyềnthỏamãnvềconngười,vìconngườinhưvậy đó,vàtôiphảiđốixửvớihọtheocáithựctạiđó,chứkhôngphải theo cái ý tôi mong rằng họ và tôi phải hoàn hảo hơn, nếu tự

thuyếtphụcđượcnhưvậythìtôisẽ,nhưmộttínđồHồi-giáo,tin ởđịnhmạng,sựthểrasaothìránchấpnhậnnhưvậymàtựnhủ

rằngđólàTrờimuốn.Giữasựchốngvớicáiđó(tứcchínhquyền) và sự chống đối một sức mạnh thiên nhiên, nghĩa là hung bạo, vôtri,cómộtsựkhácbiệtquantrọng:trongtrườnghợptrên,tôi chống đối không phải là hoàn toàn vô vọng, còn trong trường hợp dưới, tôi hoàn toàn tuyệt vọng, không thể như thần Orphée[58]mongrằngcây,đá,loàivậtsẽthayđổibảnchất.

https://thuviensach.vn

Tôi không công kích một cá nhân hay một dân tộc nào đâu.

Tôikhôngtìmcáchchẻsợitóclàmtư,phânbiệtnhữngtiếudị, tựchomìnhlàtốthơnngườikhác.Tôichỉkiếmmộtlílẽtốtđể

theo phép nước. Tôi rất sẵn sàng theo phép nước. Sự thực, tôi không tin ở tôi về điểm đó; và mỗi năm khi nhận được tờ giấy thuế,tôilạimuốnđặtlạivấnđề,nghiêncứucácvănthư,điềulệ, xétlạiđịavị,tìnhthếcủachínhphủ,tinhthầncủaquốcdânđể

tìmđượcmộtcớtốtchotôituânchínhquyền.

Chúngtaphảiyêutổquốcnhưyêuchamẹ,

Vànếudohànhđộnghoặctìnhcảmcủata,

Mộtngàynàođótakhôngtôntrọngtổquốcnữa

Thìphảirútramộtbàihọcmàchỉngườikhác

Rằngđólàvìlươngtâmhaytôngiáo,

Chứkhôngvìtacóquyềnhànhhaylợilộc.[59]

Nhiệm vụ đó, tôi nghĩ rằng chính quyền rồi đây có thể lĩnh thay tôi; và lúc đó tôi sẽ không hơn các đồng bào của tôi về

phươngdiệnáiquốc.Đứngởmộtquanđiểmthấphơnmàxétthì Hiến-pháp,mặcdầucònnhiềukhuyếtđiểmcũngđángcoilàrất tốt;luậtphápvàtòaánđềurấtđángtrọngvàvềnhiềuphương diện, Tiểu-bang và chính quyền Hoa-kì này thật phi thường, đáng phục, như nhiều người đã nhận định; nhưng đứng ở một quanđiểmcaohơnmộtchút,thìkhônghoànhảođâu,nhưtôiđã vạchraởtrên;đứngởmộtquanđiểmcaohơnnữa,caonhất,thì phải nhận rằng nó có ra cái gì đâu, có đáng cho ta ngó tới hoặc nghĩtớikhông?

Dù sao thì tôi cũng chẳng buồn quan tâm tới chính quyền, càng ít nghĩ tới nó càng hơn. Ngay trên cõi đời này, hiếm có nhữnglúcmàtôisốngdướimộtsựchechởnàocủachínhquyền.

Đốivớimộtngườitựdotrongtâmhồn,trongtinhthần,trongóc tưởngtượngthì cáigì khôngcó là không có, không thể khôngcó màtựxưnglà có đượcvàcácnhàcầmquyềnhoặccảicáchbấttài khôngthểlàmchongườiđóvỡmộngđược.

https://thuviensach.vn

Tôibiếtrằngphầnđôngngườitakhôngnghĩnhưtôi;nhưng nhữngngười,donghềnghiệp,mànghiêncứunhữngvấnđềđó và những vấn đề liên quan, cũng không làm cho tôi được thỏa mãn gì hơn. Các nhà làm luật và các chính khách vì liên hệ với chế độ quá mức nên không thể khách quan nhận xét chế độ

