SIMONE DE BEAUVOIR

GIỚI NỮ

Tập II

Người dịch:

NGUYỄN TRỌNG ĐỊNH

và

ĐOÀN NGỌC THANH

2

Dịch theo bản Tiếng Pháp

LE DE UXIEME SEXE

Nhà xuất bản Gallimard Paris, 1976

3

PHẦN NĂM

VỊ THẾ NGƯỜI PHỤ NỮ

CHƯƠNG I: NGƯỜI VỢ

Số phận được xã hội dành cho phụ nữ theo truyền thống là hôn nhân.

Cho đến cả ngày nay nữa, phần lớn phụ nữ đều có chồng, đã từng có chồng, chuẩn bị lấy chồng hay đau khổ vì không có chồng. Người ta xác định một cô g{i l| độc thân hay không là trong sự so sánh với hôn nhân, dù nàng thất vọng, có thái độ phản đối hay thậm chí thờ ơ với thể chế ấy. Vì vậy, chúng tôi phải tiếp tục công trình nghiên cứu này qua việc phân tích hôn nhân. Quá trình chuyển biến thân phận phụ nữ về kinh tế đang l|m đảo lộn cơ chế hôn nhân: hôn nhân trở thành một sự liên kết được hai cá thể độc lập công nhận một cách tự nguyện; và những sự y ước của hai vợ

chồng mang tính chất cá nh}n v| tương hỗ. Ngoại tình là nguyên cớ hủy bỏ hợp đồng đối với cả hai phía. Cả hai phía có thể yêu cầu ly hôn với những điều kiện giống nhau. Phụ nữ không còn bị bó hẹp trong chức năng sinh đẻ; chức năng n|y đã mất đi phần lớn tính chất nô dịch tự nhiên của nó v| được xem như một trách nhiệm được đảm nhận một cách tự nguyện, được đồng hoá với lao động sản xuất v trong nhiều trường hợp. Nh| nước hay người chủ phải trả lương hay tiền công cho người mẹ trong thời gian mang thai, nghỉ việc. Liên Xô (c ), trong một số năm, hôn nhân được coi như một hợp đồng giữa các cá nhân v| chỉ hoàn toàn dựa trên quyền tự do của hai vợ chồng. Ngày nay, h nh như nó l| một thứ dịch vụ Nh| nước áp đặt cho cả hai phía. Trong xã hội ngày mai, khuynh hướng nay hay khuynh hướng kia chiến thắng là tuỳ thuộc v|o cơ chế xã hội nói chung; nhưng d u sao vai trò bảo trợ của đ|n ông c ng đang trên đường tiêu vong. Tuy nhiên, theo quan điểm nữ quyền, thời kỳ ch ng ta đang sống v n là một thời kỳ qu{ độ. Chỉ có một bộ phận phụ nữ tham gia sản xuất 4

và ngay bản thân những người này v n thuộc một xã hội trong đó v n tồn tại những cơ chế c , những giá trị c . Chỉ có thể hiểu hôn nhân hiện đại dưới ánh sáng của quá khứ do nó lưu truyền. Hôn nhân bao giờ c ng xuất hiện một cách triệt để khác nhau đối với đ|n ông v| đối với đ|n b|. Cả hai giới đều cần thiết đối với nhau, nhưng sự cần thiết n|y chưa bao giờ làm nảy sinh tính tương hỗ giữa hai phía. Chưa bao giờ phụ nữ thiết lập nên một “đẳng cấp” có trao đổi và hợp đồng với “đẳng cấp” nam giới một cách b nh đẳng, về mặt xã hội, đ|n ông là một cá thể độc lập và hoàn chỉnh; trước hết, được hình dung với tư c{ch người sản xuất, và cuộc sống được biện giải bằng thứ lao động họ cung cấp cho cộng đồng. Như phần trên đã nói, chúng ta biết v lý do g vai trò sinh đẻ và nội trợ của người phụ nữ bị

nhốt chặt trong đó, không bảo đảm cho họ một phẩm gi{ tương đương. Dĩ

nhiên, đ|n ông cần tới họ. một vài dân tộc nguyên thuỷ, có khi không thể một m nh đảm đương cuộc sống, người đ|n ông độc thân là một thứ

người cùng khổ. Trong các cộng đồng nông nghiệp, nông dân cần có phụ

nữ cùng cộng tác và đối với số đông đ|n ông, trút bỏ cho người bạn đời một số công việc nặng nhọc là việc làm có lợi. Con người mong muốn một cuộc sống tình dục vững chãi, mong chờ có hậu duệ, và xã hội đòi hỏi người đó phải góp phần lưu truyền giống nòi. Nhưng đ|n ông không kêu gọi bản thân người phụ nữ chính xã hội đ|n ông cho phép mỗi thành viên hoàn thiện mình với tư c{ch người chồng v| tư c{ch người cha. Được hoà nhập với tư c{ch nô lệ hay phiên hầu v|o c{c nhóm gia đ nh do những người cha, người anh thống trị, phụ nữ bao giờ c ng bị một số đ|n ông gả

bán cho những người đ|n ông kh{c. Thời nguyên thuỷ, thị tộc, nội tộc sử

dụng phụ nữ hầu như sử dụng một đồ vật; phụ nữ nằm trong số đồ vật mà hai nhóm người liên quan thỏa thuận trao đổi với nhau. Thân phận họ

c ng không được thay đổi sâu xa khi hôn nhân mang hình thức hợp đồng trong qu{ tr nh chuyển biến. Có của hồi môn hay được hưởng phần thừa kế, phụ nữ xuất hiện như một ph{p nh}n; nhưng hồi môn và thừa kế v n 5

buộc họ vào cảnh nô dịch đối với gia đ nh. Trong một thời gian dài, hợp đồng được ký kết giữa bố vợ và chàng rể, chứ không phải giữa vợ và chồng. Chỉ riêng người vợ goá l| được hưởng quyền độc lập kinh tế.

Quyền tự do lựa chọn của cô thiếu nữ bao giờ cùng bị hạn chế; và cảnh sống độc thân - trừ những trường hợp đặc biệt trong đó nó mang tính chất thiêng liêng - dồn nàng vào hàng ký sinh hay cùng khổ. Hôn nhân là nguồn kiếm sống duy nhất và minh chứng duy nhất của cuộc sống xã hội của nàng. Hôn nhân bị {p đặt cho nàng với hai danh nghĩa một mặt, nàng phải cung cấp những đứa con cho cộng đồng. Nhưng hiếm có trường hợp Nh| nước trực tiếp bảo hộ nàng và chỉ yêu cầu nàng làm một người mẹ -

như ở Sparte hay ít nhiều dưới chế độ Đức quốc xã. Ngay những nền văn minh không biết tới vai trò sinh sản của người bố c ng đòi hỏi nàng phải chịu sự bảo hộ của một người chồng. Mặt khác nàng có chức năng thỏa mãn nhu cầu tình dục của một người đ|n ông v| chăm sóc gia đ nh. Tr{ch nhiệm xã hội {p đặt cho phụ nữ, được xem như một dịch vụ đối với chồng.

Vì vậy, chồng phải tặng quà cho vợ hay cam kết về quyền thừa kế cho người vợ goá sau này và cam kết đảm bảo cuộc sống cho vợ. Qua vai trò trung gian của người chồng, cộng đồng làm tròn nhiệm vụ đối với người đ|n b| d|nh cho anh ta. Quyền lợi của người vợ trong lúc làm tròn bổn phận, được thể hiện bằng những nghĩa vụ người chồng phải tuân thủ.

Chồng không thể tự tiện cắt đứt sợi dây quan hệ hôn nhân; chỉ có thể bỏ vợ

hay ly dị vợ qua quyết định của cơ quan Nh| nước, v| đôi khi, người chồng phải bồi thường bằng tiền. Thậm chí người ta lạm dụng biện pháp này ở Ai Cập thời Bocchoris1 hay ngày nay ở Mỹ dưới dạng “alirnony”2. Từ

xưa đến nay, chế độ đa thê luôn luôn được dung thứ một cách ít nhiều công khai Đ|n ông có thể chung chăn chung gối với nữ nô lệ, người ở gái, vợ lẽ, người t nh, g{i điếm; nhưng buộc phải tôn trọng một số đặc quyền 1 Vua Ai Cập (thế kỷ VII trước công nguyên).

2 Tiếng Anh: Tiền cấp dưõng cho vợ (sau khi vợ chồng cách ly).

6

của người vợ chính thất. Nếu bị đ|y đoạ hay bị tước đoạt quyền lợi, người này có quyền được bảo đảm tương đối cụ thể, trở về nhà bố mẹ, ly thân hay ly hôn. Như vậy, đối với cả hai vợ chồng, hôn nhân vừa là một trách nhiệm vừa là một quyền lợi; nhưng không có thế đối xứng trong vị trí của họ: đối với các cô thiếu nữ, hôn nh}n l| phương tiện duy nhất để hoà nhập vào cộng đồng, và nếu “bị bỏ rơi”, thì họ là những thứ phế thải về mặt xã hội. Vì vậy, những người làm mẹ bao giờ c ng quyết liệt tìm cách cho họ

có nơi nương th}n. Trong thế kỷ trước, trong giai cấp tư sản, người ta hầu như không cần hỏi ý kiến họ. Người ta dâng họ cho những người cầu hôn n|o đó trong những cuộc “hội kiến” được bố trí s n. ola3 từng miêu tả tập tục ấy trong Pot Bouille.

“Hỏng rồi”, hỏng cả rồi - bà Josserand vừa thốt lên vừa buông mình xuống ghế.

- A! - ông Josserand đáp gọn lỏn.

- Thế ông không hiểu hay sao - bà Josserand nói tiếp, giọng the thé.

- Tôi bảo ông là lại một cuộc hôn nhân thứ tư tuột khỏi tay chúng ta rồi.- Rồi bước về phía con gái, nói tiếp - Mày nghe chưa? làm sao mày lại đánh tuột mất cuộc hôn nhân này?”

Berthe hiểu là đã đến lượt mình.

Con không biết, mẹ ạ - nàng lẩm bẩm -.

- Một tay phó phòng - bà mẹ nói tiếp - tuổi chưa đến ba mươi, một tương lai rực rỡ. Tháng nào rồi cũng mang tiền về cho mày; chắc chắn thế; chỉ có thế...May lại làm một điều gì ngu ngốc, như với những đứa khác chứ gì?

- Con đảm bảo với mẹ là không, mẹ ạ.

- Trong lúc nhảy, anh ta đưa con vào phòng khách nhỏ phải không?

3 Nh| văn hiện đại Pháp.

7

Berthe bối rối: “Có, thưa mẹ...và thậm ch v chỉ có hai người với nhau, ông ta vừa hôn con vừa ôm chặt, con như thế này này. Con sợ quá nên ấy ông ta ngã vào một đồ vật bằng gỗ”.

Bà mẹ điên tiết cắt ngang lời cô gái:

- y ngã vào một đồ vật bằng gỗ! Ôi ! Con khốn nạn, ấy người ta ngả vào một cái đồ gỗ!

- Nhưng thưa mẹ, ông ta ôm chặt con mà.

- Th sao nào? Người ta ôm chặt mày, việc quan trọng nhỉ! Phải tống cái con ngốc này vào ký túc xá thôi! Này, người ta bày dạy cho mày những g nào?...Vì một cái hôn phía sau một cánh cửa! Thật ra mày có nên nói chuyện đó với chúng tao, với bố mẹ mày không? Và mày ấy người ta ngã vào đồ gỗ, và mày làm hỏng những cuộc hôn nhân!”

Lấy vẻ trịnh trọng, bà mẹ nói tiếp:

“Thế là hết, mày làm mẹ mày thất vọng, con ngốc ạ...Mày không có của cải th mày phải hiểu là phải “chộp” lấy đàn ông bằng cái khác chứ. Phải dễ thương, có ánh mắt âu yếm, phải quên bàn tay của m nh đi, phải cho phép những cái trò trẻ

con trong lúc làm ra vẻ không cho phép; tóm lại, phải câu cho được một anh chồng...Và điều làm tôi bực mình là nó không đến nỗi gì khi nó muốn - bà Josserand nói tiếp-. Xem nào, con lau nước mắt đi, và nh n mẹ như thể mẹ là một anh chàng đang tán tỉnh con. Con thấy không, con để rơi chiếc quạt để anh chàng đụng phải ngón tay con trong lúc nhặt quạt lên...Và con chớ cứng đờ, con phải có thân mình mềm mại. Đàn ông không thích thế đâu. Và nhất là nếu họ có khi đi quá xa tí chút th con chớ làm như một con ngốc. Một người đàn ông đi quá xa là người đầy nhiệt t nh đấy, con gái yêu ạ”.

Chuông đồng hồ điểm hai giờ sáng. Trong bầu không khí sôi động của buổi thức khuya kéo dài ấy, với mong muốn cuồng nhiệt một cuộc hôn 8

nhân tức thời, bà mẹ không úp mở gì hết, làm tội làm tình cô con gái tựa một con búp bê giấy. Cô gái mềm nh n, không ý chí, phó mặc, nhưng trong lòng rất đau khổ, một nỗi sợ hãi và một sự xấu hổ chẹn ngang cổ

họng...Các cô thiếu nữ tỏ ra hoàn toàn thụ động như thế đấy; họ do bố mẹ

cưới xin, gả bán. Các chàng trai thì kết hôn, thì lấy vợ. Họ tìm kiếm trong hôn nhân một sự mở rộng, một sự khẳng định cuộc sống của mình, chứ

không phải bản thân quyền sống; đó l| một nhiệm vụ họ đảm nhận một cách tự do. Vì vậy, họ có thể cân nhắc lợi và hại. Đó l| một lối sống, chứ

không phải một số phận đối với họ. Chọn cảnh sống cô đơn của người độc thân là quyền của họ. Một số đ|n ông lấy vợ muộn hay không lấy vợ. Qua hôn nh}n, người phụ nữ được pháp luật bảo vệ chống lại những ý đồ bất thường của đ|n ông, nhưng trở th|nh chư hầu của họ. về kinh tế, người chồng là chủ cộng đồng, và do vậy l| người đại diện cho họ đối với xã hội.

Phụ nữ mang họ chồng; bị liên kết vào việc thờ phụng của chồng, bị sáp nhập vào giai cấp chồng, vào giới của chồng; thuộc về gia đ nh nhà chồng, trở thành “một nửa” của chồng. Công việc yêu cầu chồng tới ở đ}u th phụ

nữ theo chồng đến ở đấy: chỗ ở của đôi vợ chồng , chủ yếu được quy định theo nơi chồng làm việc. Đột ngột nhiều hay ít, phụ nữ đoạn tuyệt với quá khứ của mình v| bị sáp nhập v|o v trụ của chồng; hiến thân cho chồng, phải giữ trinh tiết và tuyệt đối chung thuỷ với chồng. Họ mất đi một phần những quyền pháp luật thừa nhận đối với cô g{i độc thân. Luật pháp La Mã đặt phụ nữ ho|n to|n dưới quyền lực của chồng. V|o đầu thế kỷ XIX, Bonald tuyên bố con đối với mẹ như thế nào thì vợ đối với chồng như thế

ấy. Cho tới khi có đạo luật 1942, Luật ph{p nước Pháp v n đòi hỏi vợ phải nghe lời chồng. Luật pháp và tập tục còn dành cho chồng một quyền lực lớn: quyền lực này do chính vị trí của chồng trong gia đ nh quy định. Vì là người sản xuất nên chồng vượt qua quyền lợi gia đ nh để hướng tới quyền lợi của xã hội và mở ra cho gia đ nh một tương lai bằng cách cộng tác vào công việc xây dựng tương lai tập thể: anh ta là hiện thân của sự siêu 9

nghiệm. Còn vợ thì có trách nhiệm duy trì giống nòi v| chăm sóc gia đ nh, nghĩa l| dám nhận sự nội tại. Thực ra, mọi đời sống của con người đều vừa là siêu nghiệm vừa là nội tại: muốn tự vượt qua mình, nó buộc phải tự duy trì; muốn vươn tới tương lai, nó phải sáp nhập quá khứ và, vừa giao tiếp với người khác, nó vừa phải tự khẳng định trong chính bản thân mình. Hai thời điểm này nằm trong mọi hoạt động của cuộc sống đối với đ|n ông, chính hôn nhân cho phép tổng hợp một cách tốt đẹp hai thời điểm ấy.

Trong nghề nghiệp, trong hoạt động chính trị, anh ta được hưởng sự đổi thay, sự tiến bộ, cảm thấy tình trạng phân tán của mình qua thời gian và qua v trụ; và khi chán cảnh lang thang ấy, thì lập một gia đ nh v| b{m r vào trong xã hội. Buổi tối, anh ta yên vị trong ngôi nh|, nơi người vợ chăm sóc đồ đạc và con cái, giữ gìn quá khứ do mình tích luỹ. Nhưng người vợ

không có nhiệm vụ n|o kh{c l| duy tr v| nuôi dưỡng cuộc sống trong tính kh{i qu{t đơn thuần v| đồng nhất của nó; phụ nữ lưu truyền nòi giống bất di bất dịch, đảm bảo nhịp điệu đều đặn của ngày tháng và sự trường tồn của gia đ nh sau những cánh, cửa đóng kín. Người ta không để cho họ có một ảnh hường trực tiếp n|o đối với tương lai v| v trụ. Họ chỉ có thể tự

vượt qua bản thân mình để vươn tới cộng đồng qua vai trò trung gian của chồng. Ng|y nay, trên đại thể, hôn nhân v n giữ gương mặt truyền thông ấy. V| trước hết, nó bị {p đặt cho cô gái một cách khẩn thiết hơn nhiều so với chàng trai, v n còn nhiều tầng lớp xã hội trong đó không một vi n cảnh n|o được mở ra trước mắt phụ nữ. Trong giới nông d}n, cô g{i độc thân là một người cùng khổ và v n l| người đầy tớ của bố, của các anh trai, của anh rể. Không bao giờ nàng có thể di cư v|o thành phố. Hôn nhân biến nàng vừa thành nô lệ của một người đ|n ông vừa thành nữ chủ nhân một gia đ nh. Trong một số giới tư sản, người ta v n để cô thiếu nữ trong tình trạng không có khả năng tự kiếm sống lấy và chỉ có thể sống vất vưởng theo lối ký sinh trong nhà bố me, hoặc chấp nhận một vị trí phụ thuộc nào đó trong một gia đ nh xa lạ. Ngay trong trường hợp được tự do hơn, ưu 10

thế về kinh tế của đ|n ông v n khiến cô gái thích chọn hôn nh}n hơn nghề

nghiệp: nàng sẽ tìm một người chồng m| địa vị cao hơn địa vị mình và lụy vọng chồng sẽ “tiến” nhanh hơn, xa hơn nữa. Trước kia, người ta cho hành vi ái ân, về phía pbụ nữ, là một dịch vụ cung cấp cho đ|n ông; đ|n ông hưởng khoái cảm và có một sự bù đắp trở lại. Thân thể phụ nữ là một đối tượng được người ta mua. Đối với phụ nữ, nó là một thứ văn minh được phép khai thác. Thỉnh thỏang, họ mang về nhà chồng một món hồi môn.

Thông thường, họ nhận làm một công việc gia đ nh nhất định chăm sóc nhà cửa, nuôi dạy con cái. D u sao, họ có quyền được nuôi dưỡng và thậm chí đạo lý truyền thống khuyến khích như vậy. Dĩ nhiên, thuận lợi này cám dỗ họ, nhất là vì nghề nghiệp của phụ nữ thường bạc bẽo và bị trả công thấp. Hôn nhân là một “con đường” có lợi hơn nhiều con đường khác. Tập tục v n còn g}y khó khăn cho sự giải thoát của cô g{i độc thân về mặt tình dục. Pháp, hành vi ngoại tình của người vợ là một tội phạm, trong lúc không một đạo luật nào cấm tình yêu tự do đối với phụ nữ. Tuy nhiên, muốn có một người t nh th trước hết phải có chồng. Hiện nay, nhiều thiếu nữ tư sản bị kiểm soát chặt chẽ v n lấy chồng “để được tự do”. Một số khá lớn phụ nữ Mỹ đã gi|nh được tự do tình dục; nhưng kinh nghiệm của họ

giống như kinh nghiệm của những thanh niên nguyên thủy miêu tả trong công trình của Malinowsky4 Trong Ngôi nhà c a những người độc thân (La Maison des célibataires) họ nếm hưởng những niềm khoái lạc trong lúc không ai chú ý tới cả . Người ta chờ đợi họ kết hôn và chỉ đến l c đó mới cho là họ hoàn toàn trưởng thành. Mỹ còn hơn cả ở Pháp, một người phụ

nữ độc thân là một con người không trọn vẹn về mặt xã hội, dù tự kiếm sống lấy. Phải có một chiếc nh n cưới ở ngón tay, cô gái mới có được phẩm giá trọn vẹn của một con người v| đầy đủ quyền lợi.

4 Nhà nhân chủng học và dân tộc hiện đại người Anh.

11

Đặc biệt, sự sinh đẻ chỉ được kính trọng ở người phụ nữ có chồng.

Người phụ nữ không có chồng mà có con là một sự ô nhục v| đứa con là một nỗi ám ảnh nặng nề. Xưa c ng như nay, khi được hỏi về dự định tương lai, nhiều cô gái ở Cựu c ng như T}n thế giới, đều trả lời: “Em muốn lấy chồng”. Nhưng không một chàng trai nào cho hôn nhân là dự kiến cơ

bản của mình. Chỉ có thành tựu kinh tế là mang lại cho chàng phẩm giá của người thanh niên: phẩm giá này có thể bao hàm hôn nhân - đặc biệt đối với người nông dân-nhưng c ng có thể loại trừ hôn nh}n. Điều kiện của cuộc sống hiện đại - ít vững chãi, ổn định hơn xưa - làm cho gánh nặng hôn nhân trở nên đặc biệt khó khăn đối với chàng trai. Trái lại, lợi ích của hôn nhân giảm bớt vì chàng có thể d dàng tự đảm nhận cuộc sống của mình và vì nói chung có thể thỏa mãn nhu cầu t nh dục. Dĩ nhiên, hôn nh}n bao hàm những điều thuận lợi về vật chất - (“người ta ăn ở nhà tốt hơn l| ăn ở

h|ng ăn”) - và những điều thuận lợi về tình dục - (“Thế này là có cả thanh lâu tại nhà”). Hôn nhân giải thoát cá nhân khỏi cô đơn, cắm chặt anh ta trong không gian và thời gian bằng cách mang lại cho anh ta một gia đ nh, những đứa con. Hôn nhân là sự ho|n mãn vĩnh vi n cuộc sống. Tuy vậy, nhìn chung, cầu của ham giới thấp hơn cung của nữ giới. Những cuộc hôn nh}n được sắp đặt v n tồn tại, v| được cả một tầng lớp tư sản có thiện chí duy trì. Xung quanh lăng mộ Napoléon, ở nhà hát Opéra, trên sàn nhảy, trên bãi biển, trong tiệc trà, cô gái cầu hôn với m{i tóc mới đ{nh l{ng bóng, trang phục áo dài mới, rụt rè trưng b|y những nét duyên dáng và những lời lẽ khiêm nhường. N|ng bị bố mẹ thúc bách: “Con đã l|m bố mẹ tốn kém khá nhiều trong các cuộc hội kiến; con hãy quyết định đi thôi. Lần sau sẽ đến lượt em gái con”. Cô gái cầu hôn tội nghiệp biết mình càng quá lứa lỡ th , th cơ may của mình càng giảm bớt; các chàng trai cầu hôn không nhiều: nàng không có quyền tự do lựa chọn nhiều hơn cô g{i Bédouin5 bị

người ta đổi lấy một đ|n cừu. Colette có nói6:

5 Tên gọi những người dân Arập du mục ở Bắc Phi.

12

Một cô gái không của cải, không nghề nghiệp, song nhờ vào các anh trai, thì chỉ có việc im lặng, chấp nhận cơ may v| cảm tạ Thượng đế!”. Một cách ít sỗ s|ng hơn, cuộc sống phù hoa cho phép trai, gái gặp gỡ nhau dưới ánh mắt chăm ch của các bà mẹ. Được giải phóng nhiều hơn ch t ít, c{c cô g{i ra phố nhiều hơn, đến c{c trường đại học, làm một nghề nghiệp để có cơ

hội quen biết đ|n ông. Một cuộc điều tra được tổ chức giữa năm 1945 v|

1947 trong giới tư sản Bỉ về vấn đề lựa chọn hôn nhân, theo lối phỏng vấn.

Xin trích dưới đ}y một số câu hỏi và câu trả lời.

Hỏi: Những cuộc hôn nh}n được sắp đặt có nhiều không?

Đ{p - Không còn hôn nh}n được sắp đặt (51%).

Hôn nh}n được sắp đặt rất hiếm, nhiều lắm là 1% (16%).

- 1 đến 3% các cuộc hôn nh}n được sắp đặt (28%).

- 5 đến 10% các cuộc hôn nh}n được sắp đặt (5%).

Những người được hỏi cho biết hôn nh}n được sắp đặt, có nhiều trước 1945, nay hầu như không còn nữa. Tuy nhiên, quyền lợi, sự thiếu vắng quan hệ, tính rụt rè hay lứa tuổi, nguyện vọng thực hiện một cuộc hôn nhân tốt đẹp là nguyên cớ của một vài cuộc hôn nh}n được sắp đặt”.

Những cuộc hôn nhân này thường do các linh mục tiến h|nh; c ng có khi cô gái kết hôn qua thư từ...

Hỏi: Mười năm trở lại đ}y, nam nữ thanh niên tìm cách kết hôn trong những hoàn cảnh nào? Đáp: - Các cuộc hội họp phù hoa (48%).

- Các công trình nghiên cứu, các tác phẩm cùng thực hiện với nhau (22%)

- Những cuộc họp mặt thân mật, những lần tạm trú (30%).

6 Trong tiểu thuyết Claudine đến trường

13

Mọi người đều cho rằng “hôn nhân giữa những đôi bạn thời thơ ấu rất hiếm. Tình yêu nảy sinh từ bất ngờ”.

Hỏi: - Tiền bạc có giữ vai trò cốt tử trong việc lựa chọn người m nh định cùng họ kết hôn không?

Đ{p - 30% các cuộc hôn nhân chỉ là chuyện tiền bạc (48%).

- 50% các cuộc hôn nhân chỉ là chuyện tiền bạc (35%).

- 70% các cuộc hôn nhân chỉ là chuyện tiền bạc (17%).

Hỏi: Các bậc cha mẹ có khao khát gả con gái không?

Đ{p - C{c bậc cha mẹ khao khát gả con gái (58%)

- Các bậc cha mẹ muốn gả con gái (24%).

- Các bậc cha mẹ muốn giữ con gái lại (18%).

Hỏi: Các cô thiếu nữ có khao khát lấy chồng không?

Đ{p - Thiếu nữ khao khát lấy chồng (36%)

- Thiếu nữ muốn lấy chồng (38%).

- Thiếu nữ thà không lấy chồng hơn là lấy chồng không ra sao (26%).

Không có tài liệu tương tự liên quan tới nước Ph{p. Nhưng t nh h nh giai cấp tư sản ở Pháp và ở Bỉ tương tự như nhau nên dĩ nhiên có thể đi tới những kết luận gần giống nhau. Ph{p c ng như ở Mỹ, các bà mẹ, bà chị, các tờ tuần báo về phụ nữ chỉ vẽ một cách thô bạo cho các cô gái nghệ thuật

“bắt” một anh chồng giống như loại giấy b y ruồi bắt muỗi. Đó l| một buổi

“đi c}u”, một cuộc “đi săn” đòi hỏi nhiều tài khéo léo; chớ nhằm qu{ cao c ng như qu{ thấp; chớ có lãng mạn, mà phải thực tế; phải kết hợp đỏm dáng với khiêm nhường; chớ đòi hỏi nhiều qu{ c ng như ít qu{...Thanh niên thường ngờ vực những phụ nữ “muốn kiếm chồng”. Một thanh niên 14

Bỉ tuyên bố: “Đối với một người đ|n ông, không có g khó chịu hơn l| cảm thấy mình bị theo đuổi, cảm thấy một người đ|n bà muốn chinh phục mình. “Các chàng trai tìm cách làm thất bại mưu mô của những người đ|n bà ấy. Thông thường việc lựa chọn của cô thiếu nữ rất bị hạn chế: sự lựa chọn này chỉ thực sự tự do khi nàng tự cảm thấy m nh c ng được tự do không kết hôn. Và nói chung, trong khi quyết định, nàng tính toán, chán ngán, nh n nhục nhiều hơn l| nhiệt tình. “Nếu chàng trai cầu hôn gần như

thích hợp (môi trường, sức khoẻ, sự nghiệp), thì nàng chấp nhận tuy không yêu. Nàng chấp nhận dù có những c{i nhưng v| đầu óc v n tỉnh táo.

Tuy nhiên, cô thiếu nữ vừa mong ước vừa khiếp hãi hôn nh}n. Đối với nàng, nó mang lại nhiều lợi ích lơn so với đàn ông, và vì vậy nàng mong ước thiết tha hơn nhưng nó c ng đòi hỏi những sự hy sinh nặng nề hơn.

Đặc biệt, nó đòi hỏi một sự đoạn tuyệt đột ngột hơn nhiều với quá khứ.

Nhiều cô thiếu nữ kinh ho|ng khi nghĩ tới chuyện phải rời bỏ ngôi nhà bố

mẹ; và sự việc càng tới gần thì nỗi kinh hoàng c|ng dữ dội. Chính vào lúc này nảy sinh nhiều cơn loạn thần kinh. Những trường hợp n|y c ng xảy ra đối với các chàng trai khi sự hãi trước những trách nhiệm mới mình phải g{nh v{c; nhưng thường xảy ra nhiều hơn ở các cô gái và trở nên hết sức nghiêm trọng. Tôi chỉ xin kể một trường hợp theo lời một bác sĩ điều trị; trường hợp một cô gái thuộc một gia đ nh tử tế và có nhiều triệu chứng loạn thần kinh.

Cô gái bị nôn, tối n|o c ng dùng morphin, có những cơn giận dữ, không chịu tắm rửa, ăn ngay tại giường và ở tịt trong phòng. N|ng đã hứa hôn và khẳng định yêu say đắm người chồng chưa cưới. Nàng thú nhận với thầy thuốc l| đã trao m nh cho ch|ng...Về sau, nàng bảo l c đó không hề có chút khoái cảm nào, thậm chí giữ một kỷ niệm ghê tởm về những nụ hôn của ch|ng, v| đó l| nguồn gốc những cơn nôn.

15

Người ta phát hiện ra l| thực tế n|ng đã trao m nh để trừng phạt bà mẹ

vì cảm thấy mẹ không mày yêu thương m nh. L c bé, n|ng theo dõi bố mẹ

ban đêm v sợ bố mẹ sinh thêm một đứa em. Nàng yêu quý mẹ và giờ đ}y nàng phải đi lấy chồng, rời bỏ ngôi nhà bố mẹ, rời bỏ buồng ngủ của bố mẹ

hay sao? Không thể thế được”.