được. Họ nói tới chuyện cải tạo xã hội, nhưng xã hội là chỗ

nươngtựaduynhấtcủahọ.Cólẽhọcũngcókinhnghiệmvàóc phánđoánđấy,nênhọđãsánglậpđượcnhữnghệthốngtàitình vàtiệnlợi,chúngtathànhthựccảmơnhọ,nhưngtấtcảnhững cáiđóchỉthuộcmộtphạmvikhôngrộnglớngìlắm.Họthường xuyênquênrằngkhôngbaogiờdùngchínhsáchkhéoléo,hoạt đầu mà cai trị được. Webster[60] có bao giờ xét cái bề trái của chínhquyềnđâunênkhôngđủuytínđểphánđoánnó.Những lờiôngnhậnđịnhvềnó,cácnhàlàmluậtmàkhôngbaogiờđề

nghị một cải cách quan trọng có thể cho là cực kì sáng suốt; nhưng đối với những tư tưởng và những muốn có những đạo luật chịu được sự thử thách của thời gian thì ông Webster hời hợtlắm,chưađụngchạmgìtớivấnđềcả.Tôibiếtnhữngngười đãnghiêncứuvềđềtàiđómộtcáchrấtbìnhtĩnh,kháchquan, họsẽchứngtỏrằngquanđiểmvàsựhiểubiếtcủaôngấyrấthẹp hòi.Nhưngsosánhvớinhữnglờituyênbốkhôngvữngcủađasố

cácnhàcảicách,sosánhvớisựhiểubiếtvàsứcthuyếtphụccòn kémvữnghơnnữacủaphầnđôngcácchínhkháchthìnhữnglời củaôngWbestercònlàthôngminh,cógiátrịnhất,vàchúngta cảmơnTrờiđãchochúngtamộtconngườinhưvậy.Dùchẳng phảivàocáicỡlớn,ôngcũngđượcđiềunàylàcươngquyết,cóý kiến độc đáo và trước hết thực tế. Nhưng sở trường của ông là thậntrọnghơnlàsángsuốt.Chânlícủanhànghiêncứuvềluật không phải là thứ chân lí thuần túy mà là một thứ tùy cơ mà khôngmâuthuẫnvớimình.Chânlíthuầntúythìluônluônhòa hợp với chính nó chứ không lăm lăm phát giác một thứ công bằng có thể dung hòa với sự nhầm lẫn được. Webster rất đáng mang cái danh hiệu: “Người bảo vệ Hiến-pháp”. Những lời ông đảkíchđềuđểbảovệHiến-pháp.Ôngkhônglãnhđạo,ôngtheo đuôi. Những người chỉ huy ông là những nhân vật năm 87[61].

https://thuviensach.vn

Ôngtuyênbố:“Tôichưabaogiờgắngsứccả,màtôicũngkhông muốngắngsứclúcnày-tôichưabaogiờtántrợsựgắngsứcmà cũng không tính tán trợ một sự gắng sức lúc này, để thay đổi một sự thỏa hiệp đã kí kết từ hồi đầu, tức sự thỏa hiệp của các tiểubangđểtựsápnhậpvàoLiên-bang.”Vềđiềulệchếtàichếđộ

nôlệghitrongHiến-pháp,ôngbảo:“Nóđãđượcghitronghiệp ướcnguyênthủyrồithìcứđểnóđó.”Mặcdầukhônkhéovàtế

nhị,ôngcũngvẫnbấtlực,khôngtáchmộtsựkiệnrakhỏicáivăn mạch hoàn toàn có tính cách chính trị, để xét riêng nó với một tinhthầnđộclập,vàchỉrachongườitathấychẳnghạnlúcnày, ởHoa-kìphảilàmcáigìđốivớivấnđềnôlệ;tuytuyênbốrằnglời nóicủamìnhcótínhcáchtuyệtđối,cánhân-nếuvậythìphảicó mộtphápđiểnmới,kìcụcvềbổnphậnvớixãhội,quốcgiachăng

-tuytuyênbốnhưvậymàôngcònmuốnhoặcbắtbuộcphảiđưa một giải pháp tuyệt vọng. Ông bảo: “Cách thức qui định chế độ

nôlệtùythuộcvàochínhquyềncáctiểubangcòncónôlệ;các tiểubangđótựquyếtđịnhlấy,chịutráchnhiệmlấytrướccửtri của họ (theo sự công bằng và tình nhân loại) và trước Thượng Đế.Cáchộiởcácnơikhácthànhlậpvìtìnhbácáihoặcvìmộtlí donàokhác,hoàntoànkhôngnêncanthiệpvàoviệccủacáctiểu bang đó. Tôi không khuyến khích họ đâu, sẽ không bao giờ

khuyếnkhíchđâu.”

Những người nào không biết rằng có những nguồn chân lí trongtrẻohơn,khôngmuốntrởngượcvềnguyênlícủasựvật,

[62]thìcứtheoThánh-kinhvàHiến-pháp,hànhđộngnhưvậy làkhônngoan,thậntrọng;họcóthểkínhcẩn,khiêmcunguống ởcáinguồnđó,nhưngcònnhữngngườitrôngthấydòngchânlí từnguồnphátrarồichảyvàocáiđầm,cáihồđó[63]thìphảithắt lưnglạinữavàtiếptụcđingượclênchotớinguồn.

Chưa có một nhà lập pháp thiên tài nào xuất hiện ở Hoa-kì.

Tronglịchsửthếgiới,hạngngườiđóthậthiếm.Hạnghùngbiện, hạng chính khách thì rất nhiều, có cả ngàn đấy, nhưng con ngườicóthểgiảiquyếtnhữngvấnđềgaycấncủathờiđạithìvẫn chưalêntiếng.Chúngtathíchsựhùngbiệnvìkhoáilỗtai,chứ

https://thuviensach.vn

khôngvìnócóthểvạchchotathấychânlí,gợitinhthầndũng cảmcủata.Cácnhàlàmluậtcủachúngtachưahọcđượccáigiá trịtươngđốicủasựtựdomậudịchsovớisựtựdo,củasựđoàn kết so với sự chính trực.[64] Họ không có tài về những vấn đề

tương đối tầm thường như vấn đề thuế má, tài chính, thương mại,kĩnghệ,canhnông.Nếutaphótháchếtthảychocácngài nghị sĩ đạo đức trong Quốc-hội của chúng ta, không chú trọng tới kinh nghiệm thích hợp cùng những điều kêu nài hữu hiệu củadânthìHoa-kìsẽkhônggiữđượclâuđịavịhiệnnaytrênthế

giớiđâu.Tôicóquyềnnóiđiềunàykhông:cuốnTân-ướcđãđược viếttừmộtngàntámtrămnămnay;vậymàđãcónhàlàmluật nàođủsángsuốtvàócthựctếđểlợidụngsựsángsuốtvềmôn lậpphápdạytrongcuốnđókhông?

Tôisẵnsàngvuivẻphụctòngnhữngngườibiếtnhiềuhơntôi vàcóthểlàmviệcgiỏihơntôi;vàtrongnhiềuviệc,tôicũngvui vẻ phục tòng cả những biết ít hơn tôi, làm không giỏi bằng tôi.

Nhưngdùlàmộtchínhphủtôisẵnsàngphụctòngchăngnữa, thì uy quyền của nó cũng vẫn là không thuần túy: muốn cho thựccôngbằngthìphảicósựthỏathuậnchungvàsựphêchuẩn củangườidânbịtrị.Chỉkhinàotôiđặchứachochínhphủmột cái quyền sử dụng bản thân cùng tài sản của tôi, thì quyền đó mới là thuần túy. Từ chế độ quân chủ chuyên chế qua chế độ

quân chủ hạn chế, rồi từ chế độ này qua chế độ dân chủ, đã có nhữngtiếnbộvềsựtôntrọngcánhân.NgaytriếthọcTrung-hoa cũngcóđủsángsuốtđểcoicánhânlàcănbảncủaQuốc-gia.Chế

độ dân chủ hiện nay có phải là giai đoạn cuối cùng về phương diện trị dân không? Còn có thể tiến xa được hơn nữa trên con đường thừa nhận và qui định quyền của con người không?