Thầy thuốc chữa cho cô gái khỏi bệnh, nhưng n|ng nài nỉ mẹ tử bỏ cái ý nghĩ cầu hôn: “nàng muốn ở nhà, mãi mãi ở nh|, để l|m đứa trẻ”. Bà mẹ

nài nỉ n|ng lấy chồng. Một tuần l trước ng|y cưới, cô gái nằm chết trong giường n|ng đã tự sát bằng một viên đạn súng ngắn.

Trong những trường hợp khác, bệnh tật cô gái kéo dài. Nàng tuyệt vọng vì sức khoẻ không cho phép kết hôn với người đ|n ông “mình yêu quý”.

Thực ra, n|ng cố lâm bệnh để khỏi lấy anh ta và chỉ lấy lại thăng bằng bằng cách từ hôn. Đôi khi cô ấy sợ hãi hôn nhân vì đã từng có những kinh nghiệm tình dục để lại dấu ấn; đặc biệt sợ hãi hiện tượng mất trinh bị phát hiện. Nhưng thông thường vì thiết tha yêu mến bố mẹ, một cô em gái hay vì gắn bó với ngôi nhà bố mẹ nói chung, cô gái không chịu đựng nổi cái ý nghĩ phải phục tùng một người đ|n ông xa lạ. Và nhiều cô gái, tuy phải phục tùng vì cần phải lấy chồng, vì bị sức ép, vì biết đó l| lối thoát hợp lý duy nhất, vì muốn có một cuộc sống b nh thường của người vợ, người mẹ, nhưng không phải vì vậy mà không giữ sâu kín trong tim những sự phản kháng bí ẩn và dai dẳng, khiến những buổi đầu của đời sống vợ chồng khó khăn, v| thậm chí có thể làm cho hai vợ chồng không bao giờ tìm thấy trong đó một sự cân bằng có hạnh phúc. Vì vậy, nói chung, người ta khẳng định hôn nhân không đồng nhất với tình yêu. Freud cho rằng: “Có thể nói chồng bao giờ c ng chỉ l| người thay thế người đ|n ông được yêu, chứ

không phải chính bản thân người ấy”. Hiện tượng phân ly này không hề là một sự ng u nhiên. Nó do chính bản chất của thể chế quy định. Vấn đề đặt ra là làm cho sự liên kết về kinh tế và tình dục giữa người đ|n ông v|

16

người đ|n b| hướng tới lợi ích tập thể, chứ không phải đảm bảo hạnh phúc cá nhân của họ. Trong các chế độ gia trưởng, tình h nh đã xảy ra và ngày nay v n còn xảy ra ở một số dân tộc Hồi giáo - là cô dâu, chú rể do quyền lực của cha mẹ lựa chọn, chưa bao giờ trông thấy mặt nhau trước ngày cưới. Không thể đặt vấn đề thiết lập một cuộc đời, xem xét dưới góc độ xã hội, trên cơ sở một ý muốn nhất thời về tình cảm hay tình dục. Vì chính bản thân mình “lấy” vợ - và nhất là khi có nhiều phụ nữ cần lấy chồng -

nên đ|n ông có nhiều khả năng lựa chọn hơn ch t ít. Nhưng v h|nh vi tình dục được xem như một thứ dịch vụ bị {p đặt cho phụ nữ, nên bỏ qua chuyện tình cảm riêng tư của họ sẽ là hợp logic. Hôn nhân nhằm bảo vệ

phụ nữ chống lại quyền tự do của đ|n ông. Nhưng v không có t nh yêu c ng như c{ tính ngo|i tự do, nên để bảo đảm suốt đời sự bảo hộ của một người đ|n ông, phụ nữ phải khước từ tình yêu của một cá thể riêng biệt.

Tôi từng nghe một bà mẹ kính tín giảng dạy cho các con gái rằng “tình yêu là một tình cảm thô bạo dành cho đ|n ông, còn những người đ|n b| tử tế

thì không biết đến”. Vấn đề đặt ra đối với phụ nữ, tuyệt nhiên không phải là thiết lập những mối quan hệ với một người chồng lý tưởng trong tính riêng biệt, mà là chứng minh việc thực hiện chức năng phụ nữ trong tính khái quát của chúng. Phụ nữ chỉ được biết khoái cảm dưới một hình thức đặc thù, chứ không phải dưới hình thức cá biệt hoá. Từ đó có thể rút ra hai hệ quả liên quan đến số phận của họ về mặt tình dục trước hết, họ không có một quyền hoạt động tình dục nào ngoài hôn nhân. Đối với cả hai vợ

chồng, vì quan hệ xác thịt trở thành một thể chế, nên dục vọng và khoái lạc được vượt qua để hướng tới lợi ích xã hội. Nhưng vươn tới cái phổ quát với tư c{ch người lao động và người công d}n, đ|n ông có thể hưởng những khoái cảm ng u nhiên trước khi kết hôn và bên ngoài cuộc sống vợ

chồng; và dù thế nào cùng tìm thấy “hạnh phúc” bằng những con đường khác. Còn trong một thế giới trong đó phụ nữ được x{c định chủ yếu với tư c{ch “con cái”, họ phải được x{c định hoàn toàn với tư c{ch ấy. Vả lại 17

như những phần trên đã nói - mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng không giống nhau giữa hai giới nam, nữ về mặt tình dục: trong lúc làm nhiệm vụ đặc trưng của người chồng v| người sinh sản, đ|n ông t m thấy khoái cảm một cách chắc chắn. Trái lại, ở phụ nữ, thông thường, có sự

phân ly giữa chức năng sinh dục và khoái lạc. Bởi vậy, thực ra, hôn nhân tiêu diệt chứ không phải mang lại giá trị đạo đức học cho đời sống tình dục của phụ nữ. Sự tước đoạt về mặt tình dục ấy đối với phụ nữ được đ|n ông kiên quyết chấp nhận. Họ dựa trên một chủ nghĩa tự nhiên lạc quan chủ

nghĩa để thừa nhận một cách d dàng những nỗi đau đớn của phụ nữ, cho đó l| phần dành riêng cho nữ giới. Thậm chí những nỗi đau đớn của thời kỳ mang thai - cái giá nặng nề người phụ nữ phải trả để đổi lấy một chút khoái lạc ngắn ngủi và không chắc chắn - đã từng là đề tài của không ít những lời đùa cợt. “Năm ph t khoái lạc, chín tháng nhọc nhằn...c{i đó v|o d hơn ra”. Sự tương phản này thường l|m người ta thích thú. Tuy nhiên, trong thế kỷ XIX, quan niệm của giai cấp tư sản có ít nhiều thay đổi. Họ

hăng h{i t m c{ch bênh vực và duy trì hôn nhân. Mặt khác, những tiến bộ

của chủ nghĩa c{ nh}n không cho phép bóp nghẹt một cách d dàng những đòi hỏi của nữ giới. Saint - Simon, Fourier, George Sand và tất cả các nhà văn lãng mạn sôi nổi tuyên bố quyền được hưởng tình yêu. Vấn đề đặt ra là hoà nhập vào hôn nhân những tình cảm riêng tư cho tới lúc bây giờ bị

lặng lẽ loại trừ ra khỏi hôn nh}n. V| l c đó người ta sáng tạo ra cái khái niệm nhập nhằng “tình yêu vợ chồng”, kết quả “kỳ diệu” của hôn nhân môn đăng hộ đối truyền thống. Balzac nêu lên những quan niệm của giai cấp tư sản thủ cựu với tất cả những sự phi lý của nó. Ông thừa nhận về

nguyên tắc, hôn nhân và tình yêu không hề có gì dính dáng tới nhau nhưng kịch liệt phản đối việc đồng hoá một thể chế đ{ng tôn trọng với một sự mua b{n đơn thuần coi phụ nữ là một thứ đồ vật: về mặt chính trị, dân sự v| đạo lý, có thể xem hôn nh}n như một đạo luật, như một khế ước, như

một thể chế...Vì vậy hôn nhân phải được mọi người tôn trọng...Số đông 18

đ|n ông chỉ cho hôn nhân của họ nhằm mục đích sinh đẻ và sở hữu đối với con c{i; nhưng sự sinh đẻ c ng như quyền sở hưu đều không mang lại hạnh phúc. Nhưng Balzac đổi giọng một c{ch đột ngột: Tình yêu là sự hoà hợp giữa nhu cầu và tình cảm; hạnh phúc trong hôn nhân là kết quả một sự đồng t nh đồng điệu hoàn toàn về tâm hồn giữa hai vợ chồng. Vì vậy; muốn có hạnh ph c, người đ|n ông phải tuân thủ một số quy tắc về danh dự và sự tế nhị. Sau khi hưởng lợi thế của quy tắc xã hội thừa nhận nhu cầu, họ phải tuân theo những quy tắc huyền bí của thiên nhiên vốn làm nảy nở tình cảm. Nếu muốn có hạnh ph c được yêu, thì họ phải yêu chân th|nh không có g cưỡng lại một niềm say đắm đích thực. Nhưng say đắm, tức l| luôn luôn ham muốn. Người ta có thể luôn luôn ham muốn vợ mình không? - Có. V| trên cơ số nay, Balzac trình bày khoa học về hôn nhân.

Nhưng người ta sớm nhận ra rằng vấn đề đối với người chồng, không phải l| được yêu thương, mà là không bị phản bội: anh ta sẽ không ngần ngại áp đặt cho vợ một chế độ làm họ bạc nhược đi, từ chối mọi tr nh độ văn hoá đối với họ, làm họ mụ m m đi với mục đích duy nhất là bảo tồn danh dự

của mình. Đ}y có còn là vấn đề tình yêu nữa không? Nếu muốn cho rằng những quan niệm mơ hồ và lỗi thời nay có chút ý nghĩa, th h nh như đ|n ông có quyền lựa chọn một người vợ để thỏa mãn nhu cầu của mình trong tính khái quát của chúng, một sự khái quát bảo đảm lòng chung thuỷ; và về sau, khơi dậy tình yêu của vợ bằng một số thủ thuật. Nhưng anh ta có quả thật say mê nếu lấy vợ để được quyền sở hữu, để có người nối dõi?

Còn nếu không say mê, thì l|m sao có thể tạo nên một niềm say mê ngược lại? Và có quả thật Balzac không biết rằng nếu một tình yêu không được chia sẻ, thì chẳng những không thể mảy may cám dỗ, mà trái lại, chỉ làm người ta khó chịu và kinh tởm? Người ta thấy rõ ác ý của tác giả trong cuốn Hồi ký của đôi vợ chồng trẻ (Mémoires de deux jeunes mariés), tiểu thuyết bằng thư v| có luận đề. Louise de Chaulieu muốn xây dựng hôn nhân trên cơ sở t nh yêu. Do qu{ say đắm, nàng giết chết người chồng thứ

19

nhất; và nàng chết do sự khích động ghen tuông đối với người chồng thứ

hai, còn Renée de L’Estorade thì hy sinh tình cảm cho lý trí; nhưng niềm vui của sinh đẻ đủ bù đắp để nàng xây dựng một niềm hạnh phúc vững chãi.

Trước hết, người ta tự hỏi vận rủi nào nếu không phải là ý muốn của chính tác giả đã ngăn cản Louise, người thiếu phụ yêu thương không được sinh nở như n|ng mong ước? Tình yêu chưa bao giờ ngăn cấm việc hoài thai. Mặt kh{c, người ta nghĩ rằng muốn vui vẻ đón nhận vòng tay của chồng, Renée chắc hẳn phải có “sự dối trá” mà Stendhal vốn khinh miệt ở

những người “phụ nữ hiền thục”. Balzac miêu tả đêm t}n hôn như sau Cái con thú mà chúng ta mệnh danh là một người chồng - theo lối nói của cậu đã biến mất - đó l| lời trong thư Reneé - viết cho mội người bạn gái.

- Tớ đã gặp, trong một buổi tối cực kỳ êm ả, một người tình mà lời lẽ làm tâm hồn tớ rung động và tớ tựa trên cánh tay chàng với một niềm vui khôn tả, sự tò mò trỗi dậy trong lòng tớ...Nhưng cậu nên biết rằng không có gì không thể đến với mối tình tinh tế nhất, c ng như đối với điều bất ngờ lúc đó tưởng chừng là một niềm vinh hạnh: tất cả những c{i đẹp lẽ người ta hình dung, những khoái cảm làm tâm hồn xao xuyến trước khi quay trở về

hiện thực cả những sự cám dỗ đều nằm trong đó với những hình thái mê ly của chúng. Điều diệu kỳ ấy không thể thường xảy ra được, vì trong mấy lá thư tiếp theo, chúng ta bắt gặp Renée trong nước mắt: “Trước đ}y, tớ là một con người, nhưng l c n|y, tớ là một thứ đồ vật”; nàng tự an ủi về

những đêm “vợ chồng ân ái” bằng c{ch đọc Bonal7. Nhưng người ta muốn biết bằng thủ thuật g người chồng đã biến thành một tay có sức quyến r v|o l c người vợ khó làm quen nhát với hoạt động tình dục. Những thủ

thuật Balzac nêu lên trong cuốn Triết học của hôn nhân (Philosophie du mariage) chỉ l| sơ lược: “Chớ bao giờ mở đầu hôn nhân bằng cưỡng hiếp”, 7 Nh| văn chính trị Pháp (thế kỷ XIX)

20

hoặc mơ hồ: “Khéo léo nắm bắt các sắc thái của khoái cảm, phát huy chúng, mang tới cho chúng một phong cách mới, một cách thể hiện độc đ{o, tất cả

những c{i đó l| t|i năng của người chồng”. Nhưng ông lại nói thêm ngay:

“giữa hai con người không yêu nhau, t|i năng ấy là sự phóng đãng”. Và quả thật Renée không yêu Louis; v| theo như lối miêu tả của tác giả, “tài năng” ấy, ch|ng do đ}u m| có? Thực ra, Balzac đã lãng tránh vấn đề. Ông không nghĩ tới chuyện không có những tình cảm trung lập và không nghĩ

rằng sự thiếu vắng tình yêu, sự mi n cưỡng và sầu muộn làm nảy sinh tình bạn khó khăn hơn hận thù. Ông thành thực hơn trong Bông Huệ trong thung (Le lys dans la vallée), và thân phận bà de Mortsauf tỏ ra có ít sức thuyết phục hơn. Dung hoà hôn nhân với tình yêu là chuyện khó khăn tới mức phải có một sự can thiệp thần kỳ mới có thể th|nh công. Kierkeggard đứng về phía quan niệm này qua những lời biện luận khá rắc rối. Tác giả thích thu phát hiện cái nghịch ly của hôn nhân: Hôn nhân là một phát minh kỳ lạ

biết chừng nào! Và cái làm cho nó càng kỳ lạ hơn, l| ở chỗ người ta cho nó là một hoạt động bột phát. Thế nhưng không một hoạt động nào lại mang tính chất quyết định đến thế...Một hành vi có tính chất quyết định như vậy, lại phải thực hiện một cách bột phát! Khó khăn l| ở chỗ này: tình yêu và thiên hướng yêu đương th ho|n to|n tự phát, còn hôn nhân hì một sự

quyết định. Tuy nhiên thiên hướng tình yêu phải do hôn nhân hay sự

quyết định khơi dậy đó l| quyết định muốn kết hôn. Như thế có nghĩa l|

cái hết sức tự phát, đồng thời phải là cái hết sức tự do; và c{i điều người ta phải quy nguyên nhân cho thần thánh vì không sao giải thích nổi do tính bột phát cửa nó, lại đồng thời phải xảy ra do một sự suy nghĩ và là một sự

suy nghĩ nhọc nhằn tới mức cuối cùng phải đi tới quyết định. Hơn nữa, sự

việc này không đươc tới sau sự việc kia một cách lẹ làng, mà tất cả phải xảy ra đồng thời, cả hai sự việc phải liên kết với nhau vào lúc chung cuộc. Nói như vậy để nói rằng yêu không phải là kết hôn và thật khó hiểu vì sao tình yêu có thể trở thành nghĩa vụ. Nhưng nghịch lý này không làm cho 21

Kierkegaard khiếp hãi: toàn bộ bản chuyên luận của ông về hôn nhân nhằm soi s{ng điều bí ẩn này.

Theo ông: “Suy nghĩ l| vị thiên thần tiêu diệt sự bột phát...Quả nếu là sự

suy nghĩ phải r t lui trước thiên hướng tình yêu, thì sẽ không có hôn nhân”. Nhưng “quyết định là một sự bột phát mới, đạt được qua suy nghĩ

v| được cảm nhận một cách hoàn toàn về mặt tinh thần, một sự bột phát rõ r|ng tương ứng với sự bột phát của thiên hướng tình yêu. Quyết định là một quan niệm tôn giáo về cuộc sống xây dựng trên cơ sở những dữ kiện đạo đức học và có thể nói là mở đường cho thiên hướng tình yêu, và bảo đảm cho nó chống lại mọi hiểm họa bên ngoài hay bên trong”. Và vì vậy

“một người chồng, một người chồng đích thực là một điều diệu kỳ!...Có thể giữ lại niềm vui của tình yêu trong lúc cuộc sống tập trung toàn bộ sức mạnh của sự nghiêm t c v|o người chồng v| v|o người vợ yêu quý!”.

Còn về phụ nữ, thì lý lẽ không thuộc phần họ, họ không có “suy nghĩ”; bởi vậy, “họ chuyển từ tính tức thời của tình yêu sang tính tức thời theo kiểu người tăng lữ”. Nếu di n đạt ra bằng ngôn ngữ sáng tỏ, học thuyết này muốn nói rằng người đ|n ông đang yêu quyết định chuyện hôn nhân bằng một sự thừa nhận lòng tin ở Thượng đế để đảm bảo cho mình sự

đồng tình về tình cảm và về chuyện nguyện ước; còn người đ|n b| h yêu là mong muốn kết hôn. Tôi có biết một phu nh}n theo đạo Thiên chúa tin tưởng một cách ng}y thơ hơn vào “tình yêu sét đ{nh trong th{nh l ”: bà ta khẳng định vào lúc hai vợ chồng đứng dưới chân bàn thờ nói lên tiếng “có”

dứt khoát, là họ cảm thấy tim mình bốc lửa. Kierkegaard thừa nhận ngày trước chắc hẳn có “thiên hướng”, nhưng cho thiên hướng này tồn tại tại suốt đời, l| điều không phải không ảo tưởng.

Tuy nhiên, vào cuối thế kỷ, các nhà viết tiểu thuyết và soạn kịch, ít tin tưởng hơn vào hiệu lực của thánh l , tìm cách bảo đảm hạnh ph c gia đ nh bằng những thủ ph{p mang tính nh}n văn hơn: táo bạo hơn Balzac, họ

22

hình dung khả năng đưa t nh dục vào tình yêu hợp pháp. Trong vở Người tình ( Asnoureuse), Porto - Riche8 khẳng định tình yêu nhục dục và dời sống gia đ nh không thể dung hoà với nhau: không chịu nổi những ham muốn cháy bỏng của vợ, người chồng đi t m kiếm sự yên tĩnh bên cạnh một người tình ôn hoà hơn. Nhưng ph{p luật ghi nhận “t nh yêu” là một nghĩa vụ giữa hai vợ chồng. Marcel Proust9 khuyên răn người chồng trẻ phải xem vợ như một người tình và bằng những từ ngữ tế nhị, gợi lên những niềm khoái lạc của hai vợ chồng. Bernstein sáng tác kịch về tình yêu vợ chồng: bên cạnh người vợ vô đạo, dối tr{, d}m đãng, trộm cắp, độc {c, người chồng xuất hiện như một con người khôn ngoan, độ lượng; v| người ta c ng ngl anh ta là một người tình hùng mạnh và có kinh nghiệm.

Phản ứng lại loại tiểu thuyết ngoại tình, nhiều tác phẩm lãng mạn ca ngợi hôn nhân. Ngay cả Colette c ng thuận theo xu hướng thuần phong mỹ tục này: trong cuốn Cô gái ngây thơ phóng túng (L’Ingenue libertine), sau khi miêu tả những kinh nghiệm đồi bại của một cô gái có chồng bị mất trinh một cách dại dột, tác giả để cho cô ta nếm trải khoái lạc trong vòng tay chồng. Vì những lý do khác, và bằng một cách khác, người Mỹ ngày nay - những người vừa tôn trọng thể chế hôn nhân vừa cá nhân chủ nghĩa -

ngày càng nỗ lực hoà nhập tình dục v|o hôn nh}n. H|ng năm xuất bản rất nhiều công tr nh hướng d n đời sống gia đ nh nhằm răn bảo hai vợ chồng thích ứng với nhau và nhất l| răn bảo đ|n ông l|m thế n|o để cùng vợ tạo lập một sự hài hoà trong hạnh phúc. Các nhà phân tâm học, các thầy thuốc đóng vai trò “cố vấn cho đời sống gia đ nh”; người ta công nhận bản thân phụ nữ c ng có quyển hưởng khoái cảm, và đ|n ông phải biết những kỹ

thuật có khả năng mang lại cho họ khoái cảm ấy. Nhưng th|nh công về

tình dục không phải chỉ là một chuyện kỹ thuật. Dù có học thuộc lòng hai chục cuốn s{ch gi{o khoa như Những điều mọi người chồng đều phải biết, 8 Nhà soạn kịch hiện đại Pháp

9 Nhà tiểu thuyết hiện đại Pháp

23

Bí mật của hạnh ph c gia đ nh, T nh yêu không sợ hãi, ch|ng trai c ng không thể vì thế mà biết cách làm cho người vợ trẻ yêu thương m nh. Điều bị nàng phản ứng là toàn bộ tình hình tâm lý lúc bấy giờ. Vả lại hôn nhân truyền thống không hề tạo ra những điều kiện thuận lợi nhất cho sự thức tỉnh và nảy nở hiện tượng hứng dục của nữ giới. Ngày trước, trong các cộng đồng theo chế độ m u hệ, người ta không đòi hỏi sự trinh nguyên ở

người vợ trẻ; và thậm chí, vì những lý do huyền bí, thông thường nàng phải đã mất trinh trước đêm t}n hôn. một số vùng nông thôn Pháp, người ta còn quan sát thấy những t|n dư của những lối phóng túng ngày xưa này. Người ta không đòi hỏi sự trong trắng trước ngày kết hôn; và chính những cô g{i đã “phạm lỗi”, thậm chí những cô gái có con ngoài giá th , đôi khi lại d lấy chồng hơn những người kh{c. Hơn nữa, trong những giới chấp nhận sự giải phóng của phụ nữ, người ta thừa nhận quyền tự do về tình dục ngang nhau giữa con trai v| con g{i. Tuy nhiên đạo đức học gia trưởng đòi hỏi nghiêm ngặt người vợ trẻ phải trao mình trinh nguyên cho chồng; chồng muốn được bảo đảm là nàng không mang trong mình một mầm mống xa lạ nào; muốn l|m người sở hữu độc tôn và trọn vẹn cái thân thể mà anh ta biến thành của riêng mình. Trinh tiết mang một giá trị tinh thần, tôn giáo và thần bí, và ngày nay, giá trị này v n còn được thừa nhận một cách rất phổ biến. Pháp, có những vùng các bạn trai của chàng rể

ngồi chờ ở phía sau cánh cửa buồng cô d}u; cười, hát cho tới khi chàng rể

ra và với vẻ mặt thắng lợi, đưa cho xem tấm drap có dấu máu. Hoặc nửa, sáng sớm, bố mẹ đưa cho h|ng xóm xem. Dưới một hình thức ít thô bạo hơn, tục lệ “đêm t}n hôn” hiện còn rất phổ biến. Không phải ng u nhiên mà tục lệ n|y đã l|m nảy sinh cả một bộ phận văn học sỗ sàng: sự phân ly giữa tính xã hội và thú tính, tất yếu đẻ ra cái tục tĩu. Đạo lý nh}n văn chủ

nghĩa đòi hỏi mọi kinh nghiệm sống phải có ý nghĩa về con người, dù trong đó có tự do đi nữa; trong một đời sống tình dục có đạo lý một cách đích thực, phải có sự “thăng hoa” tự do của ham muốn và khoái cảm, hay 24

ít nhất c ng phải có đấu tranh thống thiết để giành lấy tự do trong lòng bản năng t nh dục. Nhưng t nh hình này chỉ có thể xảy ra khi người ta thừa nhận một cách đặc biệt người khác kia trong tình yêu hay trong ham muốn.

Khi bản năng t nh dục không còn cần được cá nhân bảo vệ nữa, mà do Thượng đế hay xã hội biện minh, thì quan hệ giữa hai bên nam, nữ chỉ còn là quan hệ thú vật. Chúng ta hiểu vì sao những người đ|n bà có chồng v|

đứng đắn nói về những chuyện xác thịt với vẻ kinh tởm: họ xếp chúng vào hàng những chức năng b|i tiết dơ bẩn. C ng chính vì vậy, chúng ta nghe trong những bữa tiệc cưới biết bao tr|ng cười sỗ sàng. Có cả một nghịch lý tục tĩu khi ghép một buổi l trang trọng với một chức năng th vật hết sức thô bạo. Hôn nh}n trưng b|y ý nghĩa phổ quát và trừu tượng của nó: một người đ|n ông v| một người đ|n bà gắn bó với nhau theo những nghi thức tượng trưng trước mắt thiên hạ; nhưng trong chuyện kín trên giường ngủ, hai cá thể cụ thể và riêng biệt đối đầu với nhau, và mọi ánh mắt lẩn tránh những vòng tay ôm ấp của họ. Tham dự một buổi hôn l của nông dân, vào lúc mười ba tuổi, Colette kinh hoàng và thất vọng khi một cô bạn d n tới xem phòng ngủ cô dâu: Phòng ngủ đôi vợ chồng mới cưới...sau tấm riđô vải điệu, l| chiếc giường cao và hẹp, với những chiếc gối bằng lông ngỗng, chiếc giường, nơi kết thúc một ngày thấm đ m mùi mồ hôi, mùi trầm...Lát nữa, đôi vợ chồng trẻ sẽ tới đ}y. Tôi đã không nghỉ tới c{i đó. Họ

sẽ đắm ch m trong đống chăn nệm này...Giữa họ với nhau sẽ xảy ra cuộc vật lộn bí ẩn. Sự chân thật táo bạo cứa mẹ tôi v| đời sống loài vật đã dạy tôi quá nhiều và quá ít về điều đó. Vả lại, rồi sẽ ra sao? Tôi sợ hãi căn buồng này và chiếc giường này mà trước kia m nh không nghĩ tới. Trong nỗi hoang mang trẻ thơ, cô bé cảm thấy sự trái ngược giữa vẻ huy hoàng của buổi l gia đ nh và điều bí ẩn thô bạo trên chiếc giường trong phòng đóng kin. Người ta không hề phát hiện cái khía cạnh hài hước và sỗ sàng của hôn nhân trong các nền văn minh không cá thể ho{ người phụ nữ, như

ở phương Đông, ở Hy Lạp, ở La Mã. những nơi n|y, c{i chức năng thô 25

bạo xuất hiện q ng phổ biên như c{c nghi thức xã hội. Nhưng ngày nay, ở

phương T}y, đ|n ông v| đ|n b| được h nh dung như những cá thể, và khách mời trong hôn l cười khẩy v người đ|n ông n|y v| người đ|n b|

này sẽ thực hiện, trong một kinh nghiệm hết sức đặc biệt, cái hành vi mà người ta ngụy trang dưới những nghi thức, những lời lẽ và những bó hoa.

Dĩ nhiên c ng có một sự tương phản khủng khiếp giữa vẻ long trọng của những đ{m tang lớn và cái thối ruỗng của nấm mồ. Nhưng người chết không thức dậy khi người ta đặt họ v|o trong lòng đất. Còn cô dâu thì cảm thấy một sự kinh ngạc khủng khiếp khi phát hiện ra tính chất đặc biệt và ng u nhiên của kinh nghiệm thực tế trước chiếc băng vải tam tài của ông đốc lý và tiếng đ|n organ của nhà thờ. Không phải chỉ có trong các vở hài kịch người ta mới thấy những người vợ trẻ, mắt đ m lệ, trở về nhà bố mẹ

v|o đêm t}n hôn những cuốn sách tâm thần học kể nhiều câu chuyện về

loại n|y. Tôi được trực tiếp nghe nhiều trường hợp: nhiều thiếu nữ được nuôi dưỡng quá tốt không hề được giáo dục về tình dục và hoang mang khi bỗng nhiên phát hiện ra hiện tượng hứng dục. Thế kỷ trước, bà Adam hình dung bổn phận của mình lá kết hôn với người đ|n ông đã hôn môi mình, vì cho rằng đó l| h nh thức hoàn chỉnh của quan hệ tình dục. Vừa qua, một nh| văn kể chuyện về một cô dâu: “Mất trinh cho chồng trong cuộc du lịch - trăng mật, nàng cho anh ta là một thằng điên v| không d{m hé môi nói nửa lời vì sợ đ}y l| trường hợp một người bệnh tâm thần”.

Thậm chí có cả trường hợp một cô g{í qu{ ng}y thơ nên kết hôn với một cô gái mắc bệnh tình dục đồng giới, và sống một thời gian dài với người

“chồng rởm” mà không biết đó l| một người đ|n ông.