Khôngbaogiờcómộtchínhphủthựcsựtựdovàsángsuốtnếu chínhphủvẫnkhôngchịucánhânlàmộtsứcmạnhcaoquívà độclập,làmcănbảnchosứcmạnhvàuyquyềncủachínhphủ, vàdođómàtôntrọngcánhân.Tôithíchtưởngtượngmộtchính phủbiếtcôngbằngvớimọingười,tôntrọngcánhân,nhưmình tôn trọng ông hàng xóm vậy; một Chính-phủ cho phép một số

https://thuviensach.vn

người dân được sống tách ra ngoài, không liên hệ gì với Chínhphủ, không bị Chính-phủ ghì chặt lấy, miễn họ làm trọn bổn phậnđốivớinhữngngườikhác,màkhôngcoihọlànguyhạicho sựanninhcủaChính-phủ.MộtChính-phủcóthứtráicâyđóvà chophépnórụngkhinóchín,thìsẽmởđườngchomộtChính-phủcònhoànhảo,vẻvanghơnnữamàtôiđãtưởngtượngđược nhưngchưathấyxuấthiệnởđâucả.

https://thuviensach.vn

MỘTLƯƠNGTÂMNỔILOẠN

NGUYỄNHIẾN-LÊ

Cảothơmấnhànhxongngàycuốinăm1970tạinhàinriêng củanhàxuấtbản,ngoàinhữngbảnthườngintrêngiấybáocónăm mươibảntrêngiấyngàghidấuriêng

https://thuviensach.vn

Chú thích

[1]ĐãđượcdịchratiếngViệttừmấynămtrước.

[2]Tarn:Hồnhỏởtrênnúi.

[3]ThơcủaThoreau.

[4]Vìởdướihầmmùađôngthìấm,màmùahèthìmát.

[5] Một câu tục ngữ nói “phải có chín người thợ may thì mới thành một con người”.

[6]Tácgiảmuốnnói:chúngtađềuphảinhờnhữngngườiđócả.

[7]Vỏởđâyhiểutheonghĩavỏsò,vỏốc,tứcnhưcănnhàcủaconsò,conốc.

[8]Nghĩalànhữngngườinghèohoặcsốnggiảndị.Ô-liu(Olive)ngườiTàudịch làtráicảm-lãm,tựanhưtráitrámcủata,đểănvàlàmdầu.

[9]Chắctácgiảmuốnnói:cũngphảinhờquytắcgiảndị,khôngtôchuốt,trang sứcquá.

[10]Cósáchchúgiảikhác,chorằngThoreaumuốnnhắctớitínngưỡngcổcủa Hi-lạp: người chết phải trả cho Charon một đồng tiền thì linh hồn mới được CharonchởquasôngStyxởâmphủ.

[11]Vìtácgiảđãđốntrongrừngkhôngphảimua.

[12]Squatterlàngườilạikhaithácmộtmiềnnào,đượcchínhphủgiúpđỡmột phầnvàbuộcphảitheomộtsốluậtlệnàođóthìmớiđượcquyềnlàmchủđất.

[13]Tácgiảmuốnnóiởphíasinhviênvàởphíachínhquyền.

[14]CáclýthuyếtgiavềkinhtếthếkỉXVIIIvàXIX.

[15]ÁmchỉmộtvịtuhànhtênlàJohntrongThánhkinh;

[16]Tênmộtconngựađuanổidanhthờiđó.

[17]TácgiảámchỉRobertClive,mộtcôngchứcAnhthờiđó.

[18]Mỗithùng(bushel)khoảng13lít.

[19]Mỗiacrebằnggiànửahec-ta.

[20]Cólẽtácgiảmuốnnóinhữngkẻmạnhhơnởcâutrên.

[21]Năm1844,Emersonmuốnkỉniệmsựgiảiphóngcácnôlệdađỏ,khôngmột giáođườngnàoởConcordchoôngmượnchỗđểdiễnthuyết.

[22]MộttrườngthitriếtlýdanhtiếngthờicổcủaẤn-độ,ngườiTrung-hoadịchlà https://thuviensach.vn

Bác-già-phạn-khúc.

[23]MộtmiềnquêởHi-lạp;thờiđóArcadiadùngđểtrỏmộtxứlýtưởng.

[24]ThànhcổởAi-cập.

[25]Tácgiảmuốnnóiconngườitrướckhicóvănminhnôngnghiệp?