Ngày nay, nhiều thiếu nữ có kinh nghiệm hơn; nhưng th{i độ thuận tình của họ v n trừu tượng; và việc mất trinh v n mang tính chất một sự cưỡng hiếp. Một nhà báo khẳng định: “Chắc chắn có nhiều vụ cưỡng hiếp trong hôn nh}n hơn ngo|i hôn nh}n”, và kể lại một cuộc phỏng vấn sáu bà vợ

trung lưu, thông minh, ở Anh về phản ứng của họ trong đêm t}n hôn tất 26

cả đều cho hành vi ân ái xảy ra như một cú sốc; hai người không biết gì hết; những người khác cho là cố biết nhưng không phải vì vậy mà không bị tổn thương về mặt tâm thần. Adler c ng nhấn mạnh tầm quan trọng về mặt tâm thần của hành vi phá trinh. Khoảnh khắc đầu tiên ấy, khi gi|nh được mọi thứ quyền, người đ|n ông thường quyết định toàn bộ cuộc đời. L c đó, người chồng không có kinh nghiệm và bị qu{ kích động co thể gieo mầm lãnh dục cho vợ và, nếu tiếp tục vụng về và thô bạo, có thể biến tình trạng lãnh dục này thành hiện tượng vô cảm vĩnh vi n. Ch ng ta đã biết những sự phản kháng cô trinh nữ phải vượt qua để làm tròn bổn phận tình dục của mình: quá trình tập làm quen của n|ng đòi hỏi cả một công việc “lao động” vừa về tâm thần vừa về sinh lý. Sẽ là ngu ngốc và man rợ nếu muốn thâu tóm quá trình ấy vào trong một đêm v| sẽ là phi lý nêu muốn biến hành vi giao hợp đầu tiên cực kỳ khó khăn th|nh một bổn phận. Cái thao tác kỳ lạ nàng phải chịu đựng càng có vẻ thiêng liêng; xã hội, tôn giáo, gia đ nh, bè bạn, càng trao nàng một cách long trọng cho người chồng như cho một ông chủ, th người phụ nữ càng khiếp hãi. V| n|ng c ng khiếp hãi khi nghĩ hành vi ấy quyết định toàn bộ tương lai của mình, vì hôn nhân mang tính chất dứt khoát. Chính lúc ấy, nàng tự cảm thấy mình thực sự bộc lộ

trong cái tuyệt đối: đối với n|ng, người đ|n ông kia mà mình gắn bó suốt đời là hiện thân của toàn bộ người đ|n ông; v| anh ta c ng tự bộc lộ trước mắt n|ng dưới một gương mặt xa lạ với một tầm quan trọng khủng khiếp vì sẽ l| người bạn đời vĩnh vi n của mình. Tuy nhiên bản th}n người đ|n ông c ng lo sợ trước nghĩa vụ đè nặng lên vai; c ng cố những khó khăn riêng, những mặc cảm riêng khiến anh ta trở nên rụt rè và vụng về hoặc ngược lại, trở nên thô bạo. Không ít đ|n ông tỏ ra bất lực đêm tân hôn vì chính tính chất long trọng của hôn l . Janet viết trong cuốn Những sự ám ảnh và bệnh suy nhược tinh thần ( Les Obsessions et la psychasthénie): Ai mà chẳng biết những chuyện vì xấu hổ không sao làm tròn bổn phận làm chồng của mình tuy bị một nỗi ám ảnh thẹn thùng và thất vọng đeo đuổi? Năm 27

qua, chúng tôi chứng kiến một tấn bi hài kịch, khá kỳ cục khi một ông bố vợ giận dữ lôi tới bệnh viện anh chàng rể tội nghiệp: ông ta yêu cầu một bản chứng chỉ sức khoẻ cho phép anh chàng xin ly hôn. Chàng trai khốn khổ trình bày trước kìa mình vốn cường tráng, nhưng từ sau hôn nhân, một cảm giác xấu hổ và bối rối khiến anh ta không làm được gì hết.

Hăng h{i th{i qu{ sẽ làm cô trinh nữ khiếp hãi; trân trọng thái quá sẽ làm nàng rụt rè. Phụ nữ mãi mãi thù hận người đ|n ông hưởng khoái cảm một cách ích kỷ trên nỗi đau đớn của họ; nhưng c ng căm hờn suốt đời người tỏ vẻ khinh khỉnh đối với họ, và nhất l| người không tìm cách phá trinh của họ hoặc tỏ ra bất lực trong đêm đầu tiên. Một trong những sự quan sát của Freud chỉ ra rằng sự bất lực của chồng có thể gây chấn thương cho vợ: Một nữ bệnh nhân có thói quen chạy từ một phòng này sang một phòng khác, giữa phòng có kê một chiếc bàn. Bà ta trải chiếc khăn bàn theo một cách nào đó, bấm chuông gọi bà người ở đến cạnh bàn rồi cho ra...Khi tìm cách giải thích sự ám ảnh này, bà nhớ lại là tấm khăn bàn có một vết bẩn và bà trải khăn sao cho vết ấy hiện rõ trước mắt bà người hầu...Tất cả như thể diễn lại đêm tân hôn trong đó người chồng tỏ ra bất lực. Ông ta từ phòng mình chạy sang phòng vợ không biết bao nhiêu lần để tìm cách cố gắng. Xấu hổ đối với bà người hầu hôm sau phải dọn giường, ông ta đổ mực đỏ lên drap trải giưòng nhằm làm bà ta tưởng có máu.

Đêm t}n hôn biến kinh nghiệm tình dục thành một sự thử thách mà mỗi người đều sợ không biết vượt qua thế nào, vì quá bối rối với những vấn đề

của chính bản thân mình nên không thể nghĩ tới người kia một cách thỏai m{i. Đêm t}n hôn, với vẻ long trọng của nó, l|m người ta lúng túng; và không có g đ{ng ngạc nhiên nếu nó gây nên hiện tượng lãnh dục ở người phụ nữ. Trừ phi một niềm hạnh ph c đặc biệt, người chồng tất yếu sẽ tỏ ra phóng túng hay vụng về. Vì vậy không có gì lạ nếu “bổn phần vợ chồng”

đối với người vợ, thông thường chỉ là một khổ dịch đ{ng ghét. Theo Diderot, thì:

28

Đối với phụ nữ, sự phục tùng một ông chồng mình không ưa là một cực hình.

Tôi đã thấy một người đàn bà đoan trang rùng m nh v kinh tởm khi tới cạnh chồng, thấy bà ta không ròi khỏi bồn tắm vì nghĩ không rửa sạch hết vết dơ của bổn phận...Nhiều phụ nữ cho tới khi qua đời vẫn không được nếm hưởng niềm cực khoái...

Thật vậy, nhiều phụ nữ trở thành mẹ, thành bà nhưng chưa bao giờ biết khoái cảm, thậm chí rung động; họ tìm cách thoát khỏi “sự dơ bẩn của bổn phận” bằng cách xin cấp giấy chứng chỉ sức khoẻ hay với những duyên cớ

khác. Báo cáo Kinsey cho thấy ở Mỹ, nhiều bà vợ “không muốn có quan hệ

tình dục thường xuyên. Rất ít bà vợ mong muốn ngược lại”. Trong l c đó -

như đã nói ở những phần trên - khả năng hứng dục của phụ nữ hầu như

vô tận. Mâu thu n này thể hiện rõ ràng hôn nhân giết chết khả năng ấy, chứ không phải đưa nó v|o quy tắc như người ta muốn nêu lên.

Trong cuốn Thérèse Desqueyroux, Mauriac10 miêu tả những sự phản ứng của một thiếu phụ “kết hôn một cách hợp lẽ” đối với hôn nhân nói chung và bổn phận lứa đôi nói riêng:

Phải chăng nàng t m kiếm trong hôn nhân một nơi ẩn náu hơn là một sự đô hộ, một sự chiếm đoạt? Điều xô đẩy nàng vào trong đó, phải chảng là một nỗi kinh hoàng? Là một thiếu nữ thực tiễn, một cô gái nội trợ, nàng vội vã tìm vị trí dứt khoát của mình; muốn được bảo đảm chống lại tai họa nào mình cũng không biết nữa. Chưa bao giờ nàng tỏ ra biết lẽ phải hơn là ở thời kỳ đ nh hôn: nàng bám chặt vào một cái khối gia đ nh, nàng “tự xếp mình”, nàng thâm nhập vào một trật tự.

Nàng tự cứu vớt mình. Cái ngày ngột ngạt tổ chức hôn lễ, trong ngôi nhà thờ

Saint-Clair chật chội, khi những câu chuyện nhảm nhí của các bà che lấp tiếng dương cầm đã vang lên hết cỡ và hơi người lấn át cả hương trầm, chính vào cái ngày ấy, Thérèse cảm thấy mình không là mình nữa. Nàng bước vào trong “lồng”

như một kẻ mộng du, và bổng nhiên, khi nghe tiếng cửa nặng nề đóng lại, cô bé tội 10 Nh| văn Ph{p hiện đại

29

nghiệp bừng tỉnh. Không có g thay đổi hết, nhưng nàng có cảm giác sẽ không còn tự đánh mất mình một lần nữa. Giữa một gia đ nh đông đúc, nàng sẽ sống âm ỉ, tựa ngọn lửa nham hiểm đang len lỏi dưới khúc gỗ...

Vào buổi tối ngày tổ chức đám cưới nửa nông dân, nửa tư sản ấy, từng nhóm người sặc sỡ những tấm áo dài con gái buộc ôtô nàng dâu, chú rể đi chậm lại và người ta hoan hô họ...Nghĩ tới buổi đêm đang đến, Thérèse lẩm bẩm: “Chắc hẳn sẻ

khủng khiếp”, rồi lại nghĩ: “Nhưng không,...không đến nỗi khủng khiếp đến thế

đâu”.

Trong cuộc du lịch ở khu hồ Italia, nàng có đau khổ nhiều không? Không, không, nàng chịu chơi cái trò chơi này: không tự phản bội mình...Thérèse biết uốn mình theo những trò giả đò ấy và nếm trải trong đó một niềm vui chua chát. Cái thế giới cảm xúc xa lạ mà một người đàn ông buộc nàng phải thâm nhập, tr tưởng tượng của nàng giúp nàng quan niệm có lẽ trong đó, đối với cả mình nữa, cũng có thể có một niềm hạnh phúc, nhưng niềm hạnh phúc nào? Thérèse tìm thấy niềm khoái lạc giống như trước một quang cảnh đắm ch m trong màn mưa, người ta hình dung quang cảnh ấy sẽ ra sao dưới ánh nắng mặt trời. Bernard, anh chàng với ánh mắt xa vắng kia ..., kẻ bị lừa phỉnh dễ dàng biết chừng nào! Anh ta bị nhốt chặt trong niềm khoái lạc của mình tựa những chú lợn dễ thương mà người ta buồn cười nhìn qua tâm lưới sắt khi chúng sung sướng h t hà trước chiếc máng ăn: “Chính mình là cái máng” - Thérèse nghĩ bụng - ...Không biết anh chàng học ở đâu cái cách phân loại tất cả những g đụng đến xác thịt, cách phân biệt những sự mơn trớn của người đàn ông nhân hậu với những sự vuốt ve của một kẻ hoang dâm?

Không bao giờ một chút ngập ngùng...

...Bernard tội nghiệp, không tồi tệ hơn một kẻ khác ! Nhưng ham muốn làm biến đổi con người đang bước lại gần mình thành một con quái vật không hề giống anh ta. Mình làm một người chết như thể thằng điên kia, thằng mắc bệnh động kinh kia có thể bóp cổ m nh như chơi”.

30

Đ ng ra, l đính hôn có mục đích tạo nên những nấc thang trong quá tr nh người con gái làm quen dần với bản nàng giới tính. Nhưng thông thường lập tục đòi hỏi ở cô dâu, chú rể một sự trong trắng tuyệt đối. Trong trường hợp cô trinh nữ đã “biết” người chồng tương lai của mình, thì trong thời kỳ này, vị trí của nàng không khác nhiều vị trí của người vợ trẻ; nàng chỉ nhượng bộ vì cho sự “cam kết” của mình c ng đã mang tính chất quyết định như một cuộc hôn nhân và lần giao hợp đầu tiên giữ tính cách một thử thách. Một khi đã hiến mình - dù không mang thai chăng nữa (còn nếu mang thai thi nàng bị trói buộc hoàn toàn), thì rất ít khi nàng dám bội ước.

Những khó khăn của những kinh nghiệm đầu tiên có thể d dàng khắc phục nếu vì tình yêu hay dục vọng, cả hai phía ho|n to|n đồng tình với nhau. Sức mạnh chân chính của tình yêu nhục dục bắt nguồn từ niềm vui mà cặp người yêu mang lại cho nhau trong khi cùng có ý thức về quyền tự

do của mình: l c đó, không một hành vi nào của họ mang tính chất xấu xa vì không phải bị {p đặt mà là hoàn toàn tự nguyện.

Nhưng nguyên tắc hôn nh}n th ngược lại vì biến một sự trao đổi, nhẽ ra phải được thiết lập trên cơ sở một mối nhiệt tình tự nhiên, thành quyền hạn và nghĩa vụ. Người chồng thường mất hăng h{i v ý nghĩ mình làm một bổn phận; còn người vợ thì e thẹn cảm thấy bị trao mình cho một con người có quyền đối với m nh. Dĩ nhiên, v|o buổi đầu đời sống gia đ nh, c{c mối quan hệ được cá thể hoá; việc làm quen với hoạt động tình dục đôi khi di n ra theo từng bước chậm rãi; và từ buổi đêm đầu tiên, một sức cuốn hút l n nhau tốt đẹp có thể xảy tới giữa đôi vợ chồng. Hôn nhân tạo thuận lợi cho người phụ nữ hiến mình vì loại trừ cái khái niệm tội lỗi v n hiện còn gắn liền với xác thịt. Hoàn cảnh chung sống tạo nên một sự thân mật về phương diện này và tạo thuận lợi cho sự trưởng thành về bản năng giới tính. Có những người vợ hoàn toàn mãn nguyện những năm đầu sau hôn 31

nh}n. Điều đ{ng ch ý l| họ biết ơn chồng và sau này có thể tha thứ cho chồng tất cả những lỗi lầm anh ta có thể phạm phải.

Cho rằng một cuộc hôn nhân xây dựng trên cơ sở những quy ước của xã hội có nhiều cơ may tạo nên tình yêu, là một sự giả dối. Đòi hòi hai vợ

chồng gắn bó với nhau bởi những lợi ích thực ti n, về xã hội và tinh thần, mang lại khoái lạc cho nhau suốt đời, là ho|n to|n phi lý. Nhưng những người bênh vực hôn nhân môn đăng hộ đối đã chứng minh được rằng hôn nhân vì tình yêu không có nhiều cơ may bảo đảm hạnh phúc lứa đôi.

Trước hết, t nh yêu lý tưởng, vốn là tình yêu các cô thiếu nữ thường nếm trải, không phải bao giờ c ng chuẩn bị cho họ s n s|ng đến với tình yêu nhục dục: niềm say mê t nh yêu cao thượng, những giấc mơ không thể

giúp họ s n sàng chịu đựng thử thách của cuộc sống thường nhật. Và dù giữa họ v| người chồng chưa cưới có một sức cuốn hút chân thành mãnh liệt về tình dục, th đó c ng không phải l| cơ sở vững chãi để xây dựng một cuộc đời.

Colette viết trong Cô gái lang thang ( La Vagabonde): Trong sa mạc vô tận của tình yêu, khoái lạc giữ một vị trí rất nhỏ nhưng cháy bỏng, sáng rực tới mức lúc đầu người ta chỉ trông thấy nó. Xung quanh ngọn lửa chập chờn ấy, là cái xa lạ, và hiểm họa. Khi bừng tỉnh sau một vòng tay ôm ấp ngắn ngủi hay thậm chí một đêm trường, người ta phải bắt đầu sống cạnh nhau, sống cho nhau.

Vả lại, ngay cả trong trường hợp tình yêu nhục dục xuất hiện trước hôn nh}n hay được thức tỉnh vào thời kỳ hôn l , c ng rất hiếm khi nó tồn tại trong nhiều năm. Dĩ nhiên sự chung thuỷ là cần thiết cho tình yêu nhục dục vì ham muốn của cặp người yêu say mê nhau, đòi hỏi họ không thể

thay thế đối với nhau; nhưng lòng chung thuỷ này chỉ cố ý nghĩa khi nó mang tính chất bột phát. Sự thực là không thể cho tình yêu nhục dục là một 32

mục đích tuyệt đối, c ng như không thể cho nó chỉ là một phương tiện đơn thuần. Nó khống thể biện minh cho một cuộc đời, nhưng c ng không thể

chờ đợi một sự biện minh ngoại lai n|o. Nói như vậy để nói rằng đối với mọi cuộc sống con người, nó phải có một vai trò thứ yếu v| độc lập. Và trước hết, nó phải được tự do. Vì vậy chủ nghĩa lạc quan tư sản không hứa hẹn tình yêu với người vợ trẻ; lý tưởng người ta để cho lấp lánh trước mắt n|ng l| lý tưởng hạnh phúc, tức l| lý tưởng về một sự cân bằng tĩnh lặng trong lòng sự nội tại và sự lặp lại. Vào một vài thời kỳ thịnh vượng và an ninh, lý tưởng n|y đã từng l| lý tưởng của toàn thể giai cấp tư sản v| đặc biệt là của các điền chủ. Họ không nhằm chinh phục tương lai v| thế giới, mà nhằm duy trì quá khứ một cách hoà bình, duy trì nguyên trạng. Một cuộc sống tầm thường sơn son thếp vàng không có tham vọng và c ng không có say mê, những ngày tháng không d n tới đ}u hết và trở đi trở lại một cách vô tận, một cuộc sống từ từ trượt tới cái chết mà không tự tìm hiểu lý do, tư tưởng ấy từng được đề cao trong một bản Sonet lãng mạn.

Ngày nay, cái gọi là triết học này không còn ai tin nữa: duy trì và lặp lại thế

giới như nó đang tồn tại, không phải l| điều người ta mong muốn v| c ng không thể có được. Mong muốn của đ|n ông l| h|nh động. Ho phải sản xuất, chiến đấu, sáng tạo, tiến lên, vươn tới toàn bộ v trụ và cái vô tận của tương lai. Nhưng hôn nhân truyền thống không khuyến khích phụ nữ

cùng vượt lên với họ: nó nhốt chặt phụ nữ vào trong sự nội tại. Vì vậy, phụ

nữ không thể làm gì khác ngoài việc xây dựng một cuộc sống cân bằng trong đó hiện tại kéo dài quá khứ, và tránh những sự uy hiếp của ngày mai, c ng chính l| x}y dựng hạnh phúc. Thay vì tình yêu, đối với chồng, họ sẽ

có tình cảm dịu dàng và kính trọng m| người ta gọi là tình cảm vợ chồng.

Họ nhốt chặt v trụ vào giữa bốn bức tường ngôi nhà mà mình có trách nhiệm quản lý. Họ lưu truyền loài người qua tương lai. Tuy nhiên, không một con người n|o vĩnh vi n khước từ sự siêu nghiệm của mình, dù có khăng khăng phủ nhận nó đi nữa. Nh| tư sản thuở trước nghĩ m nh phục 33

vụ Thượng đế, đất nước, một chế độ, một nền văn minh bằng cách duy trì trật tự đã được an bài và thể hiện những mặt tốt đẹp của trật tự ấy bằng sự

phồn vinh cá nhân: có hạnh phúc, tức là làm tròn nghĩa vụ con người của mình. Đối với phụ nữ c ng vậy, cuộc sống hoà thuận trong gia đ nh phải vươn tới những mục đích người đ|n ông sẽ là cái vạch nối giữa tính cá thể

của phụ nữ v| v trụ, sẽ mang lại cho tính nhân tạo ng u nhiên của phụ nữ

một giá trị nh}n văn. Khai th{c bên cạnh người vợ sức mạnh h|nh động và chiến đấu, chính đ|n ông biện minh cho cuộc sống của phụ nữ người vợ

chỉ có việc trao cuộc sống của mình vào tay chồng và chồng sẽ mang lại ý nghĩa cho cuộc sống ấy. Điều đó giả định về phía phụ nữ một sự tự phủ

định mình một c{ch khiêm nhường; nhưng bù lại, sẽ thoát khỏi cảnh cô đơn khởi nguyên v được sức mạnh nam giới hướng d n, che chở; và sẽ trở

nên cần thiết. Là con ong chúa trong tổ ong, nghỉ ngơi một cách yên ổn trong chính lòng mình giữa lãnh địa của m nh, nhưng bị vai trò trung gian của đ|n ông lôi cuốn qua v trụ và thời gian vô biên; là vợ, là mẹ, là nữ chủ

nh}n gia đ nh, phụ nữ tìm thấy trong hôn nhân vừa có sức sống vừa ý nghĩa của cuộc đời mình. Chúng ta cần xét xem lý tưởng ấy được thể hiện ra sao trong hiện thực. Lý tưởng về hạnh phúc bao giờ c ng được vật chất ho{ trong căn nh|, dù l| một nếp nhà tranh hay một l}u đ|i; nó l| hiện thân của trường tồn và cách lý. Chính giữa bốn bức tường của nó, gia đ nh được tạo thành một tế bào riêng biệt và khẳng định hình tích của mình trải qua sự nối tiếp các thế hệ. Quá khứ được tàng trữ dưới dạng đồ đạc và chân dung tổ tiên, tiên báo một tương lai êm đềm. Ngoài vườn, mùa vụ thể

hiện chu kỳ ổn định của chúng trong những thứ rau quả nuôi sống con người. H|ng năm, c ng một mùa xuân ấy được tô điểm bằng cùng những cánh hoa ấy, hứa hẹn vòng quay của mùa hè bất di bất dịch, của mùa thu với những cây trái giống như c}y trái của mọi mùa thu: thời gian c ng như

không gian vươn tới cái vô tận; chúng quay vòng tròn một cách khôn ngoan. Trong mọi nền văn minh x}y dựng trên cơ sở sở sở hữu ruộng đất, 34

đều có một nền văn học phong phú ca ngợi cái thi vị và những mặt tốt đẹp của ngôi nhà. Trong cuốn tiểu thuyết của Henry Bordeaux11 mang đ ng nhan đề Ngôi nhà ( La Maison), nhà thâu tóm mọi giá trị tư sản: lòng trung thành với quá khứ, sự nh n nại, tiết kiệm, phòng xa, t nh yêu gia đ nh, quê hương, v.v...Nhiệm vụ của phụ nữ l| đảm bảo hạnh ph c gia đ nh; vai trò của họ là vai trò “bà chủ nhà”. Ngày nay, ngôi nhà không còn cái rực rỡ

của chế độ gia trưởng. Đối với phần lớn đ|n ông, nó chỉ là một nơi ở không còn bị đè nặng dưới kỷ niệm về những thế hệ quá khứ v| c ng không còn cầm tù những thế kỷ tương lai. Nhưng người phụ nữ v n cố gắng tạo cho

“nội thất” của m nh ý nghĩa v| gi{ trị của ngôi nh| đích thực. Trong cuốn Cannery Road, Steinbeck12 miêu tả một người đ|n b| lang thang khăng khăng trang trí chiếc xe lăn đường bỏ không và là chỗ trú ngụ của hai vợ

chồng bằng những tấm thảm v| riđô. Người chồng giảng giải là vì không có cửa số nên riđô chẳng thể l|m g , nhưng cô ta không nghe. Mối quan tâm này mang tính chất nữ đặc trưng. Một người đ|n ông b nh thường cho những đồ vật xung quanh mình là những công cụ; sắp xếp chúng theo mục đích sử dụng. “Trật tự” của anh ta mà phụ nữ thường cho chỉ là một thứ

mất trật tự, là có trong tay điếu thuốc lá, giấy tờ, dụng cụ của mình. Các nghệ sĩ, với trách nhiệm tái tạo thế giới qua một chất liệu nh| điêu khắc và người họa sĩ hoàn toàn không chú ý tới khung cảnh m nh đang sống.

Rilke13 viết về Rodin14 như sau

Lần đầu tiên tới nhà Rodin, tôi hiểu đối với anh, ngôi nhà chẳng là cái gì hết, nếu không phải l| một sự cần thiết tội nghiệp: một nơi tr ẩn chống lại cái lạnh, một m{i nh| để ngủ. Anh thờ ơ với nó và nó không mảy may ảnh hưởng tới cảnh cô đơn hay trạng thái trầm tư mặc tưởng của anh. Anh tìm kiếm một gia đ nh trong chính bản th}n m nh h nh bóng, nơi ẩn náu v|

11 Nhà tiểu thuyết hiện đại Pháp

12 Nh| văn hiện đại Mỹ

13 Nh| văn hiện đại Áo

14 Nh| điêu khắc hiện đại Pháp

35

hoà bình. Anh trở thành bầu trời của chính mình, khu rừng của mình và dòng sông mênh mông của m nh m| không có g ngăn cản nổi nữa. Nhưng muốn tìm thấy trong chính bản thân mình một tổ ấm, thì trước hết phải tự

thể hiện mình trong công tr nh hay h|nh động. Đ|n ông ít quan t}m tới nội thất của mình vì vươn tới toàn bộ v trụ và vì có thể tự khẳng định mình trong các dự định. Thay vì bị nhốt chặt trong cuộc sống gia đ nh, vấn đề

đặt ra đối với phụ nữ là biến cái nhà tù ấy thành một vương quốc. Chỉ đạo th{i độ của họ đối với gia đ nh là cùng một phép biện chứng vốn x{c định thông thường thân phận của họ: họ nắm bắt trong lúc tự biến mình thành con mồi; giải phóng mình trong lúc “tho{i vị”; muốn chinh phục một thế

giới trong lúc khước từ thế giới. Không phải không luyến tiếc khi người phụ nữ khép lại phía sau mình cánh cửa gia đ nh. L c còn là thiếu nữ, nàng có toàn bộ tr{i đất làm tổ quốc; núi rừng thuộc về nàng. Nay thì bị

nhốt chặt vào một không gian chật hẹp. Thiên nhiên chỉ còn thu hẹp vào khuôn khổ một cái chậu phong lữ thảo. Đường chân trời bị những bức tường ngáng trở. Một nữ nhân vật trong Sóng biển của V.Woolf thầm thì: Tôi không còn phân biệt mùa đông với mùa hạ qua thảm cỏ hay những cây thạch thảo trong truông nữa, m| qua hơi nước hay lớp băng đọng trên cửa kính. Tôi, trước kia vốn vừa cất bước trong những cánh rừng giẻ vừa ngắm nghía màu xanh của chiếc lông chim c| cưỡng khi nó rơi xuống, tôi, người từng gặp kẻ du đãng v| người chăn cừu trên đường, ...giờ đ}y, tôi đi từ căn buồng n|y sang căn buồng khác, tay cầm một cây chổi lông. Nhưng nàng sẽ tìm cách phủ nhận sự giới hạn ấy. Nàng nhốt chặt muông thú và cỏ cây trần thế, những xứ sở xa lạ, những thời quá khứ giữa bốn bức tường nh|, dưới những gương mặt tương đối tốn kém; nhốt chặt trong đó ông chồng, người thâu tóm đối với nàng cộng đồng nhân loại, và đứa con mang tới cho nàng toàn bộ tương lai dưới hình thức mang x{ch được. Gia đ nh trở thành trung tâm v trụ và thậm chí là chân lý duy nhất của thế giới; đó là “một thứ phản - v trụ hay một v trụ của sự phản kháng”- như

36

Bachelard nhận xét rất đ ng. Dù l| nơi trốn tr{nh, nơi ẩn dật, l| hang động hay cái bụng, nó v n che chở chống lại những sự uy hiếp từ bên ngoài: chính tính bên ngoài (extériorité) này trở nên phi-hiện thực. Nhất là buổi tối, khi cánh cửa khép lại, người phụ nữ cảm thấy mình là bà chúa. Ánh sáng chói chang buổi trưa l|m n|ng khó chịu. Ban đêm, nàng không còn bị

tước đoạt nữa vì nàng thủ tiêu những gì mình không sở hữu. Nàng thấy lấp lánh dưới t|n đèn một thứ ánh sáng của riêng mình và chỉ độc tôn soi sáng ngôi nhà mình. Ngoài ra không tồn tại cái gì khác. Một văn bản của V.Woolf chỉ rõ hiện thực tập trung trong ngôi nhà, trong lúc không gian bên ngoài tiêu tan.

Giờ đ}y, cửa kính gạt đêm tối ra một bên, và thay vì tạo nên một cái nhìn chính xác đối với thế giới bên ngoài, lại “gồng” lên một cách kỳ lạ tới mức trật trự, sự ổn định, đất liền hình như được thiết lập trong ngôi nhà; trái lại, ở ngoài, chỉ còn một chút tia sáng trong đó sự vật trở nên chất lỏng, run rẩy và biến mất.

Nhờ nhung lụa, gốm sứ bao quanh mình, người phụ nữ có thể phần nào thỏa mãn thứ nhục cảm mà thông thường cuộc sống tình dục không khoả

lấp nổi. N|ng c ng t m thấy trong khung cảnh ấy một biểu hiện của nhân c{ch m nh chính n|ng đã chọn lựa, tìm tòi, “moi” ra những thứ đồ đạc và đồ vật trang trí này, sắp đặt chúng theo một óc thẩm mỹ trong đó thế cân xứng thường giữ một vị trí quan trọng.

Chúng chiếu rọi lại hình ảnh riêng biệt của nàng trong lúc chỉ rõ chuẩn mực sống của nàng về mặt xã hội. Vì vậy, đối với nàng, ngôi nhà là cái phần mình được dành trên tr{i đất, là biểu hiện giá trị xã hội của mình và là chân lý sâu xa nhất về chính mình. Vì không làm gì hết, nàng háo hức tự

tìm kiếm mình trong những gì mình có. Phụ nữ thực hiện quyền chiếm hữu “tổ ấm” của mình bằng công việc nội trợ. Vì vậy, dù có người giúp việc, họ v n muốn tự tay làm lấy; ít nhất c ng bằng cách trông nom, kiểm 37

soát, phê phán, tìm cách biến thành của mình những kết quả đ{m người nhà thu được. Từ công việc quản lý ngôi nhà, họ rút ra vị trí xã hội của mình về mặt xã hội. Nhiệm vụ của họ c ng l| trông coi việc ăn uống, quần áo, nói chung, là sinh hoạt của cộng đồng gia đ nh. Như vậy họ c ng tự thể

hiện m nh trong hoat động. Nhưng-như ch ng ta sẽ thấy ở phần sau đó là thứ hoạt động không giải thoát họ khỏi tính nội tại và không cho phép họ

tự khẳng định bản thân mình. Người ta đề cao cái thi vị của công việc nội trợ. Quả l| qua công việc này, phụ nữ tiếp xúc với vật chất, và thể hiện với đồ vật một tình thân mật bộc lộ tính c{ch con người và do vậy làm tâm hồn họ thêm phong phú. Một nh| văn nữ miêu tả niềm vui của một nữ nhân vật khi lau chùi dụng cụ nhà bếp: nàng cảm thấy đầu các ngón tay mình sự

tự do và sức mạnh mà lớp găng cọ sạch như phản chiếu lại cho nàng một hình ảnh lấp lánh. Bước từ dưới hầm nhà lên, Marie thích thú với sức nặng của hai chiếc xô đầy, cứ ỉổn thêm một bậc thang, l| một thêm nặng. Bao giờ

n|ng c ng yêu mến những vật chất b nh thường: chúng có mùi vị, cái thô ráp hay hình dáng riêng của chúng. Và từ đó, n|ng biết cách sử dụng chúng. Không một chút ngập ngừng, không một động t{c lùi bước, đôi b|n tay Marie thọc và trong lò lửa đã tất hay trong nước xà phòng, cọ rỉ và bôi dầu lên sắt, bằng một khoát tay vòng tròn, nhặt sạch những thứ rơi vãi trên mặt bàn. Một sự đồng tình hoàn toàn, một tình bạn giữa lòng bàn tay của nàng và những đồ vật n|ng đụng tới.

Nhiều nh| văn nữ nói một cách trìu mến tới quần áo vừa là xong, về

màu xanh óng ánh của nước xà phòng, về những tấm drap trắng muốt, về

những thứ đồ đồng lấp lánh. Bachelard viết: Khi người nội trợ chùi, cọ đồ

đạc, “những niềm hy vọng sâu kín tiếp thêm sức kiên nh n dịu dàng của đôi b|n tay l|m cho mặt gỗ thêm đẹp vì láng bóng”. Làm xong công việc, người nội trợ nếm hưởng niềm vui ngắm nghía. Nhưng muốn làm nổi lên những tính chất quý giá: cái bóng láng của một mặt bàn, cái óng ánh của một c}y đèn s{p, m|u trắng muốt của quần {o, trước hết, cần có một hành 38

động phủ nhận, cần loại trừ mọi nguyên nhân xấu. Theo Bachelard, đó l|

ước mơ chủ yếu của người nội trợ ước mơ một sự sạch sẽ tích cực, tức là sự sạch sẽ chống lại sự bẩn thỉu.

Vì vậy, công việc nội trợ có khi có sức cuốn hút của một trò chơi cô bé g{i thích l|m cho b{t đĩa bằng bạc óng {nh, thích đ{nh bóng c{i tay nắm ở

cửa. Nhưng muốn có những niềm vui lành mạnh, phụ nữ phải bỏ công sức chăm sóc một nội thất mà mình lấy làm tự hào; nếu không, không bao giờ

họ biết niềm vui ngắm nghía, phần thưởng duy nhất đối với sự nỗ lực của mình.

Một phóng viên Mỹ từng sống nhiều tháng cùng với những “người Da trắng tội nghiệp” ở miền nam Hoa Kỳ, miêu tả sờ phận thống thiết của một phụ nữ suốt ng|y lam l , cố hết sức mình làm cho túp nhà ổ chuột có thể ở

được, nhưng uổng công vô ích. Bà sống với chồng và bảy đứa con trong một túp lều bằng ván, tường đầy bồ hóng, lúc nhúc những rệp. Bà tìm cách

“làm cho nhà trở nên đẹp đẽ”. Trong phòng chính, lò sưởi quét một lớp hồ

vôi xanh nhạt, một chiếc bàn và mấy bức tranh treo trên tường gợi lên một thứ bàn thờ. Nhưng t p lều ổ chuột v n là túp lều ổ chuột, v| b| G., nước mắt lưng tròng, than thở: “Ôi! Tôi thù ghét căn nh| n|y biết chừng nào! Tôi thấy không thể l|m g trên đời n|y để làm cho nó trở nên đẹp được!” Như

thế đó, vô số phụ nữ chỉ biết có một nỗi nhọc nhằn trở đi trở lại một cách vô tận và không hề được bù đắp, trong một cuộc chiến đấu không bao giờ

có thắng lợi. Và cả trong những trường hợp thuận lợi nhất, thắng lợi ấy c ng không bao giờ vĩnh vi n. Ít có công việc có thể so sánh với cực hình của Sisyphe15 như công việc của người nội trợ: ngày lại ngày, phải rửa bát đĩa, lau chùi đồ gỗ, vá mạng quần áo, những thứ ngày mai lại bị bẩn, bị bụi bặm, bị r{ch. Người nội trợ mòn mỏi đi trong lúc gi m chân tại chỗ; họ

không làm gì hết; họ chỉ kéo dài hiện tại; họ. không có cảm giác giành được 15

39

một cái Thiện cụ thể, mà chỉ đấu tranh một cách vô tận chống lại cái Ác, một cuộc đấu tranh lặp đi lặp lại hàng ngày. Chúng ta biết chuyện người hầu phòng buồn bã không muốn đ{nh giày của chủ. “Để làm gì? - hắn bảo

- mai lại phải đ{nh lại thôi mà”. Nhiều thiếu nữ không đủ nh n nhục c ng chán nản như vậy. Tôi nhớ lại bài luận của một nữ sinh mười sáu tuổi mở

đầu như sau “Hôm nay là ngày tổng vệ sinh. Tôi nghe tiếng máy hút bụi mẹ đưa đi đưa lại trong phòng khách. Tôi muốn bỏ trốn. Tôi tự thề nguyền với mình là sau này, trong nhà mình, không bao giờ có ngày tổng vệ sinh,”

Trẻ em hình dung tương lai như một sự leo lên vô tận tới không biết một tuyệt đỉnh nào. Bỗng nhiên, trong gian bếp, nơi b| mẹ đang rửa b{t đĩa, cô thiếu nữ hiểu đã từng nhiều năm, mỗi buổi chiều, vào cùng một giờ ấy, đôi b|n tay đã trụng vào chậu nước có mỡ, chùi rửa đồ sứ với chiếc giẻ lau xù xì. Và cho tới khi chết, đôi b|n tay ấy v n phải, làm những công việc chán ngán ấy. Ăn, ngủ, chùi rửa..., năm th{ng không còn thăng thiên nữa, chúng trải ra, ý nguyên và xám xịt trên chiếc khăn b|n nằm ngang. Mỗi một ngày lại lặp lại y nguyên ngày hôm trước. Một hiện tại vĩnh vi n vô ích và vô vọng!

Trong một truyện ngắn nhan đề Bụi (La poussière), một nh| văn nữ

miêu tả một cách tinh tế cái vô bổ buồn bã của một hoạt động khăng khăng muốn chống lại thời gian:

Ngày hôm sau, khi đưa chiếc chổi lông xuống dưới Divan, nàng lôi ra một thứ

lúc đầu nàng ngỡ là một cục bông bỏ lâu ngày hay một chiếc lông chim to tướng.

Nhưng chỉ là một núm bụi thường đọng lại trên những chiếc tủ cao quên không quét hay phía sau đồ đạc, giữa tường và lớp gỗ. Nàng bâng khuâng trước cái chất kỳ cục này. Họ đã sống trong căn phòng từ tám. đến mười tuần lẻ, và mặc dù sự

xăng xái của Juliette, một lớp bại vẫn có cơ hội đọng lại, phình ra và ẩn náu trong bóng tối giống như những con vật xám xịt từng làm nàng khiếp hãi lúc còn bé.

Một chút tro bụi mong manh cũng đủ noi lên sự lười nhác, một sự bắt đầu bỏ mặc; 40

nó là một chút lắng đọng không sờ thấy trong không kh người ta hít thở, trên quần áo bay phấp phới, trong làn gió lùa qua cửa sổ để mở. Nhưng lớp bụi này đã là một trạng thái thứ hai của bụi, một thứ bụi chiến thắng, một thứ lắng đọng thành hình thành dạng và từ lắng đọng, trở thành phế thải.

...Bụi đã thắng về tốc độ toàn bộ sức mạnh hút bụi của thiên hạ. Nó xâm chiếm thế giới, và máy hút bụi chỉ còn là một vật làm chứng dùng để chứng minh sự

uổng công vô ích của loài người trong cuộc chiến đấu chống lại quá trình nhiễm bẩn không sao cưỡng nổi.

...Chính cuộc sống chung của họ là nguyên nhân tất cả những cái đó, những bữa ăn để lại những thứ vương vãi, hai thứ bụi của họ trộn lẫn vào nhau ở khắp mọi noi...Mỗi gia đ nh đều tiết ra những thứ rác rưởi nhỏ nhoi người ta phải tiêu diệt để dành chỗ cho những thứ rác rưởi mới...Cả một cuộc sống phải trải qua khi muốn ra phố với một chiếc áo cánh mới thu hút ánh mắt khách qua đường, muốn một anh chàng kỹ sư - chồng bạn - có mặt tử tế trong cuộc sống. Nhiều công thức qua lại trong đầu Marguerite: chăm sóc các bao đóng gói...muốn bảo vệ đồ đồng, hãy đứng...nàng phải chăm sóc hai con người cho hết đời họ.

Giặt gi , l| ủi, quét dọn, r bụi đọng lại trong bóng tối dưới tủ, c ng l|

khước từ cuộc sống trong l c ngăn chặn cái chết, vì cùng theo một động tác, thời gian vừa tạo lập vừa huỷ diệt. Người nội trợ chỉ nắm được mặt phủ

định của nó. Th{i độ của họ là th{i độ của người thiện ác nhị nguyên luận.

Đặc điểm của thiện ác nhị nguyên luận (manichéisme) không chỉ là thừa nhận hai nguyên lý, một tốt, một xấu; mà l| đặt vấn đề chỉ đạt tới cái thiện bằng cách tiêu diệt cái ác, chứ không phải bằng một động tác tích cực. Theo tinh thần ấy, đạo Cơ đốc không hề mang tính chất thiện ác nhị nguyên luận, mặc dù có sự tồn tại của quỷ sứ, v người ta chiến đấu chống quỷ sứ tốt nhất là trung thành với Chúa, chứ không phải tập trung vào quỷ sứ để

chiến thắng nó. Mọi học thuyết về siêu nghiệm và tự do đều đặt sự thất bại của cái ác trong sự phụ thuộc vào thắng lợi của cái thiện.

41

Nhưng phụ nữ không được giao nhiệm vụ xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn. Ngôi nh|, căn phòng, quần áo bẩn là những thứ cố định: họ chỉ có thể

loại trừ một cách vô tận những yếu tố xấu len lỏi vào trong đó; tấn công bụi bặm, vết nhơ, bùn đất, cáu ghét; chiến đấu chống tội lỗi, chống Satan.

Song quả là một thân phận đ{ng buồn khi phải đẩy lùi không biết mệt mỏi một kẻ thù, chứ không phải hướng về những mục tiêu tích cực. Người nội trợ thưòng chịu đựng thân phận ấy trong sự cuồng nộ. Bachelard dùng đến từ “độc ác” khi nói về họ. Từ n|y c ng xuất hiện dưới ngòi bút các nhà phân tâm học. Người ta c ng thường nói tới c{c b| trưởng giả tỉnh lẻ đi những đôi găng trắng v|o để xem có còn trên đồ đạc một chút bụi bặm mắt thường không trông thấy nữa không. Ít có phụ nữ, từ tuổi thanh xuân, chọn một thói tật buồn bã đến thế. Những người thiết tha yêu cuộc sống c|ng tr{nh xa. Nh| văn Colette nói về nhân vật Sido16.

Bà lanh lợi và hiếu động, chứ không phải là một bà nội trợ chăm ch t. B|

thích sạch sẽ, gọn gàng, có khó tính, nhưng không hề là một kẻ kỳ cục và cô độc tính đếm từng chiếc khăn mặt, từng miếng đường, từng cái chai lọ.

Cầm miếng nỉ ở tay và theo dõi cô hầu gái vừa lau chùi cửa kính một cách chậm rãi vừa cười với người bên cạnh, bà thốt lên những tiếng kêu giận dữ, sốt ruột mong chờ tự do. “Khi lau chùi cẩn thận, lâu la những chiếc chén Trung Quốc-bà nói-tôi cảm thấy m nh gi| đi.” Bà làm xong công việc một các trung thực. Thế rồi, nhảy qua mấy bậc tam cấp trước thềm v| bước vào khu vườn. Ngay lập tức, thái độ cáu gắt và buồn phiền tan biến.

Rơi v|o t nh trạng cáu gắt, buồn phiền ấy là những phụ nữ lãnh dục hay không được thỏa mãn, những cô gái lỡ thì, những bà vợ thất vọng, những người bị ông chồng độc đo{n dồn vào một cuộc sống cô độc và trống rỗng.

Tôi có biết một bà già, sáng sớm dậy l c năm giờ để xem xét c{c ngăn tủ và sắp xếp lại đồ đạc trong đó. H nh như l c tuổi hai mươi, bà là một cô gái 16 Trong cuốn tiểu thuyết cùng tên.

42

vui tươi v| đỏm dáng. Bị nhốt chặt trong một trang trại hẻo lánh, với một người chồng ít chăm sóc tới mình, và một đứa con duy nhất, bà bắt đầu thu dọn, sắp xếp-như những người khác bắt đầu uống rượu. Trong tập Ký sự

về người chồng (Chroniques mantaies) của Jouhandeau17, hứng thú đối với công việc nội trợ của Elise bắt nguồn từ ham muốn cực độ thống trị thế

giới, từ một sức sống tràn trề và từ một ý chí thống trị, nhưng tất cả đều vô bổ vì không có đối tượng; đó c ng l| một thách thức đối với thời gian, với v trụ, với cuộc sống, với con người, với tất cả những gì tồn tại.

Từ chín giờ, sau bữa ăn tối, nàng rửa ráy. Đã nửa đêm. Tôi đã chợp mắt nhưng thái độ dũng cảm của nàng làm tôi tự ái v như thể thoá mạ giấc ngủ của tôi, cho đó là một thứ lười nhác.

ELISE: Muốn được sạch sẽ, lúc đầu chớ sợ bẩn tay.

Và chẳng bao lâu ngôi nhà trở nên sạch sẽ tới mức không dám ở nữa. Có giường nghỉ ngơi, nhưngđể người ta nằm nghỉ bên cạnh, trên sàn nhà. Những chiếc gối mới tinh. Người ta sợ là chúng xỉn màu đi hay nhàu nát khi tựa đầu hay gác chân, và mỗi khi tôi giẫm lên một tấm thảm là có một bàn tay theo sau, với một chiếc máy hay một lấm giẻ lau sạch dấu vết của tôi.

BUỔI TỐI:

- Thế là xong. Từ khi thức dậy cho tới lúc đi ngủ, công việc của nàng là gì? Là xê dịch mỗi đồ vật và đồ gỗ và sờ mó đủ mọi góc cạnh sàn nhà, trần nhà và các bức tường. Lúc này, người nội trợ trong con người nàng chiến thắng. Hết quét bụi trong các ngăn tủ, lại đến quét bụi trên những cây phong lữ thảo ở cửu sổ.

MẸ N NG: Nó luôn luôn bận rộn tới mức nó không biết nó đang tồn tại nữa.

17 Nh| văn hiện đại pháp.

43

Quả là công việc nội trợ cho phép phụ nữ trốn thoát chính bản thân mình một cách vô tận. Chardonne18 nói chí lý:

Đó l| một công việc tỉ mỉ và lộn xộn, không phanh hãm v| c ng không giới hạn. Trong nhà, một người phụ nữ tin chắc m nh l|m người khác vui lòng, chẳng mây lúc mà mòn mỏi, mà rơi vào trạng thái lơ đ nh và trống rỗng về tinh thần để cuối cùng tự tiêu diệt mình...

Chuẩn bị bữa ăn l| một công việc tích cực và thường vui vẻ hơn công việc dọn dẹp, lau chùi. Trước hết. nó đòi hỏi công việc chợ búa mà nhiều bà nội trợ cho là khoảnh khắc thú vị nhất trong ngày. Những công việc theo lối mòn càng không thu hút tâm trí của phụ nữ thì cảnh cô đơn trong gia đ nh c|ng đè nặng lên đời sống của họ. Họ sung sướng khi, trong các thành phố phía Nam, họ có thể khâu vá, giặt gi , nhặt rau, cùng nhau trò chuyện trước hiên nh|. Đi lấy nước sống là một cuộc phiêu lưu lớn đối với người phụ nữ Hồi giáo bị một phần nhốt kín: tôi đã chứng kiến ở một làng nhỏ ở Kabylie19 những người phụ nữ đập phá một giếng nước mà một nhà cai trị cho xây trên quảng trường. Mỗi buổi sáng, tất cả cùng nhau xuống dòng sống chảy dưới ch}n đồi, nguồn khuây khoả duy nhất của họ. Trong lúc mua bán, trong lúc xếp h|ng, trước các cửa hiệu, ở các góc phố, họ cùng nhau chuyện trò, khẳng định “giá trị những công việc nội trợ” trong đó có vị trí quan trọng của mình: họ cảm thấy mình là thành viên một cộng đồng; cộng đồng này, trong chốc l{t, đối lập với xã hội đ|n ông, tựa cái chủ yếu đối lập với cái không chủ yếu.

Khí đốt v| điện đã giết chết sức ma thuật của lửa. Nhưng ở nông thôn, nhiều phụ nữ v n còn thưởng thức niềm vui rút ra từ khúc gỗ vô tri vô giác những ngọn lửa sống động. Ngọn lửa được đốt lên l| người phụ nữ

biến thành bà phù thuỷ. Chỉ với một động t{c đơn giản của ban tay-khi 18

19 Một vùng núi ở Angieri

44

đ{nh trứng, khi nhào bột-hay bằng ma thuật của ngọn lửa, họ làm biến đổi các chất liệu: vật chất trở thành thức ăn. Colette, miêu tả sự kỳ diệu của những “thuật giả kim” ấy:

Tất cả là huyền bí, là ma thuật, phù phép, tất cả những gì di n ra từ thời điểm đặt lên ngọn lửa chiếc xoong, chiếc ấm, chiếc nồi và những gì trong đó, đến thời điểm đầy một thứ lo }u êm đềm, một thoáng hy vọng khoan kho{i khi đặt lên mặt b|n đĩa thức ăn nghi ngút khói...

Các nhà văn nữ đặc biệt ca ngợi cái thi vị của các món mứt: cả một công tr nh vĩ đại khi kết hợp trong chậu đồng chất đường rắn và tinh khiết với nạc trái cây. Sủi bọt, nhơn nhớt, nóng bỏng, cái chất đang h nh th|nh thật nguy hiểm: một thứ dung nham đang sôi sục bị bà nội trợ chinh phục và một cách kiêu hãnh cho chảy vào lọ. Khi cho lọ vào bao bì và ghi ngày tháng thắng lợi của mình, chính là họ đã chiến thắng thời gian, nhốt chặt cuộc sống vào chai lọ. Công việc bếp nước không chỉ thâm nhập và phát hiện tính chất sâu kín các chất liệu, m| đổi mới chúng, tái tạo chúng. Trong tác phẩm Trái đất và những ước mơ của ý chí (La Terre et les rêveries de la volonté), Bachelard cho rằng: “C ng như {nh mắt, bàn tay có ước mơ v|

chất thơ của nó”. Và ông nói tới cái “mềm mại của sự tr|n đầy, cái mềm mại l|m đầy bàn tay, được phản chiếu một cách vô tận từ vật chất sang bàn tay và từ bàn tay sang vật chất”. Bàn tay của người phụ nữ làm bếp nhào bột là một “bàn tay sung sướng” và việc nướng chín bánh lại mang tới cho chất bột một giá trị mới. Thế là “việc nấu chín là một sự chuyển hoá vật chất to lớn, một sự chuyển hoá từ màu nhọt nhạt sang màu vàng óng, từ

chất bột sang bánh”. Người phụ nữ có thể tìm thấy một niềm vui đặc biệt khi làm thành công chiếc bánh ngọt, khi bột bánh nở phồng: không phải ai c ng có thể l|m như thế, vì phải có năng khiếu. Michelet viết: 45

“Không có gì phức tạp hơn nghệ thuật nhào bột, làm bánh. Không có gì ít có quy tắc hơn, t có thể học tập hơn. Phải có năng khiếu bẩm sinh. Tất cả đều là năng khiếu của người mẹ.”

Trong cả địa hạt này nữa, chúng ta hiểu vì sao bé gái say mê bắt chước người lớn, chơi trò l|m những thế vật với viên phấn, với những ngọn cỏ.

Bé còn sung sướng hơn khi đồ choi là một cái bếp con con thật sự hay khi được mẹ cho tham gia công việc nhà bếp, cho phép lăn bột l|m b{nh dưới lòng bàn tay, hoặc cắt lát chiếc bánh caramen nóng bỏng. Nhưng trong công việc n|y c ng như c{c công việc nội trợ khác, sự lặp đi lặp lại, d nhanh chống làm mất hứng thú. Ca ngợi một cách lãng mạn những niềm vui này, chủ yếu l| c{c nh| văn, nam hay nữ: họ không làm hay rất hiếm khi làm công việc nội trợ. Nếu l| thường nhật, thì công việc này trở nên đơn điệu và máy móc, luôn luôn phải đợi chờ: chờ nước sôi, chờ thịt quay đ ng độ, chờ quần áo khô. Dù có tổ chức nhiều công việc khác nhau, v n có những khoảng bị động và trống rỗng kéo dài, và phần lớn thời gian, di n ra trong buồn chán: giữa cuộc sống hiện tại và cuộc sống ngày mai, chúng chỉ là một khoảng trung gian thứ yếu. Nếu bản th}n người làm những công việc ấy là người sản xuất, người sáng tạo, thì chúng hoà nhập vào cuộc sống của họ c ng tự nhiên như những chức năng hữu cơ. Vì vậy những công việc nặng nhọc hàng ngày có vẻ ít đ{ng ch{n hơn khi do đ|n ông l|m. Đối với họ, chúng chỉ là một khoảnh khắc hư ảo và ng u nhiên mà họ vội vã thoát ra khỏi.

Nhưng điều làm nên cái bạc bẽo của thân phận người phụ nữ - đầy tớ, là sự ph}n công lao động dồn họ hoàn toàn vào cái khái quát và cái không chủ yếu. Chỗ ở v| c{i ăn l| có ích cho cuộc sống nhưng không tạo nên ý nghĩa cuộc sống: mục đích của người nội trợ chỉ là những phương tiện, chứ

không phải là những mục đích đích thực v| trong đó chỉ được phản ánh những dự định vô danh. Vì vậy, muốn toàn tâm to|n ý đối với công việc, 46

họ phải t m c{ch đưa v|o trong đó nét riêng biệt của mình và cho các kết quá m nh thu được một giá trị tuyệt đối. Họ có nghi thức, có những sự mê tín của mình, coi trọng cách mình đặt b{t đĩa lên b|n ăn, c{ch sắp đặt salon, cách mạng vá quần áo, cách làm một món ăn; đinh ninh không một ai ở vị

trí của mình có thể thành công như m nh khi quay một món thịt hay đ{nh bóng một đồ vật bằng đồng. Một nữ văn sĩ Mỹ miêu tả với một vẻ h|i hước xót xa nỗi hoang mang của một thiếu phụ đinh ninh m nh phải đưa v|o tổ

ấm một nét riêng của m nh nhưng không biết xoay xở ra sao.

Bà Ernest Weldon tha thẩn trong studio ngăn nắp, muốn đưa vào trong đó một chút dấu ấn của người phụ nữ. Ý nghĩ ấy thật đẹp đẽ và hấp dẫn. Trước khi kết hôn, bà hình dung mình sẽ dạo chơi êm đềm trong ngôi nhà mới, thay đổi một đoá hồng ở chỗ này, uốn thẳng lên một bông hoa khác ở chỗ kia, và biến một ngôi nhà thành một “tổ ấm”. Ngay cả lúc này, sau bảy năm kết hôn, bà vẫn muốn hình dung m nh đang làm cái công việc dễ thương ấy. Nhưng dù mỗi tối, bà cố hết sức mình một cách cần mẫn, Ernest Weldon vẫn băn khoăn và chút t hoang mang không biết làm thế nào để thực hiện với phần còn lại của thế giới...Tạo nên một chút dấu ấn của phụ nữ, là vai trò cửa người vợ. Và bà Weldon không phải là người đàn bà trốn tránh trách nhiệm. Với một vẻ thiếu tin tưởng đến tội nghiệp, bà mò mẩm trên mặt lò sưởi, nâng một cái lọ nhỏ Nhật Bản lên và đứng tại chỗ, chiếc lọ trên tay, quan sát căn phòng với một ánh mắt thất vọng...Rồi lùi lại ngắm và nhìn những sự đổi mới của mình. Thật không tin nổi chút đổi thay con con bà mang tới cho căn phòng.

Trong việc đi t m kiếm cái độc đ{o hay một sự thay đổi nào, phụ nữ lãng phí mất thì giờ và sức lực, và do vậy, lao động của họ mang tính chất một

“nhiệm vụ tỉ mỉ và lộn xộn, không phanh hãm và c ng không giới hạn”

như Chardone đã nói; nó khiến cho việc đ{nh gi{ gánh nặng công việc nội trợ cực kỳ khó khăn.

47

Theo một cuộc điều tra gần đ}y (công bố trên tờ Chiến đấu và ký tên C.

Hébert) các bà vợ dành khoảng ba giờ bốn nhăm ph t cho công việc nội trợ

(dọn dẹp, tiếp tế, v.v...) trong mỗi ngày làm việc, và tám tiếng trong những ngày nghỉ, tức là ba mươi tiếng mỗi tuần, tương ứng với ba phần tư thời gian lao động hàng tuần của một nữ công nhân hay nữ, viên chức. Thật là to lớn nếu đó l| một nhiệm vụ cộng thêm vào một nghề nghiệp; nhưng là ít ỏi nếu người vợ không có việc gì khác phải làm nhất là so với nữ công nhân và nữ viên chức mất thêm thì giờ đi về.

Nếu đông con th công việc chăm sóc ch ng l|m phụ nữ vô cùng mệt nhọc, một người mẹ nghèo, mòn mỏi hết sức hrc suốt những ngày dài bề

bộn công việc. Trái lại, phụ nữ tư sản có người giúp việc hầu như nhàn rỗi; và trả giá cho cảnh nhàn rỗi là nỗi buồn chán. Vì buồn chán, nhiều người làm cho bổn phận của mình phức tạp v| tăng thêm một cách vô tận trở

thành phiền toái hơn cả một công việc lao động chuyên nghiệp.

Một bà bạn, sau khi trải qua những cơn suy nhược thần kinh, cho tôi biết lúc còn mạnh khoẻ, b| ta chăm sóc nhà cửa mà hầu như không nghĩ tới, và có đủ thì giờ làm những công việc bị bó buộc; khi v suy nhược thần kinh không thể làm những công việc khác, bà ta đắm chìm trong công việc nội trợ và trong lúc bỏ ra cả những ngày trọn vẹn v n vất vả lắm mới làm hết việc.

Điều đ{ng buồn hơn hết là ở chỗ công việc lao động ấy thậm chí c ng không d n tới một sự sáng tạo lâu bền. Người phụ nữ cảng chăm sóc công việc của mình thì cang muốn xem nó như một mục đích tự thân. Ngắm nghía chiếc bánh ngọt vừa lấy ở lò ra, họ thở d|i ăn nó đi th tiếc thật! Và thật đ{ng tiếc khi chồng con kéo lê những đôi b|n ch}n lấm bẩn trên sàn nha đ{nh xi. Người vợ chăm sóc nh| cửa vì chồng, nhưng c ng đòi hỏi chồng dùng tiền làm. ra mua sắm đồ đạc; muốn mang lại hạnh phúc cho 48

chồng; nhưng chỉ tán thanh những hoạt động nào của chồng nằm trong khuôn khổ hạnh ph c m nh đã vun đắp.

Đã từng có những thời kỳ những mong muốn ấy nói chung được thỏa mãn: thời kỳ đó, hạnh ph c c ng l| lý tưởng của người đ|n ông, khiến họ

gắn bó trước hết với ngôi nhà, với gia đ nh; thời kỳ bản thân con cái gắn bó với bố mẹ, với truyền thống và quá khứ của gia đ nh. L c đó, người phụ

nữ trông coi nhà cửa, chỉ đạo bữa ăn,được thừa nhận là “bà chúa”; họ còn giữ vai trò vẻ vang này trong một số gia đ nh điền chủ, một số gia đ nh nông dân giàu có v n còn duy trì một cách tự phát nền văn minh gia trưởng.

Nhưng nh n chung, ng|y nay, hôn nh}n l| t|n tích những tập tục đã bị

mai một, và hoàn cảnh người vợ tồi tệ hơn ng|y xưa v bổn phận v n y nguyên nhưng quyền lợi th không như trước. Ng|y nay đ|n ông lấy vợ để

“thả neo” trong sự nội tại, nhưng không phải để nhốt chặt mình vào trong đó; muốn có một gia đ nh nhưng v n có quyền tự do thoát ra khỏi; sống cố

định nhưng v n nuôi dưỡng trong tim hình ảnh một gã lang thang; không coi thường hạnh phúc nhưng không cho hạnh phúc là một mục đích tự

thân. Sự lặp đi lặp lại làm anh ta buồn chán ; anh ta đi tìm cái mới, cái mạo hiểm, những sự chống đối cần đ{nh bại, tình bạn, t nh th}n để thoát ra khỏi cảnh “cô đơn cặp đôi”. Những đứa con còn mong muốn vượt qua giới hạn của gia đ nh hơn cả người chồng: cuộc sống của chúng là ở chỗ khác, ở

phía trước chúng; trẻ nhỏ bao giờ c ng mong ước một cái gì khác. Người phụ nữ tìm cách tạo lập một v trụ thường trực và liên tục; nhưng chồng và con muốn vượt qua tình thế do người đó g}y dựng nên: đối với họ, tình thế ấy chỉ là một sự giả định.

Rõ ràng, công việc của phụ nữ trong gia đ nh không mang lại cho họ

quyền độc lập tự chủ. Nó không có ích trực tiếp cho tập thể, không d n tới tương lai, không sản sinh ra gì hết. Nó chỉ có ý ngl a và giá trị nếu được 49

hoà nhập vào những cuộc sống vươn tới xã hội trong sản xuất hay trong h|nh động. Không hề giải phóng phụ nữ, nó khiến họ phải tuỳ thuộc và chồng, vào con. Cuộc sống của họ chỉ có ý nghĩa qua chồng, con; trong cuộc đời cua chồng con, họ chỉ là một vai trò trung gian không chủ yếu.

Luật pháp dù có xoá bỏ “sự vâng lời” trong c{c nghĩa vụ của họ c ng chẳng hề l|m thay đổi hoàn cảnh phụ nữ; hoàn cảnh này không dựa trên ý muốn của hai vợ chồng, mà trên bản th}n cơ cấu của cộng đồng chồng vợ.

Dù được tôn trọng tới đ}u, phụ nữ v n là phụ thuộc, là thứ yếu, là ký sinh.

Cái tai hại ghê gớm đè nặng lên vai họ, là ở chỗ ngay ý nghĩa cuộc sống của m nh c ng không nằm trong tay mình. Vì vậy những thành bại trong đời sống gia đ nh có nhiều trọng lượng đối với họ hơn l| đối với đ|n ông đ|n ông là một công dân, một người sản xuất trước khi là một người chồng; còn phụ nữ th trước hết, và nhất là tuyệt đối, là một người vợ; lao động củạ họ không giải thoát họ khỏi thân phận của mình; trái lại, lao động ấy có giá trị hay không là do thân phận này quyết định. Nếu l| người yêu đương, tận tụy và khoan dung, họ sẽ làm nhiệm vụ trong niềm vui; nhưng nhiệm vụ sẽ là những công việc khổ sai tẻ nhạt nếu phải làm trong hận thù.

Chúng bao giờ c ng chỉ giữ một vai trò thứ yếu trong số phận của họ; trong c{c bước thăng trầm của đời sống gia đ nh, chúng không giúp ích gì được. Vì vậy, cần xem xét sự tồn tại cụ thể của thân phận người phụ nữ, cái thân phận được x{c định chủ yếu qua “dịch vụ” trên chiếc giường ngủ và

“dịch vụ” nội trợ, v| trong đó phụ nữ chỉ tìm thấy giá trị của mình bằng cách chấp nhận vị trí “chư hầu”.

Từ tuổi thơ sang tuổi thanh xuân, cô thiếu nữ phải trải qua một cuộc khủng hoảng; và một cuộc khủng hoảng dữ dội hơn “ném” cô gái vào trong cuộc sống người lớn. Cùng với những sự rối loạn thường d dàng xảy ra ở phụ nữ vì phải làm quen có phần đột ngột với bản năng giới tính, là những nỗi kinh hoàng gắn liền với mọi trạng thái “chuyền” từ một hoàn cảnh nay sang một hoàn cảnh khác.