[26] Nguyên văn: That is Spaulding’s furniture. Không rõ tác giả trỏ ai, vì ở

ConcordkhôngcógiađìnhSpaulding.

[27]Trôngsuốtqua,trôngthấynhữngcáivôhình.

[28]Nghĩalàconngười,chảichuốtđànghoàngđótôitưởnglàtựdo,thựcralại làmnôlệchođồđạcrồi.

[29]TheonhàchúgiảiWalterHarding,câunàyởtrong Iliade củaHomère.

[30]TheothầnthoạiHy-lạp,thầnApollokhibịđàyxuốngcõitrần,phảigiữcừu trongchínnămchoAdmetusconvuaPherue.

[31]Gothic.

[32]Hồnhỏởtrênnúi.

[33]Haybòngựa…

[34]Cẩunhậttân,nhậtnhậttân,hựunhậttân.

[35]MộtvịanhhùngtrongthầnthoạiHi-lạp,concủathầnTithonvànữthần Bình-Minh.

[36]Nghĩalàcanthiệpvàoviệccủadân.-Thuyếtnàygiốngthuyết“vôvinhitrị”

củaLão,Trang.LãoTửnói: Vôvitắcvôbấttrị(Vôvithìkhôngcáigìlàkhông trị); Ngãvôvinhidântựhóa(Tavôvimàdântựhóa);Lãochỉgiảmthiểuchính phủthôi,TrangTửmớichochínhphủlàvôdụng.

[37]Xảyranăm1846-Tậpnàymớiđầulàmộtdiễnvănđọcnăm1848.

[38]Hồiđócómộtsốtriếtgiachủtrươngnhưvậy.

[39]ÁmchỉcuộcxâmlăngMễ-tây-cơ.

[40]ThơcủaCharleaWolfe(1791-1823).

[41]ThơcủaShakespeare.

[42]TứcCách-mạng1775đểgiànhlạiđộclập.

[43]Ýmuốnnóiđánhthuếhàngnhậpcảngcũngcólợivềphươngdiệnnàođó, chẳnghạnlợichohàngnộihóa.

[44]WilliamPaley(1713-1805),tácgiảcuốnMoralandpoliticalphilosophy.

https://thuviensach.vn

[45]ThơcủaCyrilTourneur.

[46]Tứchạngngườithựccóđạođức.

[47]Tứchạngngườichỉbảovệđạođứcngoàimiệng.

[48]TứcHiệp-chủng-quốc.

[49]Nguyênvăn:Prisoneronparole,tôidịchnhưvậykhôngbiếtđúngkhông.

[50]Hainămtrướckhimất,EinsteincảnhcáodânMĩnhưsau,trênbáo NewYork Times,sốra12.6.1963:

“Các nhà tri thức xứ này (Hoa-kì) phải đương đầu với một vấn đề rất nghiêm trọng.Cácchínhtrịgiaphảnđộngđãâmmưuvớinhaudọadânchúngphảicoi chừng một tai họa ngoại lai, để tiêm vào lòng dân chúng niềm nghi ngờ mọi gắngsứctinhthần.Tớinayhọđãthànhcông:họđươngchuẩnbịdiệtsựtựdo giáodụcvàlàmchonhữngkẻnàokhôngchịuphụctònghọsẽphảimấtchức màsẽđóikhổ.

Thiểusốtrithứcphảilàmcáchnàochốngnạnđó?Thựctâm,tôinghĩrằngchỉ

cócáchlàphảnđộngtheochínhsáchbấthợptáccủaGandhi.Nhàtrithứcnào bịmờitớimộtủybanđiềutrathìphảitừchốikhôngchịubảochứng,nghĩalà phảisẵnsàngvàokhám,sẵnsàngchịunghèođói,tómlạisẵnsànghisinhsựan toàncủamìnhchosựantoàncủavănhóaxứnày.

(…)Nếucóđủmộtsốtrithứcchịuliềuthânnhưvậythìhọsẽthànhcông.Nếu không thì họ sẽ không được hưởng gì hơn cái ách nô lệ mà người ta đương chuẩnbịchohọ.”

TríchtrongcuốnEinstein(MaraboutUniversity)trang317.

VậylàngườiMĩđãquênbàihọccủatổtiênđểchoEinsteinphảinhắchọ.