50

Nietzsche20 viết: “Bị hôn nhân ném vào trong thực tại và nhận thức như

bị một tiếng sét ngang tai; bắt gặp tình yêu và sự hổ thẹn trong thế chống đối nhau; buộc phải cảm nhận ở cùng một đối tượng niềm hoan hỉ, sự hi sinh và bổn phận, lòng xót thương v| nỗi kinh hoàng, do sự gần g i bất ngờ giữa Thượng đế và con thú...người ta tạo ra ở đấy một trạng thái rối loạn của tâm hồn không sao có thể tìm thấy cái tương đương.

Cảnh náo nhiệt của cuộc “du lịch trăng mật” truyền thống có phần nhằm che giấu nỗi hoang mang ấy: trong mấy tuần l , bị ném ra khỏi thế giới thường nhật, mọi sợi dây liên lạc với xã hội tạm thời bị cắt đứt, người vợ

trẻ không còn thấy mình ở trong khồng gian, trong thời gian, trong thực tại nữa. Nhưng chóng hay chầy rồi c ng phải trở lại trong đó; v| không bao giờ nàng trở về gia đ nh mới của mình mà không lo âu. Sợi dây liên lạc với ngôi nhà bố mẹ đối với nàng chặt chẽ hơn nhiều là đối với chàng trai. Rời khỏi gia đ nh bố mẹ, là một sự đoạn tuyệt vĩnh vi n: nàng trải qua nỗi kinh hoàng của cảnh cô đơn v| sự choáng ngợp của tự do. Sự đoạn tuyệt ấy đau đớn nhiều hay ít tuỳ theo trường hợp. Nếu đã cắt đứt từ trước sợi dây gắn bó với bố, với anh chị em, nhất l| với mẹ, thì nàng sẽ yên ổn chia tay. Nấu v n còn bị chế ngự, thì thực tế nàng v n có thể chịu sự che chở của ho và sự thay đổi của số phận sẽ ít rõ rệt hơn. Nhưng thông thường, dù mong muốn thoát khỏi ngôi nhà bố mẹ đi nữa, nàng v n cảm thấy hoang mang khi phải xa cách cái xã hội nhỏ m nh đã từng hoà nhập, khi phải đoạn tuyệt với quá khứ, với c{i v trụ trẻ thơ chứa đựng những nguyên lý vững chãi, những giá trị lâu bền. Chỉ có một đời sống tình dục sôi nổi v| tr|n đầy mới có thể làm cho nàng tắm táp trở lại trong cảnh thanh bình của trạng thái nội tại; nhưng thông thường, l c đầu, nàng hoang mang hơn l| thỏa mãn.

Dù thành công nhiều hay ít, quá trình làm quen với bản năng giới tính chỉ

có thể làm tăng thêm nỗi hoang mang ấy. Sau hôn l , nàng có nhiều phản 20 Nhà triết học Đức (thế kỷ XIX - đầu XX).

51

ứng như đã từng phản ứng đối với lần h|nh kinh đầu tiên n|ng thường cảm thấy ghê tởm trước biểu hiện tột cùng này của nữ tính của mình, và kinh hoàng với ý nghĩ kinh nghiệm ấy sẽ được lặp lại. N|ng c ng thất vọng một cách xót xa về tương lại. Sau khi có tháng, cô thiếu nữ buồn và nhận thấy mình v n chưa phải l| người lớn. Mất trinh, nàng trở thành một thiếu phụ; giai đoạn cuối cùng đã vượt qua. Còn bây giờ thì sao? Vả lại, nỗi thất vọng và hoang mang này gắn liền với hôn nh}n đích thực c ng như

với trạng thái mất trinh người phụ nữ đã từng “biết” người chồng chưa cưới, hay đã từng “biết” những người đ|n ông kh{c, nhưng Iiếu đối với họ, hôn nhân là biểu hiện ho|n mãn đầy đủ nhất của đời sống người thanh niên th thông thường họ có phản ứng giống nhau. Phấn chấn biết bao khi sống những ng|y đầu của sự nghiệp; nhưng không có gì đ{ng ch{n hơn khi phát hiện một thân phận hoàn toàn tuột khỏi bàn tay mình.

Ng|y trước, ẩn náu dưới cái ô quyền lực của bố mẹ, cô thiếu nữ sử dụng quyền tự do của mình trong phản kháng và hy vọng; sử dụng nó để khước từ và vượt qua một số phận trong đó đồng thời nàng tìm thấy sự an toàn.

Từ trong lòng sức ấm của gia đ nh, nàng tự vượt lên trên bản th}n m nh để

hướng tới hôn nhân. Giờ đ}y, n|ng đã có chồng; trước mắt nàng, không còn tương lai kh{c nữa. Cánh cửa gia đ nh đã khép lại sau lưng đó sẽ là toàn bộ phần của nàng trên tr{i đất. Nàng biết đầy đủ những nhiệm vụ nào được dành cho mình: những nhiệm vụ mẹ n|ng đã từng làm. Ngày lại ngày, v n lặp đi lặp lại những nghi thức giống nhau. Là thiếu nữ, nàng có hai bàn tay trắng: bằng hy vọng, trong giấc mơ, n|ng có tất cả. Giờ đ}y, n|ng đã gi|nh được một mảnh thế giới v| n|ng suy nghĩ trong kinh ho|ng chỉ là thế, vĩnh vi n như thế. Vĩnh vi n, người chồng ấy, ngôi nhà ấy.

Không còn có g để đợi chờ nữa, không còn có gì quan trọng để ước mong nữa.

52

Nhưng n|ng v n sợ những trách nhiệm mới của mình. Dù chồng lớn tuổi, có quyền uy, c ng v n mất ảnh hưởng vì có quan hệ tình dục với nàng: chồng không thể thay thế ông bố, càng không thể thay thế một bà mẹ, không thể giải thoát nàng khỏi sự tự do của mình. Nàng cảm thấy tê buốt trong không khí cô đơn của gia đ nh mới, trong mối quan hệ với người đ|n ông tương đối xa lạ, v| khi không còn l| đứa trẻ nữa m| đã l| người vợ và đến lượt mình sẽ trở thành người mẹ. Vĩnh vi n tách khỏi lòng mẹ, hoang mang giữa một thế giới trong đó không một mục đích n|o v y gọi mình, bị

bỏ rơi trong một hiện tại băng gi{, nàng phát hiện ra cái rầu rĩ v| nhạt nhẽo của sự giả tạo đơn thuần. Nỗi hoang mang ấy được thể hiện một cách sâu sắc trong nhật ký của nữ b{ tước Tolstoi. B| say sưa đính hôn với nh| văn vĩ đại mà mình khâm phục. Sau những vòng tay cuồng nhiệt nếm trải trên chiếc ban-công bằng gỗ ở Iasnaiava Poliana, bà chán ngán về tình yêu xác thịt, xa người thân, bị tách khỏi quá khứ và sống cạnh một người đ|n ông đính hôn t{m ng|y trước, hơn b| mười bảy tuổi, với một quá khứ và những mối quan tâm hoàn toàn xa lạ đối với mình, bà thấy tất cả đều trông vắng, lạnh giá, cuộc đời bà chỉ còn là một giấc ngủ. Cần d n chuyện bà viết về buổi đầu sau hôn l và những trang nhật ký của bà trong những năm đầu.

Ngày 23 tháng chín 1862, Sophie kết hôn và buổi tối từ giã gia đ nh

“Một cảm gi{c xót xa, đau đớn chẹn ngang cổ họng tôi và bóp nghẹt tôi.

Lúc ấy, tôi cảm thấy đã đến lúc phải vĩnh vi n biệt ly gia đ nh và tất cả

những người mình yêu thắm thiết và vốn cùng mình luôn luôn sống bên nhau...Những lời vĩnh biệt bắt đầu, chúng thật khủng khiếp...Đ}y là những phút cuối cùng. Tôi cố tình dành những lời vĩnh biệt cuối cùng cho mẹ...Khi tôi thoát khỏi vòng tay siết chặt của b| v| đi ra xa, không dám ngoảnh lại, bà thốt lên một tiếng kêu xé lòng suốt cuộc đời tôi không thể

n|o quên. Mưa thu không ngừng rơi...Rúc vào một góc xe, mệt mỏi v| đau 53

buồn, tôi để mặc hai dòng lệ tuôn rơi, Léon Nikolaievitch tỏ vẻ rất ngạc nhiên, thậm chí bất bình...Xe ra khỏi thành phố, tôi có một cảm giác kinh ho|ng trong sương mù...Bóng tối làm tôi nghẹt thở. Chúng tôi hầu như

không nói với nhau gì hết cho tới Birivulev, trừ phi tôi nhớ nhầm. Tôi nhớ

là Léon Nikolaievitch rất dịu dàng và tỉ mỉ chăm sóc tôi.

Đến Birivulev, người ta dành cho chúng tôi những căn phòng gọi là của Sa hoàng, rộng lớn, đồ đạc phủ len đỏ không hề có vẻ niềm nở. Người ta mang Samova tới. Rúc vào một góc Divan, tôi im lặng tựa một kẻ tội phạm.

“Nào! - Léon Nikolaievitch bảo tôi - em cho uống gì đi chứ”. Tôi vâng lời và pha trà. Tôi bối rối và không thể thắng nổi mọt chút sợ hãi. Tôi không d{m xưng em xưng anh với Léon Nikolaievitch và tránh gọi ông bằng tên họ. Một thời gian dài, tôi v n tiếp tục như vậy. Hai mươi bốn tiếng sau, họ

tới Iasnaiava Poliana.

Ng|y 8 th{ng Mười, Sophie viết tiếp nhật ký. Bà cảm thấy hoảng hốt. Bà đau khổ vì chồng b| đã có một quá khứ.

Từ khi hồi tưởng lại, tôi v n luôn luôn mơ tưởng về một con người trọn vẹn, tươi m{t, trong sạch, mà mình sẽ yêu thương...tôi không thể từ bỏ

những giấc mơ trẻ thơ ấy. Khi ông hôn tôi, tôi nghĩ m nh không phải là người đầu tiên ông hôn như vậy.

Ngày hôm sau, bà viết:

Tôi cảm thấy bối rối. Đêm qua, tôi có những cơn ác mộng và tuy không nghĩ tới thường xuyên, nhưng lòng v n nặng trĩu. Tôi nằm mơ thấy mẹ và vì vậy rất đau buồn. Như thể nằm ngủ, không sao dậy nổi...Có một cái gì đó đè nặng trong lòng. Tôi luôn luôn có cảm giác sắp chết. Lạ thật, khi giờ

đ}y m nh đã có chồng. Tôi nghe chàng ngủ và tôi sợ mình cô đơn. Chàng 54

không cho tôi biết lương t}m ch|ng v| điều đó l|m tôi đau khổ. Tất cả

những thứ quan hệ xác thịt ấy thật ghê tởm.

11 th{ng mười: Khủng khiếp! buồn khủng khiếp! Tôi càng ngày càng thu mình lại. Chồng tôi bị ốm, tinh khí khó chịu, và không yêu tôi. Tôi chờ đợi điều đó nhưng không nghĩ l| khủng khiếp đến thế. Ai là người quan lâm tới hạnh phúc của tôi? Không một ai nghi ngờ là niềm hạnh phúc ấy, tôi không biết tạo nên cho ch|ng c ng như cho tôi. Trong những giờ phút buồn bã, có lúc tôi tự nhủ: sống mà làm gì khi tình hình xảy ra tồi tệ đến thế cho cả bản thân mình l n cho những người khác! Kỳ lạ thật, nhưng y nghĩ ấy v n ám ảnh tôi. Càng ngày chàng càng tỏ ra lạnh lùng trong lúc ngược lại, tôi ngày một thêm yêu chàng...Tôi gợi lại kỷ niệm về người thân.

Lúc bấy giờ, cuộc sống nhẹ nhõm biết chừng nào! Còn bây giờ, ôi lạy Chúa!

Lòng tôi tan nát! Không một ai yêu tôi hết...Mẹ thân yêu, Tania thân yêu, họ d thương biết chừng nào! Vì sao tôi lại rời bỏ họ? Thật buồn bã, thật khủng khiếp! Thế nhưng Liovotchka thật tuyệt diệu...Trước kia, tôi say mê sống, làm việc, chăm sóc công việc nội trợ. Giờ thì hết rồi: tôi chỉ có ngồi im lặng khoanh tay suốt ngày và ôn lại những năm th{ng đã qua. Tôi muốn làm việc nhưng không thể được...Gi{ chơi piano th thích đấy, nhưng ở đ}y thì rất không tiện...Liovotchka đề nghị hôm nay tôi ở nhà trong lúc chàng đi Nikolskoiê. Tôi muốn đồng ý để giải thoát chàng khỏi tôi, nhưng tôi không đủ can đảm...Tội nghiệp cho chàng! Chàng tìm kiếm khắp nơi những trò giải trí và duyên cớ để tránh tôi. Vì sao tôi lại ở trên trần thế này?

13 th{ng mười một 1863: tôi thú nhận mình không biết tìm cách làm gì hết. Liovotchka có hạnh phúc vì có trí tuệ v| t|i năng, còn m nh th trí tuệ, không có, t|i năng c ng không. T m một việc g để làm, không khó; công việc không thiếu. Nhưng phải có hứng thú đối với những công việc vặt vãnh ấy, tập cho mình thói quen yêu thích ch ng Chăm sóc g| vịt, chơi piano một cách mi n cưỡng; đọc nhiều điều dại dột và rất ít điều thú vị, 55

muối dưa chuột...Tôi lại ngủ say tới mức cuộc du lịch ở Matxcơva c ng như sự chờ đại một đứa con không mảy may gây một chút xúc động, một thoáng mừng vui, không gì hết. Ai sẽ chỉ cho tôi cach thức tỉnh, cách hồi sinh? Nỗi cô đơn này hành hạ tôi. Tôi không từng làm quen với nó, ở nhà bố mẹ trước kia, náo nhiệt biết chừng nào; còn ở đ}y, trong lúc vắng chàng, tất cả đều tẻ nhạt. Ch|ng đã quen cô đơn. Chàng không tìm thú vui bên cạnh bạn bè thân thiết, giống như m nh, mà l| trong hoạt động...Ch|ng đã lớn lên, trong l c không có gia đ nh.

23 tháng mười một Dĩ nhiên, tôi vô công rồi nghề, nhưng bản chất tôi không phải l| như vậy. Chỉ có điều tôi không biết nên làm công việc gì.

Thỉnh thỏang tôi muốn thoát khỏi ảnh hưởng của chàng một cách cuồng nhiệt, vì sao ảnh hưởng của ch|ng đè nặng lên vai tôi?...Tôi có đủ nghị lực để chịu nhưng tôi sẽ không phải là chàng. Tôi chỉ đ{nh mất cá tính của mình mà thôi. Giờ đây, tôi đã không còn như xưa nữa, và vì thế, cuộc sống đối với mình càng khó chịu hơn.

1 th{ng tư Tôi có khuyết điểm lớn là không tự tìm lấy nguồn lực trong chính bản thân mình...Liova rất bận rộn với công việc và với chuyện quản lý đất đai, trong l c tôi không một ch t lo nghĩ. Tôi không có năng khiếu gì hết. Tôi muốn có nhiều việc phải làm hơn, nhưng l| một công việc thực sự.

Trước kia, vào những ng|y xu}n đẹp trời thế này, tôi cảm thấy cần, cảm thấy muốn một c{i g đó. Chỉ có trời mới biết tôi mơ m|ng những gì! Giờ

đ}y, tôi không cần gì nữa hết, tôi không còn cảm thấy c{i xu hướng mơ hồ

và ngốc nghếch đưa đẩy m nh đến đ}u tôi c ng chẳng biết, v sau khi đã tìm ra tất cả, tôi không còn g để giấu diếm nữa. Nhưng có l c tôi v n buồn.

20 th{ng tư Liova ng|y c|ng xa tôi. Mặt vật chất của tình yêu giữ một vai trò quan trọng đối với chàng, còn đối với tôi thì không là gì cả.

56

Rõ r|ng l| trong s{u th{ng đầu này, người thiếu phụ đau khổ vì xa cách người th}n, v cô đơn, v số phận m nh đã bị định đoạt dứt khoát; nàng không thích quan hệ xác thịt với chồng, và sống buồn bã. Đấy c ng l| nỗi buồn đến rơi lệ của bà mẹ của Colette21 sau cuộc hôn nh}n đầu tiên do những người anh trai {p đặt: Thế là nàng chia tay với ngôi nhà ấm cúng kiểu Bỉ, căn bếp dưới hầm nhà sực mùi khí đốt, mùi bánh mì nóng, mùi cà phê; chia tay với chiếc piano và cây Violon, bức chân dung Salvator Rosa22

vĩ đại bố n|ng để lại, hộp đựng thuốc lá và những cái pip con con bằng đất nung có ống dài..., những cuốn s{ch để mở và những tờ b{o nh|u n{t để, với tư c{ch cô d}u mới cưới, bước vào ngôi nhà có lan can giữa mùa đông lạnh giá ở miền núi. Nàng bắt gặp ở tầng một, một phòng khách bất ngờ

son trắng v| v|ng; nhưng tầng hai th quét vôi sơ s|i, hoang vắng tựa một kho lúa...buồng ngủ lạnh giá không khêu gợi t nh yêu c ng không báo hiệu giấc ngủ ngon lành. Sido tìm kiếm những người bạn và một mối quan hệ

bạn bè vô tư, vui vẻ, nhưng chỉ gặp trong chính nhà mình những người đầy tớ, những người t{ điền xảo trá...Nàng cắm hoa đầy căn nh| lớn, cho sơn trắng căn bếp tối tăm, tự trông coi những món ăn miền Handre23, nhồi bột làm bánh ga tô và trông chờ đứa con đầu lòng...Buồn bã trong cô đơn, nàng khóc...Trong Thư gửi Francoise sau hôn nhân ( Lettres à Françoise mariée), Marcel Prévost24 miêu tả nỗi hoang mang của nàng thiếu phụ sau cuộc du lịch trăng mật trở về. Nàng nghĩ tới ngôi nhà của mẹ với những đồ

gỗ kiểu Napoléon III và kiểu Mac-Mahon những chiếc tủ bằng gỗ mận đen, tất cả những g trước kia nàng cho là lạc hậu, là buồn cười...Tất cả những điều đó hiện lên một lát trong ký ức nồng như một nơi tr ẩn thực sự, như

một cái tổ đích thực, cái tổ trong đó nàng từng được ấp ủ bởi một tình thương vô tư chống lại mọi bất trắc và hiểm họa. Còn căn nh| nơi đây, với 21 Trong tiểu thuyết Claudine ở trường

22 Họa sĩ, thi sĩ v| nhạc sĩ Italia (thế kỷ XVII)

23 Một vùng đất ở Pháp

24 Eugène Marcel Prévost (1862 - 1941) nhà văn, nhà soạn kịch người Pháp.

57

mùi những chiếc thảm mới, những ô cửa sổ trống trơn, những dãy ghế lộn xộn; không, không phải là một cái tổ. Chỉ là vị trí của một cái tổ cần phải xây...Bỗng nhiên nàng cảm thấy buồn khủng khiếp, buồn như thể bị người ta bỏ rơi trên một bãi sa mạc. Từ nỗi hoang mang ấy, thường nảy sinh ở

người vợ những cơn buồn phiền kéo dài và giống như triệu chứng loạn tâm thần. Đặc biệt nàng cảm thấy choáng váng về quyển tự do trống rỗng của mình dưới dạng những sự ám ảnh do suy nhược tâm thần. Pierre Janet25 kể trường hợp một người vợ trẻ không thể chịu nổi cảnh ngồi một mình trong phòng, và nếu phải ngồi như vậy thì chỉ chực ra đứng ở cửa sổ

và đưa mắt liếc tình với kh{ch qua đường. Những người khác rơi vào trạng thái mất nghị lực trước một v trụ “không còn vẻ thật” nữa, đầy r y những bóng ma và những cảnh tô vẽ bằng carton quét sơn. C ng có người ra sức phủ nhận vị trí người lớn của mình v| khăng khăng phủ nhận nó suốt đời. Chẳng hạn như một bệnh nhân mà Janet gọi bằng hai chữ cái Qi.

Qi, một thiếu phụ ba mươi s{u tuổi, bị ám ảnh bởi ý nghĩ m nh l| một con bé lên mười, mười hai. Nhất là khi một mình, nàng không tự kiềm chế

nổi và nhảy m a, cười đùa, xoã tóc ra phấp phới trên vai, và ít nhất c ng cắt bớt tóc cho ngắn đi. N|ng muốn có thể hoàn toàn buông mình cho giấc mơ được làm một đứa trẻ. “không thể chơi trò tim, không thể nghịch ngợm trước mặt mọi người thì khổ sở biết chừng nào...Tôi chỉ mong người ta thấy mình d thương, tôi sợ mình xấu xí như ma lem, tôi muốn được người ta rất mực yêu thương, chuyện trò, mơn trớn, luôn luôn nói với m nh l| người ta yêu tôi như yêu những đứa trẻ nhỏ...Người ta yêu một đứa bé vì những trò nghịch ngợm của nó, vì trái tim bé bỏng ng}y thơ của nó, vì những cử chỉ d thương của nó, v| đ{p lại, người ta đòi hỏi gì ở nó?

Yêu anh, chỉ có thế thôi. Đó l| điều hay, nhưng tôi không thể nói điều đó với chồng, chắc hẳn anh sẽ không hiểu. Tôi muốn làm một con bé biết 25 Trong cuốn Những sự ám ảnh v| suy nhược tâm thần (Les Obsessions et la psychasthénie) 58

chừng nào, muốn có một ông bố hay một bà mẹ bế m nh lên đầu gối, vuốt tóc mình...nhưng không, tôi l| một phu nhân, một bà mẹ; tôi phải quản lý một gia đ nh, phải nghiêm túc, phải suy nghĩ một mình, ôi, cuộc sống!...”

Đối với đ|n ông c ng vậy, hôn nh}n thường gây khung hoảng: bằng chứng là nhiều trường hợp rối loạn tâm thần ở nam giới xảy ra trong thời kỳ hứa hôn hay trong những buổi đầu đời sống lứa đôi. Ít gắn bó với gia đ nh hơn các chị em gái, chàng trai vốn thuộc một tập thể n|o đó qu}n đội, trường đại học, xưởng học nghề, nhóm này, kíp nọ để tránh cô đơn; sau đó, chia tay tập thể ấy để bắt đầu cuộc sống th|nh niên đích thực của mình.

Anh ta sợ cảnh cô đơn sau n|y, v| thông thường lập gia đ nh để tránh cô đơn; nhưng bị lừa phỉnh bởi cái ảo ảnh được nuôi dưỡng trong tập thể và vốn cho cặp vợ chồng là một “xã hội lứa đôi”. Trừ trường hợp ngọn lửa chốc lát của t nh yêu say đắm, hai cá thể không thể tạo lập một thế giới bảo vệ mỗi một người trong số họ chống lại thế giới; cả hai người đều cảm thấy điều đó sau ng|y cười. Người vợ chẳng bao lâu trở nên quen thuộc và bị

nô dịch sẽ không còn giấu chồng sự tự do của mình; nàng là một gánh nặng, chứ không phải một cớ ngoại phạm (alibi), không giải phóng chồng khỏi sức nặng trách nhiệm, trái lại làm cho trách nhiệm nặng thêm. Sự khác giới thường bao hàm những sự khác biệt về tuổi tác, về giáo dục, về vị trí, do vậy, không cho phép một sự nhất trí thực sự n|o. Ng|y xưa, thông thường giữa họ là một cái vực đích thực đươc nuôi dạy trong một trạng thái dốt n{t, thơ ng}y, cô g{i không có một “quá khứ” nào, trong lúc anh chồng chưa cưới đã từng “sống”; trách nhiệm của chàng là tập cho nàng làm quen với thực tại cuộc đời. Một số đ|n ông lấy làm kiêu hãnh về vai trò khó khăn n|y; những người sáng suốt hơn th lo lắng suy tính về

khoảng cách giữa m nh v| người bạn đời mai sau. Một nhà văn miêu tả

những nỗi băn khoăn của một chàng trai Mỹ vào những năm 1870 trước cô gái - vợ mình: Vừa kinh hoàng vừa trân trọng, chàng ngắm nhìn vầng trán tinh khiết, đôi mắt nghiêm trang, làn môi ngây thơ v| vui tươi của người 59

con gái sắp trao cả tâm hồn cho mình. Người con gái vốn hy vong mọi điều vì không biết một điều gì hết. Cái sản phẩm đ{ng sợ ấy của hệ thống xã hội mà chàng ở trong đó v| được ch|ng tin tưởng, giờ đ}y, chàng thấy như l|

một người xa lạ...Họ thực sự biết gì về nhau, khi bổn phận của chàng, với tư c{ch người đ|n ông lịch sự, là giấu giếm cô vợ mới cưới quá khứ của mình, và bổn phận của nàng là không có quá khứ?...Cô gái, trung tâm của cái hệ thống phỉnh phờ được thiết lập một cách cao siêu này, trở thành một điều bí ẩn không sao hiểu nổi do chính sự chân thật và táo bạo của nàng.

Nàng chân thật - người con gái thân thiết tội nghiệp ấy - vì không còn gì phải giấu giếm; nàng tin cậy v nghĩ m nh không việc gì phải giữ mình; và không một chút chuẩn bị, bị ch m đắm trong một đêm v|o c{i m| người ta gọi là “hiện thưc cuộc sống...” Sau khi tần ngần đến h|ng trăm lần trước con người đơn giản này, chàng quay lại, một cách thất vọng, với ý nghĩ cho rằng sự tinh khiết nhân tạo này, do }m mưu của những người mẹ, người cố, người bà, và cả những tổ tiên nghiêm khắc tạo nên hết sức khéo léo, chỉ tồn tại để thỏa mãn sở thích riêng của ch|ng, để chàng có thể thực hiện trên sự

tinh khiết ấy, cái quyền lãnh chúa của mình và làm nó tiêu tan như một cái bong bóng. Ngày nay, cái hố ngăn c{ch đã bớt sâu vì cô thiếu nữ có nhiều hiểu biết hơn, được v trang tốt hơn cho cuộc sống. Nhưng thông thường nàng còn trẻ hơn chồng nhiều. Đó là một điểm không được người ta nhấn mạnh đầy đủ tầm quan trọng người ta thường cho hệ quả tình trạng phát triển không đồng đều là sự khác biệt về giới. Trong nhiều trường hợp, người vợ là một cô bé không phải vì là phụ nữ, mà vì thực tế, rất trẻ. Cái nghiêm túc của chồng và của các bạn chồng làm nàng khổ sở.

Khoảng một năm sau ng|y cưới, Sophie Tolstoi viết: Anh ấy già, quá bận rộn; còn tôi, hôm nay, tôi cảm thấy mình rất mực trẻ trung và hết sức muốn l|m nh ng điều rồ dại! Thay v đi ngủ, tôi những muốn nhảy m a, nhưng nhảy múa với ai? Một bầu không khí già cỗi bao vây tôi; tất cả xung quanh tôi đều già nua. Tôi cố sức kìm hãm mỗi niềm say mê của tuổi thanh xuân 60

vì thấy nó không hợp với c{i môi trường đứng đắn này biết chừng nào. Về

phía m nh, ngươi chồng cho vợ là một “hài nhi”, không phải l| người bạn đời mình chờ đợi và làm cho nàng cảm thấy điều đó. Lòng tự ái của nàng bị thương tổn. Dĩ nhiên, rời khỏi nhà bố mẹ, nàng muốn tìm một người d n đường, nhưng c ng muốn được coi là một “người lớn”; n|ng ao ước v n l| đứa bé gái, nhưng c ng muốn là một người vợ; người chồng lớn tuổi hơn không bao giờ có thể ứng xử cho thỏa mãn được nàng hoàn toàn.

Nhưng dù không hơn kém tuổi nhau bao nhiêu, thông thường cô gái và ch|ng trai được nuôi dạy theo cách không giống nhau: nàng thì thoát thai từ một v trụ nữ tính, được dạy dỗ theo đạo lý nữ giới và sự tôn trọng các giá trị của phụ nữ; còn chàng thì thấm nhuần những nguyên lý của đạo đức học nam giới. Thường họ hiểu nhau rất khó khăn v| những sự xung đột chẳng bao lâu mà nảy sinh. Thông thường, hôn nh}n đặt người vợ

trong sự phụ thuộc vào chồng, vì vậy, vấn đề quan hệ vợ chồng, chủ yếu được đặt ra với người vợ hết sức gay gắt. Cái nghịch lý của hôn nhân là ở

chỗ nó vừa có chức năng t nh dục vừa có chức năng xã hội: tính lưỡng trị

n|y được phản {nh trong gương mặt chồng đối với người vợ trẻ. Chàng là một vị á thần có uy tín của người đ|n ông v| nhằm thay thế người cha làm người bảo vệ, người cung ứng, người giám hộ, người hướng đạo; cuộc đời của người vợ phải nảy nở dưới bóng chàng; chàng là người nắm giữ các giá trị, l| người bảo đảm chân lý, là biểu tượng về mặt đạo đức của lứa. đôi.

Nhưng chồng c ng l| một “con đực” mà mình cùng phải chia sẻ một kinh nghiệm thường l| đ{ng xấu hổ, kỳ cục, khả ố, hoặc dữ dội tới mức gây hoang mang, và d u sao c ng bất ngờ; anh ta c ng đưa vợ vào “đằm”

trong cái “v ng bùn thú vật” trong lúc v n đưa n|ng theo một bước chân cứng rắn tới lý tưởng.

Trong Thérèse Desquevroux, Mauriac viết: 61

Một buổi tối ở Parts, Bernard dứt khoát không dự một buổi ca múa nhạc vì màn di n làm anh ta khó chịu: “Nếu người nước ngoài trông thấy. Thật xấu hổ và họ sẽ đ{nh gi{ ch ng ta qua c{i đó...” Therèse, kinh ngạc vì sao người đ|n ông tiết tháo ấy lại có thể l| người mà chỉ sau không đến một tiếng đồng hồ nữa bắt mình phải chịu những cái trò quỷ quái trong bóng đêm.

Giữa vị thần và con vật, có thể có vô số hình thức mập mờ. Trong truyện ngắn Khúc dạo đầu (Prélude), K. Mansifield miêu tả sau đ}y một trong những hình thức của tính lưỡng trị ấy:

Nàng yêu chàng thực sự; chiều chuộng, khâm phục và tôn trọng chàng hết mực. Ô! Hơn bất cứ ai trên đời này! Nàng biết chàng tận ch}n tơ kẽ tóc.

Chàng là hiện thân của lòng trung thực, của tư c{ch đ{ng kính và, mặc dù toàn bộ kinh nghiệm thực ti n, v n giản dị, tuyệt đối ng}y thơ, rất d hài lòng, rất ít giận hờn. Chỉ có điều là giá chàng không nhảy xổ v|o n|ng như

thế, với đôi mắt ham hố, nồng nàn đến thế! Từ nhỏ, nàng vốn ghét những g như muốn vồ lấy mình. Thế mà có những lúc chàng trở nên khủng khiếp, thật sự khủng khiếp, khiến nàng suýt dùng hết sức bình sinh thét lên: Anh giết chết tôi mất! Và l c đó, n|ng muốn nói những lời nặng nề, những lời đ{ng ghét...Đ ng, đ ng, đ ng l| như thế. Với tất cả tình yêu, lòng kính trọng và khâm phục Stanley, nàng v n căm ghét ch|ng. Chưa bao giờ nàng cảm thấy rõ r|ng đến thế này; tất cả những tình cảm ấy đối với chàng thật rõ rệt, dứt khoát, cả về yêu lẩn ghét. Và nỗi căm ghét n|y c ng rõ rệt như

những tình cảm kia. Giá nàng có thể cho chúng vào những chiếc túi nhổ

như nhau v| trao cho Stanley. N|ng muốn trao cho chàng chiếc túi cuối cùng làm chuyện bất ngờ và hình dung cặp mắt chàng khi mở túi. Trường hợp Sophie Tolstoi c ng tương tự. Từ những đoạn tôi trích d n trên đ}y v|

cả những phần còn lại của nhật ký, rõ ràng là bà nhận thấy mình không yêu chồng. Quan hệ xác thịt với chồng làm bà kinh hãi. Bà trách quá khứ

62

của chồng, thấy chồng già và khó tính, một mực phản đối ý kiến của chồng.

Vả lại, ông tỏ ra ham hố và thô bạo trong chuyện gối chăn, không chăm sóc, v| đối xử nghiệt ngã đối với bà. Thế nhưng những tiếng kêu thất vọng, những lời thú nhận buồn bã, âu sầu, thờ ơ lại xen l n với những lời thề

nguyền yêu thương say đắm của Sophie; bà muốn người chồng yêu quý luôn luôn ở bên cạnh mình; h ông đi xa l| b| bị nỗi ghen tuông giày vò.

Bà viết: 11 tháng giêng 1863:

Lòng ghen tuông của mình là một căn bệnh bẩm sinh. Có lẽ vì yêu chàng và chỉ yêu một mình chàng nên mình chỉ có thể có hạnh phúc với chàng, qua chàng.

15 tháng giêng 1863:

Mình muốn chàng chỉ ước mơ v| suy nghĩ qua m nh v| chỉ yêu một mình mình mà thôi...Mình vừa cất tiếng ta c ng thích c{i n|y, cái nọ là ngay lập tức mình chựng lại và cảm thấy không yêu bất kỳ cái gì khác ngoài Liovotchka. Thế nhưng m nh tuyệt đối phải yêu một c{i g kh{c như

chàng yêu công việc...Song lại cảm thấy một nỗi kinh hoàng khủng khiếp nếu thiếu chàng. Càng ngày mình càng cảm thấy không thể rời khỏi chàng...

17 tháng mười 1863: Mình cảm thấy không thể hiểu rõ chàng; vì vậy mình dò xét nhất cử nhất động của chàng...

31 tháng hay 1868: Thật buồn cười khi đọc lại nhật ký của mình! Biết bao nhiêu điều mâu thu n! Mình viết như thể mình là một con mụ tội nghiệp!

Có thể có những cặp vợ chồng đo|n kết và hạnh phúc hơn vợ chồng mình không? Tình yêu của mình chỉ ngày một tăng thêm. M nh v n yêu chàng với tình yêu khắc khoải, đắm say, cuồng nhiệt, thơ mộng. Thái độ b nh tĩnh và tự tin của ch|ng đôi khi l|m m nh khó chịu.

63

16 th{ng chín 1876 M nh khao kh{t t m đọc những trang nhật ký của chàng viết về chuyện yêu đương, v| sau khi t m thấy, lòng mình tan nát vì ghen tuông. Mình giận Liovochka đã bỏ đi. M nh không ngủ, hầu như

không ăn uống gì nữa hết, mình nuôi nước mắt hay mình khóc thầm. Hàng ngày mình hơi sốt và chiều đến thì run rẩy...Phải chăng m nh bị trừng phạt v đã quá yêu? Từ những trang nhật ký này, toát ra một sự nỗ lực vô vọng để bù đắp sự thiếu vắng một tình yêu đích thực bằng sự khích lệ tinh thần hay mang màu sắc “thơ mộng” ; chính sự trống rỗng này của con tim được thể hiện bằng những đòi hỏi, lo âu, ghen tuông. Nhiều trường hợp ghen tuông bệnh họan nảy nở trong những điều kiện như vậy. Ghen tuông biểu hiện một cách gián tiếp một trạng th{i không được thỏa mãn m| người vợ

khách thể hoá bằng cách “sáng tạo” ra một kẻ t nh địch. Không bao giờ có cảm giác mãn nguyện bên cạnh chồng, có thể nói họ hợp lý hoá nỗi niềm thất vọng của mình bằng c{ch tưởng tượng mình bị chồng phản bội.

Thông thường, vì phẩm hạnh, đạo đức giả, kiêu ngạo, rụt rè, người vợ

không chịu rời bỏ sự dối trá; của mình. Trong cuốn Eva, Chardonne26 viết:

“Nhiều khi, ác cảm đối với người chồng thân yêu không xảy ra suốt cả

cuộc đời người ta gọi đó l| “ưu phiền” hay bằng một cái tên khác”. Nhưng dù không bị chỉ mặt gọi tên, mối ác cảm v n cứ tồn tại, có khi khá dử dội vì người vợ trẻ cố sức phủ nhận sự thống trị của chồng. Sau tuần trăng mật và thời kỳ hoang mang thường tiếp theo, họ tìm cách giành lại quyền tự

chủ. Công việc này không d dàng. Chồng thường lớn tuổi hơn, d u sao cùng có uy tín của người đ|n ông, l| “chủ gia đ nh” theo luật pháp nên có ưu thế về tinh thần và xã hội; rất nhiều khi, có cả ưu thế trí tuệ nữa, chí ít c ng về bề ngoài. Đối với vợ, chồng có lợi thế về văn ho{ hay ít nhất c ng được đ|o tạo về nghề nghiệp. Từ tuổi thành niên, anh ta quan tâm tới tình hình thiên hạ đó l| công việc của anh ta, anh ta biết chút ít pháp luật, biết 26 Nh| văn hiện đại Pháp

64

tình hình chính trị, thuộc một chính đảng, một nghiệp đo|n, những hiệp hội này nọ. L| người lao động, l| công d}n, tư duy của anh ta đi v|o h|nh động; biết sự thử thách của hiện thực trong đó người ta không thể gian lận: nói như vậy để nói rằng người đ|n ông trung lưu có kỹ thuật luận lý, thích sự kiện và kinh nghiệm. Đó l| điều rất nhiều thiếu nữ chưa có. Dù có đọc sách, cỏ nghe những buổi nói chuyện, phê bình nghệ thuật, tri thức của họ

thu lượm ít nhiều một cách ng u nhiên v n không tạo thành một nền văn hoá. Họ lập luận kém, không phải do khuyết tật về bộ não, mà vì thực ti n không buộc họ phải lập luận. Đối với họ, tư duy l| một trò chơi hơn l| một công cụ. Dù thông minh, nhạy cảm, chân thành, họ v n không biết chứng minh quan điểm của mình và rút ra hệ quả, do thiếu kỹ thuật về trí tuệ.

Chính vì vậy một anh chồng - dù kém cõi hơn nhiều - d dàng thắng họ vì biết chứng minh đ ng, ngay cả khi anh ta sai. Nằm trong tay đ|n ông, logic thường là bạo lực.

Trong Thơ chúc hôn ( Epithalame), Chardonne miêu tả rất hay cái hình thức áp chế xảo quyệt ấy. Nhiều tuổi hơn, có học thức v| văn ho{ cao hơn Berthe, Albert tự cho phép m nh c{i ưu thế ấy để phủ nhận mọi giá trị đối với mọi quan niệm của vợ khi anh ta không đồng tình; chứng minh không biết mệt mỏi với vợ l| m nh đ ng, về phía mình, Berthe bướng bỉnh cho lý lẽ của chồng chẳng có chút nội dung nào hết anh ta khăng khăng giữ ý kiến của mình, chỉ có thế thôi. Thế là giữa hai vợ chồng, sự hiểu lầm ngày một tăng thêm. Chồng không tìm hiểu những tình cảm và những sự phản ứng mà vợ không biện minh nổi nhưng có gốc r sâu xa trong lòng. Vợ

c ng không hiểu những gì có thể sống động trong thứ logic dạy đời của chồng. Anh ta bực tức cả về sự dốt nát mà chị vợ không hề giấu giếm, và với vẻ thách đố, đặt ra cho nàng những câu hỏi về thiên văn học; nhưng lại kiêu hãnh hướng d n n|ng đọc sách, tìm thấy ở nàng một thính giả mà anh ta thông tri một cách d dàng. Trong một cuộc đấu tranh trong đó sự bất cập về trí tuệ buộc nàng luôn luôn chịu thất bại, người vợ trẻ không có 65

phương cứu chữa nào khác sự im lặng hoặc những giọt nước mắt hoặc sự

bạo lực. Đầu óc cho{ng v{ng như thể bị đòn vô tội vạ, Berthe không còn có thể suy nghĩ g được nữa khi nghe một giọng nói dồn dập, the thé, và Albert tiếp tục bao vây nàng trong một thứ rì rào dữ dội nhằm làm nàng cho{ng v{ng v| thương tổn trong nỗi hoang mang của một đầu óc bị làm nhục...Nàng thất vọng, bối rối trước lỗi thô lỗ cứa một thứ lập luận không sao có thể quan niệm nổi, v| để thoát khỏi cái quyền thế bất công ấy, nàng thét lên Để tôi yên! Mấy từ này, nàng cảm thấy quá yếu ớt, nàng nhìn trên mặt b|n trang điểm một chiếc lọ pha lê và bỗng nhiên cầm ném thẳng về

phía Albert...Đôi khi người vợ c ng muốn đấu tranh; nhưng thông thường, dù muốn hay không, chấp nhận để chồng suy nghĩ thay mình; chồng sẽ là lương tri của cả hai vợ chồng. Do rụt rè, do vụng về, do lười nhác, nàng phó thác cho chồng công việc tìm kiếm những quan niệm chung về mọi vấn đề khái quát và trừu tượng. Một phụ nữ thông minh, có tr nh độ văn hoá cao, độc lập nhưng suốt mười lăm năm khâm phục một người chồng m| b| cho l| hơn m nh, nói với tôi, sau khi chồng qua đời bà là cực kỳ bối rối khi phải tự quyết định lấy ý kiến v| th{i độ của mình; bà v n cố đo{n xem trong mỗi trường hợp, giá chồng còn sống thì sẽ suy nghĩ v| giải quyết thế nào. Chồng thường thích đóng vai người cố vấn, người thủ lĩnh.

Sau khi sống một ngày trong những khó khăn về quan hệ với những người ngang hàng và trong sự phục tùng những người bề trên, anh ta muốn cảm thấy m nh l| người bề trên tuyệt đối và ban phát những chân lý không ai chối cãi được; trình bày những sự kiện trong ngày, tự bênh vực mình chống lại c{c địch thủ, v| sung sướng nếu được vợ đồng tình, ủng hộ. Anh ta bình luận báo chí và những đường lối, chính sách mới, s n sàng cao giọng đọc cho vợ nghe, thích thú phát huy uy tín của m nh v| cường điệu sự yếu kém của phụ nữ, trong lúc bà vợ chấp nhận khá ngoan ngoãn vai trò thứ yếu của mình. Các bà vợ tuy không muốn chồng vắng mặt nhưng những lúc này hết sức thích thú phát hiện những khả năng bất ngờ của bản 66

thân mình: họ quản lý công việc, nuôi dạy con cái, quyết định mọi việc không cần một ai gi p đỡ. Họ khổ sở rơi trở lại vào cảnh bất lực khi chồng trở về. Hôn nhân khuyến khích đ|n ông trên con đường độc đo{n phi lý ý muốn thống trị vốn là khuynh hướng phổ biến nhất, khó cưỡng lại nhất trên đời. Thông thường, chồng không những muốn được tán th|nh, được khâm phục, được l|m người khuyên răn, chỉ bảo, m| còn thích được ra lệnh, được “làm vua”. Mọi hận thù tích tụ trong tuổi ấu thơ, suốt cả cuộc đời giữa những người đ|n ông kh{c, anh ta tr t hết ra, mỗi khi về nhà, bằng c{ch {p đặt quyền uy của m nh lên đầu vợ, ra lệnh với giọng nghiêm khắc, hoặc qu{t th{o, đập bàn: trò hề ấy là một hiện thực thường nhật đối với người vợ. Đinh ninh về quyền uy của mình, anh ta cho một chút thái độ tự chủ của vợ là một sự phản kháng, muốn “cấm vợ không được hít thở

khí trời” nếu không có mình. Nhưng b| vợ phản kháng, và dù có bắt đầu thừa nhận uy thế của đ|n ông chăng nữa thì sự choáng ngợp của họ c ng nhanh chóng tiêu tan: họ thấy trước mắt mình, không phải l| gương mặt vĩ

đại của vị Tôn chủ, của vị Thủ lĩnh, của người Thầy, mà là một con người; thấy không có lý do g để chịu nô dịch; cho đó là một bổn phận bất công và bạc bẽo. Đôi khi họ phục tùng theo kiểu chịu đựng đóng vai một nạn nhân, và sự chịu đựng của họ chỉ là một lời trách móc âm thầm và âm ỉ; nhưng thường c ng có khi công khai đấu tranh, chống đối. Người đ|n ông quả là ng}y thơ khi nghĩ d dàng buộc vợ phục tùng mọi ý muốn của mình và

“đ|o tạo” vợ thế n|o c ng được. Balzae cho rằng “Chồng muốn vợ như thế

nào thì vợ như thế ấy”, nhưng mấy trang sau, nói ngược lại. Trong địa hạt logic học và trừu tượng hoá, phụ nữ thường nh n nhục chịu đựng quyền uy của đ|n ông; nhưng đối với những quan niệm và thói quen họ thực sự

thiết tha, họ có thái độ phản kháng quyết liệt tuy âm thầm. Ảnh hưởng của tuổi ấu thơ v| buổi thanh xuân ở nữ giới s}u đậm hơn nhiều so với đ|n ông vì cắm r s}u hơn v|o lịch sử cá nhân của họ. Những gì tiếp thu được trong những thời kỳ ấy, thông thường họ không bao giờ từ bỏ. Chồng có 67

thể {p đặt cho vợ một quan điểm chính trị, nhưng không bao giờ làm thay đối được tín ngưỡng tôn giáo của họ, không làm lay chuyển những điều mê tín của họ. Măc dù những quan niệm, đã học, những nguyên lý có khi tuôn ra như vẹt, người vợ v n giữ thế giới quan của mình. Sự chống đối có thể khiến họ không hiểu nổi người chồng thông minh hơn m nh; hoặc ngược lại, nâng chồng lên trên bàn dân thiên hạ như c{c nữ nhân vật của Stendhal hay Ibsen27. Có khi, vì thù hận chồng - hoặc do thất vọng về tình dục, hoặc ngược lại, do bị chồng thống trị và muốn trả thù - họ bám lấy những giá trị tuy không phải của riêng mình; họ dựa vào một bà mẹ, một ông bố, một người anh trai, một người đ|n ông n|o đó mà họ cho là “có ưu thế”, một nhà thuyết giáo, một người chị g{i, để đ{nh bại chồng. Hoặc nữa, tuy không chống đối một cách cụ thể, họ v n một mực phản đối, tấn công chồng, làm tổn thương lòng tự ái; cố sức gây cho chồng một mặc cảm tự ti.

Dĩ nhiên, nếu có năng lực cần thiết, họ thích “loè” chồng, thích {p đặt ý kiến, quan điểm, đường hướng của m nh v| độc chiếm toàn bộ quyền uy tinh thần. Trong trường hợp không thể phủ nhận ưu thế tinh thần của chồng, họ tìm cách trả thù trong lĩnh vực tình dục; hoặc không chịu trao mình, hoặc cố tình thờ ơ trong vòng tay chồng để làm anh ta phải khổ sở vì sự lãnh dục của mình; có khi tỏ ra đỏm dáng, khiêu khích, nhưng có khi buộc chồng có th{i độ năn nỉ; ve vãn chồng, khiến chồng phải ghen tuông, lừa gạt chồng; bằng cách này hay cách khác, kiếm cớ làm chồng phải xấu hổ trong nam tính của mình. Nếu khôn ngoan không đi tới cực đoan th ít nhất họ c ng đóng chặt một cách kiêu hãnh trong tim mình sự bí ẩn của th{i độ lạnh nhạt cao ngạo. C ng có những phụ nữ - những người bị người ta đồng hoá với con “bọ ngựa” - muốn giành phần thắng cả ngày l n đêm lạnh nhạt trong vòng tay chồng, khinh khỉnh trong chuyện trò, độc đo{n trong ứng xử. Phụ nữ cho là “tất cả sự bất hạnh của đ|n ông bắt nguồn từ

27 Nữ nhân vật trong một vở kịch của nh| văn Đan Mạch Ibsen. Nhận ra mình từ trước tới nay chỉ là một

"con búp bê” trong gia đ nh nh| chồng, Nora ph n nộ và bỏ ra đi. Nhan đề vở kịch là Ngôi nhà búp bê.

68

một hiện tượng duy nhất là không biết nghỉ ngơi trong một căn phòng”; họ

s n sàng nhốt chặt chồng ở nhà; mọi hoạt động không có lợi cho đời sống gia đ nh đều bị họ phản đối. Bà vợ Bernard Palissy ph n nộ khi ông đốt đồ

gỗ để sáng chế một thứ men sứ mới mà cho tới lúc bấy giờ thiên hạ không ai cần tới. Bà Racine muốn chồng quan tâm tới những cây phúc bồn tử

trong vườn và không chịu đọc các vở bi kịch của ông.

Trong Ký sự gia đ nh ( Chroniques maritales), Jouhandeau thường tỏ ra cực kỳ giận dữ v Elise khăng khăng chỉ xem lao động của ông như một nguồn lợi vật chất. Tôi bảo nàng: “Truyện ngắn vừa rồi của anh sẽ được xuất bản sáng nay”. N|ng đ{p “Thế chắc hẳn tháng này ít nhất c ng có thêm ba trăm phrăng”,tuy không muốn tỏ ra trơ tr{o m| chỉ vì thực ra chỉ cho cái đó l| liên quan tới nàng. Có khi những sự xung đột này bị đẩy lên tới mức g}y nên đoạn tuyệt. Nhưng thông thường, người vợ trong l c khước từ ách thống trị của chồng v n muốn “giữ” chồng lại. Họ đấu tranh chống lại chồng để bảo vệ quyền tự chủ của mình và chiến đấu chống lại phần còn lại của thế giới để duy trì “tình thế” dành cho mình sự phụ thuộc. Không d g chơi trò chơi hai mặt này. Vì vậy, chúng ta hiểu một phần trạng thái lo âu,bực dọc trong đời sống của không ít phụ nữ. Một nh| văn nêu lên ví dụ rất có ý nghĩa sau đ}y B| .T, người chưa hề hưởng khoái lạc nhục dục, kết hôn với một người có tr nh độ văn ho{ rất cao. Bà ta không chịu đựng nổi ưu thế của chồng và tìm cách nghiên cứu chuyên ngành của ông để

khỏi thua kém. Nhưng qu{ gay go, đ|nh bỏ ngay sau khi đính hôn. Ông là người rất nổi tiếng, có nhiều học trò gái chạy theo. Bà quyết không để mình bị lôi cuốn vào thói sùng bái lố bịch ấy, tỏ ra vô cảm ngay từ đầu và v n tiếp tục vô cảm; chỉ đạt tới cực khoái bằng thủ dâm, khi chồng được thỏa mãn và kể lại với chồng. Ông t m c{ch mơn trớn để kích thích vợ, nhưng bà từ chối...Chẳng bao làu sau, bà tìm cách chế gi u và chê bai công việc của chồng. Bà không sao “hiểu nổi mấy con bé ngốc nghếch chạy theo ông ta, vì bà có lạ gì những cái trò khuất tất trong đời tư “con người vĩ đại”

69

này.” Trong những lần cãi vã thường nhật, không thiếu những c}u như

“Ông chớ hòng bắt nạt tôi với thứ văn chương rẻ tiền của ông!”, hoặc:

“Ông nghĩ ông muốn làm gì tôi thì làm với cái trò văn sĩ tồi ấy hả?” Ông chồng ng|y c|ng quan t}m hơn đến các cô học trò; bà vợ thì quen thân với các chàng trai, và cứ như thế cho tới ngày ông ta phải lòng một phụ nữ

kh{c. Trước đó, b| ta vốn chịu đựng những mối quan hệ con con kia của chồng, thậm chí kết bạn với những “con bé ngốc nghếch” bị bỏ rơi kia...Nhưng đến lúc n|y, b| thay đổi th{i độ và thậm chí trao mình cho bọn trai tơ, tuy không ch t cực khoái. Bà ta thú nhận với chồng l| đã phản bội ông v| được ông chấp nhận. Họ có thể b nh tĩnh chia tay nhau...Bà từ chối việc ly hôn. Tranh luận...thanh minh...và giảng hoà...Bà vừa khóc vừa hoàn toàn trao thân cho chồng và lần đầu tiên hưởng một niềm cực khoái dữ dội.

Rõ ràng là trong suốt cuộc “đấu tranh” với chồng, b| ta chưa bao giờ nghĩ

tới chuyện chia tay. “Chộp được một tấm chồng” là cả một nghệ thuật,

“giữ” nổi chồng lại là một cái nghề. Phải hết sức khéo léo. Một bà chị khôn ngoan khuyên cô em gái vốn là một bà vợ cay nghiệt: “Em phải cẩn thận!

Cứ kiếm chuyện mãi với Marcel, em sẽ đ{nh mất chỗ đứng đấy!” Ván bài đặt ra cực kỳ nghiêm túc: sự an toàn vật chất và tinh thần, một tổ ấm riêng, phẩm gi{ người vợ - một thứ thay thế tương đối thành công của tình yêu -

hạnh phúc. Các bà vợ sớm hiểu rằng sức hấp d n về tình dục chỉ l| v khí yếu ớt nhất của mình: nó mai một đi v thói quen, trong l c than ôi! có những người đ|n b| khêu gợi kh{c trên đời. Tuy vậy, họ ra sức làm duyên l|m d{ng để làm chồng vui lòng; họ thường bị giằng xé giữa niềm kiêu hãnh d n tới sự lãnh dục, v| ý nghĩ thỏa mãn và ràng buộc chồng bằng say mê trong ân ái. Họ c ng muốn dựa vào sức mạnh của tập quán, niềm vui của chồng trong một căn nhà ấm cúng, hứng thú của chồng trước những bữa cơm ngon l|nh, t nh yêu con c{i của người cha; họ tìm cách tỏ vẻ trọng vọng khi đón tiếp chồng trở về nhà trong cách trang phục, tìm cách gây ảnh hưởng đối với chồng bằng những lời khuyên ngăn; cố gắng hết sức 70

mình tỏ ra mình là cần thiết, hoặc do thành công trong quan hệ xã hội, hoặc bằng lao động. Nhưng điều chủ yếu là cả một truyền thống dạy bảo cho các bà vợ nghệ thuật “biết chinh phục một người đ|n ông”. Phải biết phát hiện và ”phỉnh nịnh” những nhược điểm của chồng, biết khéo léo định lượng sự phỉnh nịnh v| th{i độ lạnh nhạt, sự ngoan ngoãn v| th{i độ phản kháng, sự nghiêm ngặt và thái độ khoan dung. Quan hệ giữa hai mặt cuối cùng này đặc biệt tinh tế. Không nên để cho chồng quá nhiều c ng như

quá ít tự do. Nếu quá chiều chuộng, vợ sẽ có thể để “mất” chồng, có thể có nguy cơ một tình địch gây áp lực buộc chồng ly hôn hoặc chí ít giành vị trí h|ng đầu trong đời sống của anh ta. Nhưng nếu cấm đo{n chồng mọi chuyện, làm họ không chịu đựng nổi lối theo dõi, kiểm so{t v| nhưng cảnh ghen tuông, thì có thể làm cho tình hình trở nên nghiêm trọng. Vấn đề là phải biết “nh}n nhượng” một cách có ý thức; dù chồng có chút hành vi tỏ

ra thiếu chung thuỷ th c ng bỏ qua; nhưng v|o những lúc khác thì lại phải

“mở rất to mắt” ra. Đặc biệt các bà vợ thường ngờ vực những cô gái mình nghĩ l| họ sẽ rất sung sướng nếu chiếm đoạt được “vị trí” của mình. Nhằm tách chồng ra khỏi một t nh địch dáng ngại, họ đưa chồng đi du lịch, tìm cách làm chồng khuây khoả; nếu cần - theo gương bà de Pompadour28- tìm kiếm một kẻ t nh địch ít nguy hiểm hơn. Nếu mọi cách ứng xử đều thất bại, họ sẽ khóc lóc, làm mình làm mẩy, tìm cách quyên sinh,v.v...; nhưng qu{

nhiều chuyên giận dữ, yêu sách, sẽ có thể làm cho chồng bỏ đi v không còn có thể chịu đựng, đ ng v|o l c yêu cầu cám dỗ trở nên khẩn thiết hơn bao giờ hết. Nếu muốn thành công, vợ phải khôn khéo kết hợp giữa những giọt lệ g}y x c động và những nụ cười d ng cảm, giữa lối doạ d m và lôi làm duyên làm dáng. Giấu giếm, mưu mô, căm hờn và sợ hãi trong im lặng, trông chờ ở thói phô trương v| những nhược điểm của đ|n ông, học cách lừa phỉnh, điều khiển họ, đó là một “khoa học” thật sự không d dàng: Lý do quan trọng nhất người phụ nữ dùng để bảo vệ mình l| ở chỗ bị buộc 28 Nữ hầu tước Pháp (thế kỷ XVIII), người được vua Loius XV sủng ái.

71

đưa v|o hôn nh}n tất cả những gì của chính bản thân mình: không nghề

nghiệp, không năng lực, không có quan hệ cá nhân; thậm chí họ tên c ng không còn là của mình nữa; họ chỉ còn là “một nửa” của chồng. Nếu bị

chồng bỏ rơi th thông thường, họ không thể tìm thấy một phương cứu thoát nào, dù tự bản thân mình hay từ ngoại lai. Muốn có tình thân và sự

trung thực giữa hai vợ chồng, th điều kiện tất yếu là cả hai phải được tự

do đối với nhau v| b nh đẳng một cách cụ thể. Chừng nào v n giữ một mình quyền tự chủ về kinh tế và nắm trong tay - theo luật pháp và tập tục -

những đặc quyền của nam giới, thì lối ứng xử của chồng như một tay bạo chúa là chuyện đương nhiên, khiến người vợ phải phản kh{ng v| mưu mô.

Không một ai phủ nhận những tấn bi kịch và những điều ti tiện trong cuộc sống vợ chồng. Nhưng những người bênh vực hôn nhân cho rằng những mối xung đột trong gia đ nh bắt nguồn từ hiện tượng thiếu thiện chí của cá nh n, chứ không phải từ thể chế. Trong phần kết Chiến tranh và hoà hình, Tolstoi miêu tả cặp vợ chồng lý tưởng: Pierre và Natacha. Natacha vốn là một thiếu nữ đỏm dáng và lãng mạn. Sau khi kết hôn, nàng làm mọi người kinh ngạc vì bỏ trang điểm, hội hè, vui chơi để hoàn toàn phục vụ chồng con; trở thành hiện thân của một điển hình phu nhân. Nàng không còn ngọn lửa sống luôn luôn rực cháy vốn là sức cám dỗ xưa kia của mình nữa.

Giờ đ}y, thông thường, người ta chỉ còn thấy một gương mặt và một thân hình, chứ không còn thấy tâm hồn cứa nàng nữa; chỉ còn thấy một “con cái”

mạnh mẽ, đẹp và mắn đẻ. N|ng đòi hỏi ở Pierre một tình yêu c ng tuyệt đối như t nh yêu của mình đối với chồng. V| ch|ng c ng hoàn toàn gắn bó với gia đ nh,không còn giao du, giao thiệp với ai nữa. Pierre không còn d{m đi ăn tối ở các câu lạc bộ, c ng không d{m đi du lịch dài ngày, trừ phi vì công việc l|m ăn mà bà vợ nghĩ l| công việc khoa học, và cho nó có vị trí tích cực quan trọng tuy không hiểu gì hết. Trong cuộc sống, Natacha trở

thành nô lệ cua chồng. Toàn bộ gia đ nh được chỉ đạo bởi những cái gọi là mệnh lệnh của chồng, tức là những ý muốn của Pierre mà Natacha cố sức 72

đo{n định. Khi Pierre đi xa trở về, Natacha đón đợi chồng trong tâm trạng bồn chồn thay vì không chịu nổi sự vắng mặt của ch|ng; nhưng giữa vợ

chồng có một mối đồng t nh đồng điệu tuyệt diệu: họ hiểu nhau mà không cần phải nói với nhau hết lời. Giữa đ|n con v| người chồng yêu quý, Natacha hưởng một niềm hạnh phúc hầu như ho|n to|n trọn vẹn. Bức tranh huê t nh n|y đ{ng được nghiên cứu kỹ lưỡng. Theo lối nói của Tolstoi, Natacha và Pirre gắn bó với nhau như t}m hồn gắn bó với thể xác; nhưng khi tâm hồn rời khỏi thể xác thì chỉ còn l| cõi vĩnh hằng. Tình hình gì sẽ xảy ra nến Pierre không yêu Natacha nữa? Lawrence29 c ng phủ nhận giả thuyết về sự thay lòng đổi dạ của đ|n ông Don Ramon v n mãi mãi yêu cô thiếu nữ Teresa người Da đỏ, người đã hiến dâng tâm hồn cho ch|ng. Nhưng André Breton30, một trong những người ca ngợi say sưa nhất tình yêu duy nhất, tuyệt đối, vĩnh hằng, buộc phải thừa nhận rằng ít nhất trong hoàn cảnh hiện nay, tình yêu ấy có thể nhầm l n về đối tượng: dù là nhầm l n hay bất nhất, thì v n là một sự bỏ rơi giống nhau đối với người phụ nữ. Lực lưỡng và nhục cảm, Pierre sẽ bị những người đ|n b|

khác lôi cuốn về mặt nhục dục. Natacha l| người đ|n b| ghen tuông.