[51]Banghữuđạo,bầnthảthiệnyên,sỉdã;bangvôđạo,phúthảquíyên,sỉdã.

[52]TứcSamStaples,vừalàmcảnhsát,vừalàmnhânviênthuthuếnữa

[53]NgườiđócólẽlàbàcôcủaThoreau:MariaThoreau.

[54]Tráitựanhưtráiổi,làmmứtđược(huckleburry).

[55]Nghĩalàbấtbạođộng.

[56]Tứcđasốđãthắngtrongcuộcbầucử,nắmquyềnhành.

[57]Tứcthiểusốtrongnước.

[58] Theo thần thoại Hi-lạp, khi thần Orphée gẩy cây thất huyền cầm lên, thì dòngsôngkhôngchảynữa,loàithúkhônghungdữnữavànúicũngxíchlạiđể

nghe.

https://thuviensach.vn

[59]ThơcủaGeorgePeele,thếkỷ16,Thoreauviếtlạichocógiọngmới.

[60]TứcDanielWebster,mộtthượngnghịsĩnổidanhởbangMassachussette.

[61]Tứcnăm1787,nămngườitasoạnthảoHiến-phápHoa-kìởPhiladenphie.

[62]Tácgiảmuốnnóitìnhnhânloại.

[63]TứcThánh-kinhvàHiến-phápHoa-kì.

[64]Tácgiảmuốnnóitựdomậudịchkhôngquantrọngbằngsựtựdo,sựđoàn kếtkhôngquantrọngbằngsựchínhtrực.

https://thuviensach.vn

Mụclục

PHẦN1.-Mộtlươngtâmnổiloạn

BiểubiênniênđờiHenryDavidThoreau

TiểusửHenryDavidThoreau

Đãcóđịnhkiếntừhồihaimươituổi

“Mộtconngườikỳcục”

Vàorừngđểtìmmộtlốisống

Bịnhốtkhám,khiđượcthảlạicựnự

RờiWaldentrởvềConcord

Nhậptịchlàngvăn-Bổnphậnbấttuânchínhquyền

“Nghềviếtvănnhưvậyđấy”

“Walden”-Mộttácphẩmphúngthíchvănminhhiệnđại

Bênhvựcnôlệ

Chúavàtôicógâylộnvớinhaulầnnàođâu?

ẢnhhưởngcủaThoreau

PHẦN2.-WaldenhayĐờisốngtrongrừng

PHẦN3.-Bấttuânchínhquyền

https://thuviensach.vn

Document Outline

- PHẦN 1. - Một lương tâm nổi loạn

- Biểu biên niên đời Henry David Thoreau

- Tiểu sử Henry David Thoreau

- Đã có định kiến từ hồi hai mươi tuổi

- “Một con người kỳ cục”

- Vào rừng để tìm một lối sống

- Bị nhốt khám, khi được thả lại cự nự

- Rời Walden trở về Concord

- Nhập tịch làng văn - Bổn phận bất tuân chính quyền

- “Nghề viết văn như vậy đấy”

- “Walden” - Một tác phẩm phúng thích văn minh hiện đại

- Bênh vực nô lệ

- Chúa và tôi có gây lộn với nhau lần nào đâu?

- Ảnh hưởng của Thoreau

- PHẦN 2. - Walden hay Đời sống trong rừng

- PHẦN 3. - Bất tuân chính quyền

Table of Contents

PHẦN 1. - Một lương tâm nổi loạn

Biểu biên niên đời Henry David Thoreau

Tiểu sử Henry David Thoreau

Đã có định kiến từ hồi hai mươi tuổi

“Một con người kỳ cục”

Vào rừng để tìm một lối sống

Bị nhốt khám, khi được thả lại cự nự

Rời Walden trở về Concord

Nhập tịch làng văn - Bổn phận bất tuân chính quyền

“Nghề viết văn như vậy đấy”

“Walden” - Một tác phẩm phúng thích văn minh hiện đại

Bênh vực nô lệ

Chúa và tôi có gây lộn với nhau lần nào đâu?

Ảnh hưởng của Thoreau

PHẦN 2. - Walden hay Đời sống trong rừng

PHẦN 3. - Bất tuân chính quyền