Chẳng bao lâu, quan hệ giữa họ sẽ trở nên gay cấn. Hoặc chàng sẽ bỏ nàng, và cuộc đời nàng tàn lụi; hoặc chàng sẽ dối trá, chịu đựng nàng trong thù hận, và cuộc đời chàng tan nát; họ sẽ sống giữa những sự điều đ nh v|

những biện pháp nửa vời, khiến cả hai người đều đau khổ. Người ta sẽ bảo ít nhất Natacha c ng có những đứa con; nhưng con c{i chỉ là một nguồn vui trong lòng một hình thức cân bằng m| người chồng là một trong những c{i chóp, còn đối với một người đ|n b| bị bỏ rơi và ghen tuông thì trở nên một gánh nặng vô bổ. Tolstoi khâm phục sự tuân thủ mù quáng của Natacha đối với những quan điểm của Pierre, nhưng một người đ|n ông khác, Lawrence - người c ng đòi hỏi ở người vợ một sự tuân thủ mù 29 Nh| thơ v| nhà tiểu thuyết hiện đại Anh

30 Nhà vãn hiện đại Pháp

73

quáng - chế gi u cả Pierre l n Natacha. Rõ ràng, một người đ|n ông có thể, theo ý kiến những người đ|n ông kh{c, l| một c{i tượng đất sét, chứ không phải một vị thần đích thực: thờ phụng anh ta, người ta sẽ mất mạng chứ

không phải được cứu mạng. Biết thế n|o được? Các yêu sách của đ|n ông chống đối l n nhau; quyền lực không còn tác dụng, v| người vợ phải phán xét, phải phê bình, chứ không thể chỉ là một tiếng vâng ngoan ngoãn. Vả

lại, sẽ chỉ là hạ thấp họ nếu {p đặt cho họ những nguyên tắc, những giá trị

mà họ không tán thanh bằng một cử chỉ tự do nào. Họ chỉ có thể đồng tình với tư tưởng của chồng qua một sự đ{nh gi{ độc lập; con những gì xa lạ

đối với họ thì họ không thể chấp nhận c ng như không thể phản bác; họ

không thể vay mượn người khác lý do tồn tại của chính bản thân mình. Đối lập triệt để nhất với huyền thoại Pierre-Natacha, là cặp vợ chồng Léon-Sophie. Sophie ghét bỏ chồng, thấy chồng thật “khó chịu”; chồng phản bội vợ và có quan hệ với tât cả các cô gái nông thôn trong vùng; vợ thì ghen tuông và buồn bã, trải qua vô số lần thai nghén trong trạng thái d bị kích động, và con cái không khoả lấp nổi cái trống rỗng trong tim n|ng c ng như c{i trống rỗng của ngày th{ng. Đối với vợ, gia đ nh là một bãi sa mạc khô cằn, còn đối với chồng, là một chốn địa ngục. Và kết thúc tất cả những thứ đó l| một bà già loạn thần kinh nằm ngủ hầu như trần truồng trong đêm tối ẩm ướt giữa rừng, và một ông già bị săn đuổi bỏ trốn, cuối cùng phủ nhận sự “gắn bó” của cả một cuộc đời. Dĩ nhiên trường hợp Tolstoi là trường hợp cá biệt. Có vô số gia đ nh “ổn thỏa”, nghĩa l| vợ chồng đi tới một sự thỏa hiệp. Họ sống với nhau, không quá hành hạ nhau v| c ng không quá dối tr{ nhau. Nhưng có một tai họa ít khi họ thoát khỏi đó l|

phiền não. Dù chồng có thể biến vợ thành một tiếng vang của chính bản thân mình, hay mỗi người co mình lại trong v trụ riêng của mình, thì sau vài tháng hoặc v|i năm, họ c ng không còn có g để nói với nhau nữa. Vợ

chồng là một cộng đồng tuy c{c th|nh viên đã đ{nh mất quyền tự chủ của m nh nhưng v n không thoát khỏi cô đơn. Thay v duy tr với nhau một 74

mối quan hệ tích cực và sống động, họ đồng hoá với nhau một c{ch tĩnh tại, nên trong địa hạt tinh thần c ng như trong lĩnh vực tmh dục, họ không thể

cho nhau gì hết, trao đổi gì hết với nhau. Một nh| văn Mỹ thâu tóm chuyện tình duyên buồn bã của không ít cuộc sống gia đ nh Nghe tiếng chuông, bà Welton ra mở cửa.

- Anh đấy hả! - bà hỏi vui vẻ -.

Họ cùng nở nụ cười vẻ phấn chấn.

- Phải! - Ông đáp - Em ở nhà hả?

Họ khẽ hôn nhau, vẻ chú ý một cách lịch sự, bà nhìn ông treo mũ, mắc áo, lấy báo tử túi áo ra và trao cho bà một tờ.

- Anh mang báo về! - bà vừa nói vừa cầm báo -.

- Thế nào? Em làm gì ở nhà suốt ngày? - ông hỏi- .

Bà từng chờ câu hỏi ấy; hình dung, trước khi ông về, sẽ kể cho ông nghe tất cả

những sự việc vụn vặt trong ngày, như thế nào... Nhưng giờ đây, bà cảm thấy đó là cả một câu chuyện dài dòng vô vị.

- Ồ ! Có gì đâu - bà đáp với một tiếng cười nhỏ vui vẻ - .Buổi chiều của anh có thú vị không?

- Thế này này! - Ông mở đầu... Nhưng chưa nói th đã mất cả hứng thú... Vả lại, bà đang bận gỡ một sợi chỉ ở một đường viền bằng len trên mặt chiếc gối

- Ồ, như thế đấy - ông nói tiếp - .

... Bà biết nói khá lưu loát với những người khác...

Ra ngoài xã hội, Ernest cũng khá bẻm mép...Bà cố nhớ lại họ đã nói với nhau những g trước ngày cưới, trong thời kỳ hứa hôn. Lúc đó, họ không bao giờ có gì nhiều lắm để nói với nhau. Nhưng lúc bấy giờ, bà không mấy quan tâm...Những 75

nụ hôn và nhiều sự việc choán hết đầu óc. Song sau bảy năm, không thể trông cậy vào những nụ hôn và những thứ khác để khoá lấp các buổi tối. Người ta những tưởng sẽ thành thói quen sau bảy năm, sẽ thấy là như thế đấy và nhẫn nhục chịu đựng. Nhưng không. Rốt cuộc không thể chịu nổi nữa. Không phải là một bầu không kh êm đềm, thân mật thỉnh thỏang đến với. người ta, mà là cái cảm giác có điều g đáng ra phải làm, cái cảm giác mình không làm tròn bổn phận. iống như

trạng thái một bà chú nhà, khi một buổi dự dạ hội không suôn sẻ...

Ernest sẽ đọc báo một cách chăm chú và đến nửa chừng sẽ bắt đầu ngáp dài. Có một điều g đó xảy ra trong lòng bà Welton mỗi khi ông làm như vậy. Bà lẩm bẩm là phải nói chuyện với Délia và bỏ chạy xuống bếp, đứng ở đó một lúc lâu, mơ

màng nh n đám b nh, chậu, kiểm tra bản kê quần áo giặt là, và khi bà quay lên nhà th ông đang trong buồng tắm. Trong một năm, ba trăm buổi tối cua họ diễn ra như thế đó. Bảy lần ba trăm, vị chi hơn hai ngh n.

Đôi khi người ta cho bản thân sự im lặng này là dấu hiệu của một tình thân mật s}u đậm hơn mọi lời nói, và chắc hẳn không một ai nghĩ chuyện không thừa nhận l| đời sống vợ chồng tạo nên một sự thân mật; mọi quan hệ gia đ nh đều như vậy tuy không phải vì thế mà không ẩn chứa giận hờn, ghen tuông, thù hận, Jouhandeau chỉ rõ sự khác nhau giữa sự thân mật và một t nh người đích thực khi ông viết:

Elise là vợ tôi, và chắc hẳn không một người bạn nào, một người thân nào trong gia đ nh tôi, thân thiết đối với tôi hơn nàng. Nhưng dù vị trí nàng tự tạo cho mình và tôi dành cho nàng trong thế giới sâu kín nhất của tôi, gần gũi đối với tôi thế nào; dù vị trí ấy ăn sâu đến mấy vào thể xác và tâm hồn tôi (và chính đó là màn b ẩn và tấn bi kịch về sự liên kết không thể tan rã giữa chúng tôi), th con người đang đi lúc này trên đường phố mà tôi chỉ lờ mờ trông thấy qua ô cửa sổ, vẫn ít xa lạ

đối với tôi hơn nàng về mặt con người, bất luận người đó là ai.

đoạn khác, ông lại viết:

76

Người ta nhận thấy mình là nạn nhân của một thứ thuốc độc, nhưng đã làm quen với nó. Từ nay, khước từ nó như thế nào trong lúc không khước từ chính bản thân mình?

Và còn nữa:

Khi nghĩ về nàng, tôi cảm thấy tình yêu vợ chồng không có chút quan hệ

nào với đồng cảm, nhục cảm, mê say, tình bạn, tình yêu. Thích ứng với riêng một mình nó, và không thể biến đổi thành bất cứ một trong những tình cảm nào nói trên, nó có bản chất riêng, tính đặc thù v| phương thức duy nhất của nó tuỳ theo từng cặp đòi do nó ghép lại với nhau.

Các “luật sư” của tình yêu vợ chồng s n sàng biện hộ rằng nó không phải là một tình yêu và chính vì thế nó mang tính chất kỳ diệu. Trong những năm gần đ}y, giai cấp tư sản đặt ra một phong cách sử thi: óc thủ

cựu mang gương mặt phiêu lưu; lòng chung thủy, gương mặt một sự điên rồ “thanh cao”; sầu não trở thành sự khôn ngoan và những mối thù hận trong gia đ nh là hình thái sâu xa nhất của tình yêu. Thực ra, khi hai con người ghét bỏ nhau nhưng không thể không cần tới nhau, th đó không phải là mối quan hệ đích thực nhất, l|m x c động lòng người nhất, trong các mối quan hệ giữa con người với con người; mà là thứ quan hệ đ{ng thương hại nhất.

Trái lại, lý tưởng sẽ là ở chỗ tuy mỗi người hoàn toàn tự thỏa mãn với m nh nhưng người ta lại chỉ gắn bó với nhau bằng tình yêu hoàn toàn tự

nguyện. Tolstoi muốn sợi dây gắn bó Natacha với Pierre là một cái gì

“không thể định nghĩa đươc, nhưng bền chặt, vững chãi như sự gắn bó giữa tâm hồn và thể x{c con người”. Nếu như chấp nhận giả thuyết nhị

nguyên luận, th đối với tâm hồn, thể xác chỉ là một sự giả tạo đơn thuần; và nếu thế thì trong quan hệ vợ chồng, người n|y đối với người kia là cái gánh nặng không sao tránh khỏi của cái hiện hữu ng u nhiên; phải chấp 77

nhận nó và yêu nó với tư c{ch một sự hiện diện phi lý v| không được lựa chọn, điều kiện tất yếu và là chính bản thân chất liệu của cuộc sống. “Chấp nhận” và “yêu” , giữa hai từ ấy, người ta s n sàng l n lộn, và từ đó nảy sinh sự phỉnh phờ người ta không yêu c{i người ta phải chấp nhận. Người ta chấp nhận thân thể, quá khứ, tình thế hiện tại của mình; còn tình yêu là sự vận động hướng tới một người khác, tời một cuộc đời cách biệt cuộc đòi mình, tới một mục đích, một tương lai. Chấp nhận một gánh nặng, một cái

{ch độc tài, không phải là yêu nó, mà là phản kháng lại.

Một mối quan hệ giữa cọn người với con người không thể có giá trị

chừng nào nó đến một cách bột phát. Quan hệ con cái cha mẹ, chẳng hạn, chỉ có giá trị khi ch ng được phản ánh một cách có ý thức; và không thể

chấp nhận quan hệ vợ chồng bột phát trong đó hai vợ chồng l|m tiêu tan quyền tự do của mình. Sự xen l n phức tạp giữa gắn bó, giận hờn, thù hận, mênh lệnh, nh n nhục, lười nhác, xảo tr{, m| người ta mệnh danh là tình yêu vợ chồng, người ta chỉ muốn tôn trọng nó khi nó được dùng để làm cớ

ngoại phạm (alibi). Nhưng t nh bạn c ng như t nh yêu nhục dục đều như

vậy: muốn được đích thực, trước hết, phải được tự do. Tự do không có nghĩa l| khi thế này, lúc thế khác, và một tình cảm là một sự cam kết vượt qua khoảnh khắc; nhưng vận dụng ý chí nói chung và những hành vi riêng biệt để giữ vững hay ngược lại huỷ bỏ quyết định của mình, chỉ là công việc của cá nhân. Tình cảm của người ta chỉ có thể tự do khi nó không phụ

thuộc vào một mệnh lệnh bên ngoài nào, khi nó xuất phát từ một tấm lòng chân thực không biết sợ hãi. Trái lại, mệnh lệnh của “tình yêu vợ chồng”

d n tới mọi sự dồn ép và dối trá.

V| trước hết, nó không cho phép hai vợ chồng hiểu nhau thực sự. Sự

thân mật hàng ngày không tạo nên hiểu biết l n đồng cảm. Tôn trọng vợ, chồng không can thiệp v|o đời sống tâm lý của nàng. Nàng có khoái cảm trong ân ái không? Có thực sự yêu chồng không? Có thực sự vui lòng nghe 78

theo lời chồng không? Chồng không muốn tự đặt cho mình những câu hỏi như vậy, thậm chí đó l| nhưng c}u hỏi khó chịu. Ch|ng đã kết hôn với một

“người đ|n b| đoan trang”, về bản chất, n|ng l| người đức hạnh, tận tụy, chung thuỷ, trong sáng, hạnh ph c, v| n|ng suy nghĩ những điều cần suy nghĩ. Tuỳ theo trường hợp, đời sống vợ chồng có những gương mặt khác nhau. Nhưng đối với rất nhiều phụ nữ, ngày tháng trôi qua hầu như một cách giống nhau. Buổi sáng, chồng vội vã chia tay nàng; nàng vui mừng khi nghe cánh cửa khép lại sau lưng chồng; nàng thích thấy m nh được trở

lại tự do, và làm chủ nhà mình không có ai ra mệnh lệnh. Trẻ con đến lượt ch ng c ng đến trường; nàng sẽ ở một mình cả ngày: đứa bé đang quậy trong nôi hay đang chơi ngo|i vườn không l|m n|ng thay đổi tình hình.

Nàng dành ít nhiều thì giờ cho công việc trang điểm và công việc nội trợ.

Nếu có người ở thì ra lệnh cho người ta, ở lại chuyện trò một lát trong nhà bếp. Nếu không, thì ra chợ, trao đổi vài lời về giá cả với các bà láng giềng hay những người bán hàng. Nếu chồng và con về nhà ăn trưa, n|ng c ng không lợi dụng sự có mặt của họ; nàng phải làm biết bao việc để nấu nướng, dọn ăn và rửa r{y. Thông thường thì họ không về.

Đâu sao, n|ng c ng có cả một buổi chiều dài, trống rỗng. N|ng đưa những đứa bé nhất đến công viên và vừa đan hay kh}u vừa trông coi chúng. Tay làm việc nhưng đầu óc nàng không bận rộn. Nàng suy đi nghĩ

lại những nỗi niềm của mình, phác họa các dự định, mơ m|ng, ưu tư, không một công việc nào là vì riêng cho bản thân mình; tư tưởng của nàng hướng về chồng, về con; họ sẽ bận những chiếc sơ mi nàng giặt gi , ăn bữa cơm nàng nấu nướng. Nàng chỉ sống vì họ; và không biết họ có biết ơn nàng không? Nỗi ưu tư dần dà trở thành nỗi sốt ruột, nàng bắt đầu chờ đợi, trong lo âu, chồng con trở về. Các con đi học về, nàng hôn chúng, hỏi han ch ng; nhưng chúng phải làm hài, chúng muốn vui chơi với nhau, chúng bỏ đi; ch ng không phải là một nguồn để nàng khuây khoả. Hơn nữa, chúng lại bị điểm xấu, đ{nh mất một chiếc khăn qu|ng, ch ng l|m ồn, làm 79

mất trật tự, đ{nh lộn: luôn luôn phải la mắng chúng, không nhiều thì ít. Sự

có mặt của chúng làm mẹ chúng mệt nhọc hơn l| yên lòng.

Người vợ mỗi lúc một thêm nóng lòng chờ chồng. Chàng làm gì? Sao chưa về? Chàng làm việc, gặp gỡ chuyện trò với thiên hạ, v| không nghĩ

tới nàng. Nàng bắt đầu tức tối, nghĩ l| m nh thật dại đã hy sinh cả tuổi thanh xuân cho chàng và ch|ng đã chẳng hề biết ơn.

Còn người chồng, trên đường về ngôi nhà chị vợ bị nhốt chặt trong đó, cảm thấy mình có lỗi một cách mơ hồ. Những buổi đầu sau ng|y cưới, chàng tặng nàng, khi về nhà, lúc một bó hoa, lúc một món quà nhỏ. Nhưng nghi thức ấy sớm mất hết ý nghĩa. Giờ đây, chàng về nhà, hai tay không; và càng ngại ngần sự đón tiếp thường nhật, càng ít vội rảo bước. Quả vậy thông thường, người vợ trả thù việc phải chờ đợi cả ngày bằng th{i độ rầu rĩ; v| qua đó, c ng muốn tỏ ra nỗi thất vọng đối với một sự hiện diện không thỏa mãn những niềm hy vọng của đợi chờ. Và dù nàng không biểu lộ th{i độ chăng nữa, người chồng, về phía mình, v n thất vọng. Chàng mệt mỏi, chẳng vui thích gì ở cơ quan. Một c{ch tr{i ngược, chàng muốn vừa được kích thích vừa được nghỉ ngơi. Gương mặt quá quen thuộc của vợ không giải thoát chàng khỏi bản thân mình. Chàng cảm thấy nàng muốn được chia sẻ lo âu, chờ đợi ở chàng niềm vui v| thư giãn. Sự có mặt của nàng làm cho cuộc sống thêm nặng nề, chàng không tìm thấy ở nàng một sự thỏai m{i đích thực.

Con c{i c ng không mang lại niềm vui v| yên tĩnh. Bữa cơm và buổi tối di n ra trong một không khí trầm lặng mơ m|ng dưới lớp vỏ thân mật, mỗi người v n cô đơn trong l c đọc s{ch b{o, nghe đ|i ph{t thanh, chuyện trò một cách uể oải.

Tuy nhiên, với một niềm hy vong phấp phỏng - hay một nỗi sợ hãi c ng không kém phần phấp phỏng - người vợ tự hỏi liệu đêm nay - rốt cuộc! lại 80

v n đêm nay! - có sẽ xảy ra điều gì không. Nàng nằm ngủ, lòng thất vọng, tức tưởi hay nhẹ nhỏm; sáng mai, nàng sẽ vui mừng nghe tiếng cửa đóng.

Người vợ càng nghèo và tất bật với công việc thì thân phận càng xót xa. Nó có phần sáng sủa khi họ đồng thời được nghỉ ngơi và giải trí. Nhưng c{i sơ

đồ: sầu não, đợi chờ, thất vọng, thường gặp hơn cả.

Trong một v|i trường hợp, người vợ có cơ hội làm thay đổi tình thế; nhưng trong thực ti n, không phải ai c ng l|m được. Đặc biệt ở tỉnh lẻ, xiềng xích hôn nhân khá nặng nề người vợ phải tìm cách chịu đựng một tình thế không sao có thể thoát khỏi. Nhiều người tạo ra những tấn bi kịch xung quanh mình hay nhốt chặt mình trong một thế giới tưởng tượng. “Bà Beudet tươi cười dưới ngòi bút miêu tả của Amiel31 thuộc loại này. Bị nhốt chặt trong sự đơn điệu của một cuộc sống tỉnh lẻ, cạnh một anh chồng lỗ

mãng; không có cơ hội h|nh động c ng như yêu đương, b| mòn mỏi với cái cảm giác về cuộc đời trống rỗng và vô bổ của mình; bà cố tìm kiếm một sự bù trừ trong những giấc mơ lãng mạn, những bó hoa cắm khắp nhà, trong trang điểm, trong con người; thậm chí trong những thú vui ấy, c ng bị ông chồng quấy nhi u, rốt cuộc, bà tìm cách giết chết ông ta.

Những th{i độ tượng trưng người vợ ẩn mình trong đó để trốn thoát thực tại có thể d n tới những h|nh vi đồi bại; và những sự ám ảnh của họ

có thể d n tới tội phạm. Có những tội phạm trong quan hệ vợ chồng xảy ra vì quyền lợi, ít hơn v một môi thù hận đơn thuần như Thérèse Desqueyroux trong tác phẩm của Mauriac, chẳng hạn, t m c{ch đầu độc chồng. Vừa qua, người ta mi n tố một bà vợ bốn mươi tuổi đời đã từng chịu đựng hai mươi năm ròng rã một người chồng khả ố, và một hôm, một cách lạnh lùng, với sự gi p đỡ của anh con trai lớn, bóp cổ chồng. Đối với bà ta, không có c{ch n|o kh{c để thoát khỏi một tình thế không sao có thể

chịu nổi.

31 Nh| văn Thụy Sĩ s{ng t{c bằng tiếng Pháp (thế kỷ XIX).

81

Thông thường, khi muốn chấp nhận cuộc sống của mình một cách sáng suốt và chính trực, người vợ không có cứu cánh nào khác là một niềm kiêu hãnh kiến nghị. Vì phụ thuộc vào mọi vật và mọi người, họ chỉ có một sự

tự do hoàn toàn nội tâm, và vì vậy, trừu tượng; phủ nhận những nguyên tắc và giá trị có s n; họ ph{n đo{n, họ hỏi han, v| qua đó, tho{t khỏi cảnh nô lệ trong quan hệ vợ chồng. Nhưng th{i độ dè dặt một cách kiêu hãnh, chấp nhận công thức “Hãy chịu đựng và quên mình” chỉ là một th{i độ

tiêu cực. Cứng nhắc trong hy sinh và yếm thế, họ không biết sử dụng sức lực một cách tích cực. Chừng n|o còn hăng h{i, sống động, họ tìm mọi sáng kiến sử dụng chúng: họ gi p đỡ người khác, chở che, an ủi, biếu tặng, làm hết công việc n|y đến công việc kh{c; nhưng đau khổ vì không gặp một nhiệm vụ nào đòi hỏi họ thực sự, vì không dành hoạt động của mình cho một mục đích n|o hết. Thông thường, bị cảnh cô đơn v| vô sinh gậm nhấm, rốt cuộc họ tự phủ nhận mình, tự thủ tiêu mình.

Một trường hợp điển h nh l| trường hợp bà de Charrière32. Một nh| văn nói về bà: “Gương mặt bốc lửa, vầng tr{n băng gi{”. Nhưng không phải lý trí đã dập tắt ở bà ngọn lửa cuộc sống mà một nh| văn khác cho là có thể

“sưởi ấm một tr{i tim người Laponie33. Chính hôn nh}n đã từ từ giết chết Người đẹp ở Zuylen.

Sắc sảo, thông minh, sôi nổi, có tr nh độ văn ho{ cao, cô de Tuyle làm cả

châu Âu kinh ngạc, làm những người cầu hôn khiếp hãi. Nhưng những sự

ràng buộc của cuộc sống ở Zuylen khiến nàng không thể chịu nổi. Nàng muốn làm vợ, muốn được tự do. Ba mươi tuổi, nàng kết hôn với ông de Charrière. Nàng tìm thấy và ca ngợi ở ông “trái tim trung thực” và “đầu óc công minh”, nhưng không sao thắng nổi tính lãnh đạm có phương ph{p của ông. Sống trong cảnh bưng bít ở Colombier34 giữa người chồng trung 32 Nữ văn sĩ Thụy Sĩ (thế kỷ XIX) quê ở Zuylen, vùng hồ Genève.

33 Vùng Bắc Âu (khí hậu giá lạnh).

34 Miền đất gần Genève ở Thụy Sĩ.

82

thực và tẻ nhạt ấy, một ông bố chồng già lão và hai cô em dâu vô duyên, bà de Charrière bắt đầu rầu rĩ. Cái xã hội tỉnh lẻ ở Neufchâtel làm bà khó chịu với lối đầu óc hẹp hòi. Bà “giết chết” ngày tháng với việc giặt gi quần áo cho cả nhà và tối tối chơi trò theo dõi sao băng. Một ch|ng trai đi qua đời bà, một cách ngắn ngủi, và bà càng cảm thấy cô đơn hơn trước. “Lấy sầu não làm nguồn thi hứng”, bà viết bốn cuốn tiểu thuyết về phong tục Neufchâtel35 và quan hệ bạn bè càng thu hẹp lại.

Trong một cuốn tiểu thuyết, bà mô tả nỗi bất hạnh kéo dài của một cuộc hôn nhân giữa một người đ|n bà sống động và nhạy cảm với một người đ|n ông tốt bụng nhưng lãnh đạm và chậm chạp: cuộc sống gia đ nh l|

một chuỗi dài những sự hiểu lầm, thất vọng và giận hờn nho nhỏ. Rõ ràng bản th}n b| c ng khổ sở; b| đ}m bệnh, hồi phục và trở lại nỗi cô đơn vốn là cuộc đời b|. Người viết tiểu sử của bà khẳng định:

“Hiển nhiên là lối sống thủ cựu ở Colombier và th{i độ hiền lành với vẻ

nh n nhục, tiêu cực của chồng tạo nên những lỗ trông thường xuyên mà không một hoạt động nào có thể san lấp nổi”.

V| l c đó xuất hiện Benjamin Constant36, người, được bà quan tâm một cách say mê trong t{m năm. Bà kiêu hãnh chia tay Constant vì không muốn tranh giành với bà de Stael. Một hôm, bà viết thư cho ông

“Trước kia, những ngày sống ở Colombier thật tồi tệ đối với tôi và không bao giờ tôi quay trở lại mà không thất vọng. Tôi không muốn xa rời nó nữa và làm cho nó có thể chịu đựng được đối với mình”.

Bà sống bưng bít ở đấy và suốt mười lăm năm không bước chân ra khỏi khu vườn. Bà áp dụng phương ch}m của chủ nghĩa khắc kỷ: tìm cách chiến 35 Miền đất gần Genève ở Thụy Sĩ.

36 Nh| văn v| chính trị gia Pháp (thế kỷ XIX)

83

thắng tr{i tim m nh hơn l| chiến thắng số phận. Là “tù nhân”, bà chỉ có thể

tìm thấy tự do bằng cách chọn lựa nhà tù của mình.

Scott37 viết: “Bà chấp nhận sự hiện diện của ông de Charrière bên cạnh m nh như chấp nhân dãy núi Alpes”.

Nhưng b| s{ng suốt hiểu rằng xét cho cùng, sự nh n nhục ấy c ng chỉ là lừa dối. Bà trở nên kín đ{o, nghiêm khắc, v| người ta ước đo{n b| trở nên buồn phiền tới mức l|m người ta khiếp hãi. Bà mở rộng cửa đón tiếp những người di cư tr|n tới Neufchâtel, bảo hộ, cứu gi p, lãnh đạo họ. Bà viết nhiều tác phẩm thanh nhã nhưng u sầu v| được Hiiber, nhà triết học Đức sống trong nghèo khổ, dịch. Bà có nhiều lời khuyên đối với một câu lạc bộ các bà vợ trẻ và giảng Locke 38 cho một cô gái bà quý mến là Henriette. Bà thích đóng vai tro người gi p đỡ nông dân trong vùng. Ngày càng xa lánh xá hội Neufchâtel, bà kiêu hãnh thu hẹp phạm vi sống của mình; và “chỉ còn cố gắng tạo nên và chịu đựng cái thủ cựu. Ngay cả

những cử chỉ cực kỳ nhân hậu của b| c ng bao h|m một chút khiếp hãi, vì chỉ đạo những cử chỉ ấy, là một sự thản nhiên hết sức lạnh lùng...Bà gây cho những người xung quanh cảm giác về một cái bóng qua lại trong một căn buồng hoang vắng”39.

Vào những dịp rất hiếm - một cuộc viếng thăm, chẳng hạn - , ngọn lửa cuộc sống lại bùng cháy. Những “năm th{ng trôi qua một cách khô khan.

Ông, bà de Charrière gi| đi bên cạnh nhau và cách biệt nhau bởi cả một thế

giới; v| hơn một người khách, khi ra khỏi nhà, không thể không phát ra một tiếng thở dài nhẹ nhỏm, với cảm giác thoát khỏi một nấm mồ kín mít...Quả lắc đồng hồ nhịp đều những tiếng tích tắc. Dưới nhà, ông de Charrière nghiên cứu toán học; từ kho lúa dội lên đều đặn tiếng néo đập 37 Nhà thơ v| nh| tiểu thuyết Scotland (thế kỷ XIX).

38 Nhà triết học Anh (thế kỷ XVIII).

39 G. Scott.

84

lúa...Cuộc sống cứ tiếp di n, mặc dù những chiếc néo tuốt hết hạt của nó...Một cuộc sống với những sự kiện nhỏ nhặt muốn sản lấp, một cách vô vọng, những kẽ nứt li ti thường nhật, đó l| kết cục của người đ|n b| đẹp vốn căm ghét những điều nhỏ mọn”40.

Có thể có người nói cuộc đời ông de Charrière c ng chẳng vui hơn cuộc đời bà vợ. Nhưng ít nhất ông ta chọn cuộc đời ấy; v| h nh như nó thích hợp với sự tầm thường của ông. Nếu hình dung một người đ|n ông cố

những phẩm chất đặc biệt của Người đẹp ở Zuylen, thì chắc hẳn ông không để cho cuộc đời tàn tạ đi trong cảnh hoang vu và cằn cỗi ở

Colombier; chắc hẳn ông gi|nh được chỗ đứng của mình trong một thế giới trong đó ông hoạt động, chiến đấu và sống. Có biết bao phụ nữ bị “ngập lụt” trong hôn nhân đã từng - theo cách nói của Stendhal - “bị mất đi cho nhân loại”!

Người ta từng nói hôn nhân hạ thấp đ|n ông; thông thường đ ng như

vậy; nhưng hầu như bao giờ nó c ng tiêu diệt phụ nữ. Bản thân Marcel Prévost, người bênh vực hôn nh}n, c ng chấp nhận điều đó.

Hàng trăm lần gặp lại, sau vài tháng hay vài năm, một thiếu phụ mà mình từng biết lúc còn là thiếu nữ, tôi kinh ngạc trước sự nhàm chán về tính cách và cái vô nghĩa về cuộc đời của nàng.

Hầu như ch ng ta c ng gặp lại những dòng tương tự dưới ngòi bút của Sophie Tolstoi sáu tháng sau ng|y cưới.

Cuộc sống của mình nhàm chán biết chừng nào: nó là một cái chết. Trong lúc anh ấy có cuộc sống tràn đầy, một cuộc sống nội tầm, tài năng và sự bất tử (ngày 23 tháng chạp 1863).

Mấy th{ng trước, bà thốt lên một lời than vãn khác:

40 G. Scott.

85

Làm sao một người phụ nữ có thể bằng lòng ngồi suốt ngày, một cây kim cầm tay; choi Piano; một mình, hoàn toàn một mình, nếu nghĩ rằng chồng không yêu mình và luôn luôn biến mình thành nô lệ? (9 tháng năm 1863).

Mười một năm sau, b| viết những dòng dưới đ}y mà hiện nay, nhiều phụ nữ còn đồng tình (22 tháng mười 1875):

Hôm nay, ngày mai, những tháng, những năm, bao giờ, bao giờ c ng v n như bao giờ. Sáng ngủ dậy, m nh không đủ can đảm bước xuống giường. Ai sẽ là người giúp mình phấn chấn lên đ}y? Ai sẽ l| người chờ

đợi mình? Phải rồi, mình biết, anh ch|ng đầu bếp sẽ tới, v| sau đó đến lượt Niannia. Rồi mình sẽ ngồi im lặng làm công việc thêu thùa, hoặc ôn lại ngữ

pháp hay âm nhạc. Tôi đến. mình lại thêu thùa tiếp, trong lúc bà dì và Pierre chơi bài...

Những lời than vãn của bà Proudhon c ng ho|n toàn theo một điệp khúc ấy. “Anh có tư tưởng của anh - bà bảo chồng -. Còn em, khi anh đi làm việc, khi c{c con đến trường thì em chẳng có gì hết”.

Thông thường, trong những năm đầu, người vợ tự ru mình bằng những ảo ảnh, cố gắng khâm phục chồng vô điều kiện, yêu chồng hết mình, cảm thấy mình cần thiết đối với chồng v| con. Nhưng rồi những tình cảm đích thực được bộc lộ; người vợ thấy chồng có thể không cần tới mình, các con sẽ thoát khỏi mình: bao giờ chúng cùng ít nhiều bội bạc. Mái ấm không còn bảo vệ họ chống lại cái quyền tự do trống rỗng của mình nữa; họ tìm thấy lại m nh, cô đơn, bơ vơ, v| không biết làm gì về bản thân mình. Tình thương yêu, tập quán v n còn có thể giúp ích nhiều, nhưng không phải là cứu cánh cuối cùng.

Tất cả c{c nh| văn nữ ch}n th|nh đều nói về nỗi âu sầu trong lòng những “thiếu phụ tuổi ba mươi”. Đó l| một nét chung của các nữ nhân vật của Katherine Mansfield, của Virginia Woolf. Điều đ{ng lưu ý là nếu so 86

sánh số lượng lượt tự sát của phụ nữ độc thân và phụ nữ có chồng, thì thấy những người sau n|y được bảo vệ chống lại nỗi lòng không thiết sống giữa tuổi hai mươi v| ba mươi (nhất là từ tuổi hai nhăm đến ha mươi), nhưng trong những năm tiếp theo thì không. Halbawachs41 viết:

“Hôn nhân bcảo vệ phụ nữ tỉnh lẻ c ng như phụ nữ Paris, nhất là cho tới tuổi ba mươi, nhưng c|ng ng|y c|ng ít đi trong những năm tiếp theo”.

Bi kịch của hôn nhân, không phải ở chỗ nó không bảo đảm cho người vơ

niềm hạnh phúc nó hứa hẹn-không có chuyện bảo hiểm về hạnh phúc -, mà ở chỗ nó đầy đoạ người ta, dồn ép người ta vào cảnh lặp đi lặp lại và lõi s{o mòn. Hai mươi năm đầu của cuộc đời phụ nữ là cực kỳ phong phú: Họ

trải qua kinh nghiệm hành kinh, tình dục, hôn nh}n, sinh đẻ; khám phá ra thế giới và số phận của m nh. Hai mươi tuổi, làm chủ một gia đ nh, mãi mãi gắn bó với một người đ|n ông v| có một đứa con trên tay, thế là cuộc đời vĩnh vi n chấm dứt. Những h|nh động đích thực, lao động đích thực là phần d|nh riêng cho đ|n ông; còn phụ nữ chỉ có những công việc đôi khi vất vả đến rã rời nhưng không bao giờ làm họ thỏa mãn. Người ta ca ngợi sự hy sinh, lòng tận tụy; nhưng họ thường có cảm giác toàn tâm toàn ý

“phục vụ cuộc sống của hai con người n|o đó đến hết đời” thì thật vô bổ.

Quên bản th}n m nh l| h|nh động đẹp, nhưng cần biết là vì ai, vì cái gì. Và điều tồi tệ nhát là chính bản thân sự hy sinh bi xem là không thích hợp; đối với người chồng, nó biến thanh một sự độc đo{n m| anh ta tìm cách trốn tránh. Thế nhưng chính anh ta {p đặt ách bạo ngược ấy đối với vợ như l|

sự minh chứng tối cao, duy nhất của mình. Khi kết hôn, anh ta bắt buộc vợ

hy sinh hoàn toàn cho mình, và không chấp nhận nghĩa vụ tương hỗ là chấp nhận sự hiến dâng ấy.

Câu nói của Sophie Tolstoi “Mình sống qua anh ấy, vì anh ấy; m nh đòi hỏi giống như vậy cho mình” quả l| qu{ đ{ng; nhưng đ ng l| Tolstoi đòi 41 Nhà xã hội hoc hiện đại Pháp.

87

hỏi bà chỉ sống vì ông và qua ông: chỉ có quan hệ qua lại mới có thể biện minh cho th{i độ ấy. Chính tính hai mặt của chồng d n vợ tới một tai họa mà về sau anh ta than phiền chính mình là nạn nhân. Trong ân ái, anh ta muốn nàng vừa nóng bỏng vừa băng gi{; v| c ng như vậy, đòi hỏi nàng phải trao mình hoàn toàn nhưng lại không có trọng lượng; yêu cầu nàng giữ chặt anh ta trên tr{i đất nhưng lại để anh ta tự do; đảm bảo sự lặp đi lặp lại một c{ch đơn điệu ngày th{ng nhưng lại không làm anh ta buồn phiền; yêu cầu bao giờ n|ng c ng có mặt nhưng lại không bao giờ không đ ng l c; anh ta muốn có nàng hoàn toàn riêng m nh nhưng lại không thuộc về mình; muốn sống cặp đôi nhưng lại ở một mình.

Nói chung những điều D.H.Lawrence nói về tình yêu nhục dục đều xác đ{ng sự liên kết giữa hai con người sẽ thất bại nếu chỉ là một sự cố gắng để bổ sung l n cho nhau - điều đó giả định một sự xâm phạm về bản chất.

Hôn nhân phải là sự chung sức chung lòng của hai cuộc sống độc lập, chứ

không phải là một sự rút lui, một sự x}m lược, một sự trốn tránh, một thang thuốc. Nora42 hiểu điều đó khi quyết định phải là một con người trước lúc có thể là một người vợ và một người mẹ. Đối vợ chồng không được xem mình là một cộng đồng, một tế bào khép kín; và cá nhân phải với tư c{ch c{ nh}n ho| nhập vào trong một xã hội mà trong lòng xã hội ấy cá nhân ấy có thể phát triển một c{ch độc lập.

Như vậy, cá nhân ấy có thể tạo lập một cách hoàn toàn khoan hậu những mối quan hệ với một c{ nh}n kh{c c ng thích ứng với tập thể, những mối quan hệ này có thể được xây dựng trên cơ sở nhận thức hai quyền độc lập.

Cặp đôi ho| hợp này không phải là một sự ảo tưởng. Có những cặp như

thế, đôi khi cả trong khuôn khổ hôn nh}n, thông thường thì ngoài hôn nhân. Một số cặp gắn bó với nhau bỏi một tình yêu nhục dục mạnh mẽ

42 Nữ nhân vật trong một vở kịch của nh| văn Đan Mạch Ibsen. Nhận ra mình từ trước tới nay chỉ là một

“con b p bê” trong gia đ nh nhà chồng, Nora ph n nộ và bỏ ra đi. Nhan đề vở kịch là Ngôi nhà búp bê.

88

khiến họ được tự do trong tình bạn và trong công việc; những cặp khác thì gắn bó với nhau bỏi một tình bạn không ngăn cản sự tự do về tình dục của họ. Hiếm hoi hơn l| những cặp đôi vừa l| người yêu vừa là bạn của nhau nhưng không t m kiếm ở nhau lý do sống duy nhất của mình. Có thể có vỗ

số sắc thái trong quan hệ giữa một người đ|n ông v| một người đ|n b|

trong tình bạn, niềm vui, lòng tin cậy, sự âu yếm, sự hợp lực và tình yêu, họ có thể đối với nhau là nguồn hân hoan, nguồn của cải, sức lực dồi dào nhất một con người có thể có được. Chịu trách nhiệm về sự thất bại của hôn nhân, không phải là các cá thể - như ý kiến của Bonald, Comte và Tolstoi -, mà chính là bản thân thể chế vốn sai lạc từ đầu. Cho rằng một người đ|n ông v| một người đ|n b| phải thỏa mãn l n nhau đồng thời bằng đủ mọi cách và suốt đời, dù không hề tự lựa chọn l n nhau, là một điều quái gở tất yếu sản sinh ra đạo đức giả, dối trá, căm hờn và bất hạnh.

Hình thức truyền thống của hôn nh}n đang trên đường sửa đổi; nhưng v n còn là một sự áp bức mà hai vợ chồng cảm nhận một cách khác nhau.

Nếu chỉ xem xét những quyền trừu tượng được hưởng thụ, thì ngày nay, họ hầu như b nh đẳng; họ chọn lựa nhau tự do hơn ng|y trước, d dàng chia tay nhau hơn nhiều, nhất là ở Mỹ, nơi m| ly hôn là chuyện bình thường. Giữa hai vợ chồng, tuổi t{c v| tr nh độ văn hoá ít chênh lệch nhau hơn trước. Chồng s n sàng công nhận cho vợ quyền tự chủ mà vợ đòi hỏi.

Có khi họ chia đều nhau công việc gia đ nh; cùng nhau giải trí: cắm trại, đi xe đạp, bơi lội, v.v...Vợ không còn suốt ngày chờ chồng về, m| chơi thể

thao, tham gia các hội, các câu lạc bộ, hoạt động ngoài xã hội, thậm chí có khi làm một nghề nhỏ cố chút thu nhập. Nhiều cặp vợ chồng trẻ gây cho ngươi ta cảm giác một sự b nh đẳng ho|n to|n. Nhưng chừng n|o người đ|n ông còn giữ trách nhiệm về kinh tế của hai vợ chồng, thì chừng đó, tất cả chỉ là ảo tưởng. Anh ta quy định chỗ ở của gia đ nh theo yêu cầu công việc của mình; và vợ theo chồng từ tỉnh lẻ đến Paris, từ Paris về tỉnh lẻ, đến các xứ thuộc địa, đi ra nước ngoài; mức sống được thiết lập theo thu nhập 89

của chồng; nhịp điệu từng ngày, từng tuần, từng năm di n ra theo công việc của chồng; thông thường, quan hệ và tình bè bạn tuy thuộc vào nghề

nghiệp của chồng.

Hoà nhập vào xã hội một cách chủ động hơn vợ, người chồng l| người lãnh đạo gia đĩnh trong c{c lĩnh vực trí tuệ, chính trị. Đối với phụ nữ, ly hôn chỉ là một khả năng trừu tượng nếu không thể tự mình kiếm sống.

Mỹ, tiền cấp dưỡng cho vợ sau khi ly hôn là một gánh nặng đối với đ|n ông; ở Pháp, thân phận người vợ, người mẹ bị bỏ rơi với một khoản trợ cấp nhỏ nhoi, l| điều đáng ph n nộ. Nhưng t nh trạng bất b nh đẳng sâu sắc bắt nguồn từ chỗ người chồng thế hiện mình một cách cụ thể trong lao động hay h|nh động, trong l c đối với người vợ, với tư c{ch ấy, tự do chỉ

mang lại một gương mặt tiêu cực; không nói tới những trường hợp khác, ngay tình hình các thiếu nữ Mỹ c ng tương tự tình hình các cô gái trưởng thành thế kỳ cuối đế quốc La Mã. Các cô gái này có thể lựa chọn một trong hai cách ứng xử: hoặc tiếp tục theo lối sống v| đạo đức của đời bà mình; hoặc sống trong ruột cảnh náo loạn vô bổ. C ng giống như vậy, vô số thiếu nữ Mỹ v n là những “bà nội trợ” phù hợp với mô hình truyền thống; phần lớn những người khác chỉ bỏ phí sức lực và thời gian, ở Pháp, h người thiếu phụ trở th|nh người mẹ, là gánh nặng gia đ nh chẳng nhẹ nhõm hơn chút nào so với thuở trước, dù người chồng có hết sức thiện chí đi nữa.

Thật là sáo rỗng khi người ta tuyên bố là trong c{c gia đ nh hiện đại, và nhất là ở Mỹ, phụ nữ đã biến đ|n ông th|nh nô lệ. Sự kiện này không có gì mới mẻ. Từ thời Hy Lạp, đ|n ông kêu ca về {ch độc tài của Xanthippe43: sự

thật là phụ nữ can thiệp vào những địa hạt xưa kia vốn cấm kỵ đối với mình. Tôi có biết, chẳng hạn, những cô vợ một số sinh viên. Họ tham dự

vào sự thành công của chồng với một th{i độ quyết liệt; quy định thời khoá biểu và kiểm soát chế độ làm việc của chồng; cấm chồng chơi bời, giải trí, 43 Vợ nhà hiền triết c ổ Hy Lạp, Socrate, nổi tiếng về tính gay gắt đối với chồng.

90

chỉ còn không khoá chặt cửa nhót chồng lại nữa thôi. V| c ng sẽ không có gì sai nếu nói đ|n ông bị “tước v khí” nhiều hơn xưa trước sự độc đo{n này; họ thừa nhận đối với phụ nữ những thứ quyền trừu tượng và biết rằng phụ nữ chỉ có thể cụ thể hoá những quyền ấy thông qua họ. Muốn có b nh đẳng thực sự trong lứa đôi, th chính người đ|n ông phải “cho” vì anh ta “có” nhiều hơn. Còn sở dĩ phụ nữ nhận, lấy, đòi hỏi, là vì mình l| người nghèo hơn cả. Phép biện chứng về chủ nô và nô lệ được áp dung ở đ}y hết sức cụ thể; trong lúc áp bức, mình trở thành người bị áp bức. Chính đàn ông bị quyền bá chủ của họ xiềng xích: vì chỉ một mình họ kiếm được tiền nên người vợ đòi hỏi những tấm séc; vì chỉ một mình họ có nghề nghiệp nên người vợ yêu cầu họ phải thành công trong nghề nghiệp; vì chỉ một mình họ thể hiện sự siêu nghiệm nên người vợ muốn “lấy cắp” của họ

bằng cách biến dự kiến và thành tựu của họ thành của m nh. V| ngược lại, sự độc đo{n của người vợ chỉ thể hiện tình trạng phụ thuộc của mình: họ

biết rằng thành tựu của hai vợ chồng, tương lai, hạnh phúc của mình nằm trong tay người kia; sở dĩ họ tìm cách buộc chồng phải theo ý muốn của mình một cách gay gắt là vì họ bị tha hoá trong bản th}n người chồng. Họ

biến sự yếu kém của m nh th|nh v khí; nhưng sự thật là họ yếu kém. Tình trạng nô lệ trong gia đ nh mang tính chất thường nhật và khó chịu hơn dối với người chồng; nhưng s}u đậm hơn đối với người vợ.

Giữ chồng lại cạnh mình trong nhiều giờ liền cho đỡ buồn, người vợ đ|y đọa chồng và là một gánh nặng. Nhưng rốt cuộc anh ta có thể thoát khỏi vợ

d dàng hơn nhiều là vợ thoát khỏi chồng. Nếu chia tay với chồng thì cuộc đời vợ tan nát. Sự khác biệt quan trọng l| ở chỗ hoàn cảnh phụ thuộc của người vợ bị nội tại hoá: họ v n l| nô lệ ngay cả khi ứng xử với một vẻ tự do bên ngo|i; còn người đ|n ông th chủ yếu độc lập và bị ràng buộc từ bên ngoài. Nếu anh ta có cám giác mình là nạn nhân, thì chỉ vì những trách nhiệm anh ta phải gánh vác là rõ rệt hơn cả: người vợ sống nhờ anh ta như

91

một vật ký sinh; nhưng một vật ký sinh không phải là một ông chủ chiến thắng.

Thực ra, về phương diện sinh học, con đực và con cái không bao giờ là nạn nhân của nhau m| đều là nạn nhân của lo|i. C ng giống như vậy, cả

hai vợ chồng đều chịu sự áp bức của một thể chế không do họ thiết lập nên.

Nếu người ta nói nam giới áp bức nữ giới, th người chồng ph n nộ; anh ta cảm thấy chính mình bị áp bức: quả là anh ta bị áp bức; nhưng sự thật là chính quy chế đ|n ông, chính xã hội do đ|n ông thiết lập vì lợi ích của họ, đã quy định thân phận phụ nữ dưới một hình thức hiện nay v n là một cái nguồn đ|y đoạ đối với cả hai giới nam, nữ.

Cần vì quyền lợi chung của họ mà sửa đổi tình hình bằng c{c ngăn cản không để cho hôn nhân trở thành một “sự nghiệp” đối với phụ nữ. Những người đ|n ông, vốn tự xem m nh l| người chống nữ quyền với cái cớ là

“như hiện nay đ|n b| đã qu{ khó chịu rồi”, lập luận không mấy logic: chính vì hôn nhân biến đ|n b| th|nh những “con bọ ngựa”, “con đỉa”, những thứ “thuốc độc” nên phải sửa đổi hôn nhân, và do vậy, sửa đổi số

phận phụ nữ nói chung. Gánh nặng phụ nữ đè lên vai đ|n ông v người ta ngăn cấm phụ nữ không được dựa vào chính bản thân m nh đ|n ông sẽ tự

giải thoát mình bằng cách giải thoát phụ nữ, tức là bằng cách giao cho họ

một công việc g đó để l|m trên cõi đời này.

Đã có những thiếu phụ tìm cách giành giật quyền tự do năng động ấy; nhưng hiếm có những người kiên nh n lâu dài trong học tập hay nghề

nghiệp. Thông thường họ biết quyền lợi trong lao động của mình sẽ bị hy sinh cho sự nghiệp của chồng; họ chỉ mang về nhà một khoản thu nhập bổ

sung; chỉ tham gia một cách dè dặt một công việc chung vốn không giải thoát nổi họ khỏi cảnh phụ thuộc v|o gia đ nh. Ngay cả những người cố

một nghề nghiệp hẳn hoi c ng không r t ra được những quyền lợi xã hội giống như đ|n ông: các bà vợ luật sư, chẳng hạn, được hưởng một khoản 92

phụ cấp khi chồng mất; nhưng c{c nữ luật sư không được phép góp một c{ch tương ứng một khoản phụ cấp cho chồng trong trường hợp mình qua đời. Nói như vậy để nói rằng người ta không cho là phụ nữ lao động nuôi dưỡng hai vợ chồng một cách bình đẳng với chồng.

Có những phụ nữ tìm thấy một sự độc lập thực sự trong nghề nghiệp của m nh. Nhưng đối với phần lớn phụ nữ, lao động “bên ngoài” chỉ là một nỗi nhọc nhằn bổ sung trong khuôn khổ hôn nhân. Vả lại, thông thường, sự ra đời của một đứa con buộc họ nhốt chặt mình trong vai trò người đ|n b| có chồng. Hiện nay, rất khó dung ho| lao động với sinh nở.

Theo truyền thống, đứa con phải bảo đảm cho phụ nữ một quyền tự chủ

cụ thể; vì vậy, chính vì con mà người mẹ không còn nhằm một mục đích nào khác. Nếu phụ nữ không phải là một cá thể hoàn chỉnh với tư c{ch người vợ thì trái lại, họ trở thành cá thể hoàn chỉnh ấy với tư c{ch người mẹ đứa con là niềm vui và là mình chứng cho sự hiện hữu của họ. Chính qua đứa con, họ hoàn thành công việc tự thể hiện mình về mặt tình dục và về mặt xã hội. Vì vậy, qua đứa con, thể chế hôn nhân cố ý nghĩa v| đạt kết quả của nó.

Chúng ta hãy xem xét giai đoạn phát triển tối hậu này của người phụ nữ.

93

CHƯƠNG II : NGƯỜI MẸ

Qua sinh đẻ, phụ nữ thực hiện trọn vẹn số phận của mình về mặt sinh lý học; đấy là chức năng “tự nhiên” của họ vì toàn bộ cơ thể phụ nữ hướng về

sự lưu truyền giống nòi. Nhưng - như đã nói ở phần trên - xã hội loài người không bao giờ phó mặc cho tự nhiên. V| đặc biệt là từ khoảng một thế kỷ nay, chức năng sinh đẻ không còn bị chỉ huy bởi sự ng u nhiên duy nhất về sinh học nó được ý muốn con người kiểm soát.

Một số nước đã chính thức áp dụng phương ph{p “birth-control”44 cụ

thể. Trong các quốc gia chịu ảnh hưởng của đạo Cơ đốc, phương ph{p n|y được thực hiện một cách lén lút: hoặc đ|n ông thực hiện nửa vời hành vi tình dục, hoặc đ|n b| trục xuất tinh trùng ra khỏi thân thể mình sau khi ân ái. Và thông thường đó l| cội nguồn những sự xung đột hay ác cảm giữa vợ chồng hay những cặp người yêu đ|n ông thì bực tức phải kiểm soát khoái cảm của m nh; đ|n bà thì khó chịu về chuyện phải rửa ráy. Chàng trách móc cái bụng của n|ng quá “mắn đẻ”; nàng giận dỗi về những cái mầm của cuộc sống chàng gieo rắc vào trong người m nh. V| đối với cả hai, là nỗi hoang mang khi nàng phải “ôm mối tình con” cho dầu đã có những sự đề phòng. T nh h nh n|y thường xảy ra ở những nước phương ph{p tránh thai còn thô sơ. V| tình hình trở nên cực kỳ nghiêm trọng người ta phá thai. Ph{ thai c ng bị cấm ở c{c nước áp dụng “birth-control” và rất ít có cơ hội xảy ra. Nhưng ở Ph{p, đó l| một việc làm bất đắc dĩ của rất nhiều phụ nữ; nó ám ảnh đời sống tình ái của số đông họ.

Ít có đề t|i người ta đề cập một cách dối trá hơn vấn đề này trong xã hội tư sản: phá thai là một tội ác ghê tởm không nên nói tới. Nếu một nh| văn mô tả niềm vui và nỗi đau của một sản phụ, th người ta hoan nghênh.

Nhưng nếu nói về một phụ nữ phá thai, thì bị lên án là ngụp lặn trong rác rưởi và miêu tả nhân loại dưới một cách nhìn tồi tệ. Tuy vậy, ở Pháp, hàng 44 Tiếng Anh: Sinh đẻ có kế họach.

94

năm, số vụ phá thai v n bằng số vụ sinh đẻ. Hiện tượng này phổ biến tới mức phải xem như là một trong những sự rủi ro thông thường đối với thân phận phụ nữ. Thế nhưng luật pháp v n khăng khăng cho đó l| một tội phạm, đòi hỏi cái công việc khó khăn n|y ph{i được tiến hành bí mật.

Không có gì phi lý hơn những luận cứ chống lại pháp quy về sự phá thai.

Người ta cho đó là một sự can thiệp nguy hiểm. Nhưng c{c thầy thuốc trung thực thừa nhận rằng: “Việc phá thai do bàn tay một thầy thuốc chuyên gia chân chính tiến hành, trong bệnh viện và với những biện pháp để phòng cần thiết, không bao hàm những mối hiểm nguy ghê gớm ấy mà luật pháp khẳng định sự tồn tại”. Trái lại, nó gây cho phụ nữ những điều rủi ro nghiêm trọng trong hình thức hiện nay của nó. Tình trạng thiếu năng lực của các bà mụ chuyên ph{ thai, điều kiện hoạt động của họ gây nên nhiều tai biến, đôi khi g}y tử vong. Sự sinh đẻ bất đắc dĩ d n tới kết quả là

“ném” vào xã hội những đứa trẻ ốm o mà bố mẹ không có khả năng nuôi dưỡng; chúng sẽ trở thành nạn nhân của cứu tế xã hội hay những “trẻ em tử v đạo”. Vả lại, điều cần chú ý là xã hội bảo vệ một cách quyết liệt cái phôi, nhưng lại không quan tâm tới trỏ em mỗi khi ch ng ra đòi. Người ta truy tố các bà mẹ phá thai nhưng lại không lo cải cách cái tổ chức làm người ta ph n nộ và mệnh danh là Cứu tế xã hội; người ta để nhởn nhơ

ngoài vòng pháp luật những kẻ chịu trách nhiệm về việc trao những đứa trẻ mồ côi của hội này cho nhùng kẻ hành hạ ch ng; người ta nhắm mắt trước sự bạo ngược khủng khiếp của những tên đao phủ đối với trẻ em trong các “lớp cải tạo” hay trong c{c gia đ nh tư nh}n; v| người ta không chấp nhận cái thai thuộc về người phụ nữ mang nó, nhưng trái lại, công nhận đứa trẻ là sản phẩm của bố mẹ nó.

Vừa qua, trong cùng một tuần l , người ta chứng kiến hai sự kiện: một thầy thuốc ph u thuật tự sát vì nhận đã có những hoạt động phá thai; và một ông bố đ{nh đứa con trai gần chết, bị phạt ba tháng tù, nhưng đươc 95

hưởng án treo. Mới đ}y, một ông bố không chăm sóc nên để con trai chết vì bệnh yết hầu; một bà mẹ nhân danh sự phó mặc vô điều kiện cho ý Chúa, không chịu mời thầy thuốc cho con gái ở nghĩa trang, b| ta bị trẻ em ném đ{. Nhưng khi mấy nhà báo tỏ vẻ ph n nộ thì một đ{m đông những người trung thực cho rằng con cái thuộc về bố mẹ, và không thể chấp nhận một sự kiểm soát ngoại lai nào.

Báo Chiều nay cho rằng hiện nay có “một triệu trẻ em” đang l}m nạn. Tờ

Nước Pháp Buổi chiều chia tin: “Người ta ghi nhận năm trăm ngh n trẻ em đang bị đe doạ về thể xác hay tinh thần”.

Bắc Phi, phụ nữ Arập không có khả năng ph{ thai. Trong số mười đứa con sinh ra thì chết đến bảy, tám, và không một ai quan tâm tới, vì những lần sinh đẻ vất vả v| phi lý đã giết chết tình cảm m u tử. Nếu có chuyện đạo lý ở đ}y th nghĩ thế nào về một đạo lý như thế? Cần nói thêm rằng những người trân trọng đời sống của c{i phôi c ng l| nhưng người tỏ ra sốt sắng nhất trong vấn đề dồn ngươi lớn vào cái chết quân sự.

Những lý do thực ti n nêu lên để chống lại việc phá thai hợp pháp không có một chút sức nặng nào. Còn các lý do về mặt đạo lý thì chỉ là một luận cứ Cơ đốc gi{o c rích thai có một tâm hồn v| người ta đóng cửa thiên đường với thai bằng cách tiêu diệt nó mà không có l rửa tội. Điều đ{ng lưu ý l| Gi{o hội, khi có cơ hội thì cho phép việc giết chết người lớn: trong chiến tranh hay trong trường hơp những người bị tử h nh, nhưng lại dành cho cái thai một chủ nghĩa nh}n đạo nghiêm ngặt. Nó không được chuộc tội bằng l rửa tội; nhưng trong những cuộc chiến tranh chống những người dị giáo, những người n|y c ng đ}u có được làm l rửa tội, và việc t|n s{t được hết sức khuyến khích. Chắc hẳn không phải tất cả các nạn nhân của To| {n tôn gi{o đều tuyệt đối trong sạch, c ng như kẻ phạm tội bị đưa lên đoạn đầu ngày nay và những binh sĩ chết trên chiến trường.

Trong tất cả những trường hợp ấy, Giáo hội hoàn toàn phó thác cho thiên 96

sủng, và cho rằng trong tay Ch a, con người chỉ là một công cụ, v| vĩnh phúc của một linh hồn phụ thuộc và thiên sủng v| Thượng đế. Vậy vì sao lại ngăn cản Người đón nhận linh hồn của phôi lên thiên đường? Thực ra, ở đ}y, người ta vấp phải một truyền thống c rích dai dẳng không hề dính dáng gì tới đạo lý. Cuốn sách một người thầy thuốc ngày trước đề tặng Pétain là một ví dụ điển hình: nó là một bằng chứng hùng hồn về sự ác ý.

Ông ta nhấn mạnh một c{ch nh}n đạo về những hiểm họa của việc phá thai; nhưng lại cho rằng không có gì hợp vệ sinh hơn một thủ thuật mổ tử

cung để lấy thai ra (césarienne). ông ta muốn cho phá thai là một trọng tội, một tội giết người, chứ không phải một tội nhẹ v| đòi hỏi nó phải bị cấm đo{n, ngay cả ở hình thức điều trị học, nghĩa l| khi việc mang thai có thể

nguy hại đối với tính mạng hay sức khoẻ của người mẹ. Ông ta tuyên bố

chọn lựa giữa một cuộc sống này và một cuộc sống khác là vô luân; và dựa vào luận cứ ấy, khuyên người ta hy sinh người mẹ. Ông ta lên tiếng cho rằng cái thai không phải là của người mẹ, mà là một sinh linh độc lập. Thế

nhưng khi c ng chính những ngưởi thầy thuốc “có thiện chí” ấy ca ngợi sự

sinh đẻ, thì họ lại khẳng định cái thai là một bộ phận của cơ thể người mẹ, chứ không phải là một vật ký sinh ăn b{m v|o cơ thể ấy. Chúng ta thấy chủ nghĩa chống nữ quyền còn dai dẳng biết chừng nào qua th{i độ một số

người khăng khăng cự tuyệt tất cả những gì có thể giải phóng phụ nữ. Vả

lại, pháp luật từng dồn không ít thiếu phụ vào chết chóc, vô sinh, bệnh tật, lại hoàn toàn bất lực trong việc bảo đảm sự tăng trưởng tỷ lệ sinh. Một điểm mà cả những người bênh vực l n những người lên án việc phá thai hợp ph{p, đều nhất trí là sự thất bại hoàn toàn của công việc đ|n {p. Theo một số gi{o sư, v|o khoảng năm 1933, ở Ph{p, h|ng năm, có năm trăm ngh n trường hợp phá thai; một tài liệu thống kê kh{c năm 1938 đ{nh gi{

con số này lên khoảng một triệu. Năm 1941, một b{c sĩ kh{c lưỡng lự giữa t{m trăm ngh n v| một triệu. H nh như con số này sát với sự thực hơn cả.

97

Trong một b|i đăng trên tờ Chiến đấu, ph{t h|nh th{ng ba 1948, b{c sĩ

Desplas viết:

Ph{ thai đã thâm nhập và tập tục...Sự đ|n {p trên thực tế đã thất bại...Trong quận Seine, năm 1943, 1.300 cuộc điều tra đã d n tới 750 vụ

buộc tội; 360 phụ nữ bị bắt giam; 513 người bị tù từ dưới một năm đến năm năm. Đó l| một con số nhỏ so với 15.000 vụ phá thai người ta cho l| đã xảy ra trong quận. Trên lãnh thổ này, có tới 10.000 vụ đang thụ lý. Tác giả viết thêm: Hiện tượng phá thai bị mệnh danh là phạm pháp, trở thành quen thuộc đối với mọi giai tầng xã hội, chẳng khác nào chính sách chống thụ

thai được xã hội đạo đức giả của chúng ta chấp nhận. Hai phần ba số người phá thai là phụ nữ có chồng...Có thể ước lượng ở Pháp số vụ ph{ thai c ng xấp xỉ số lần sinh đẻ. Do thủ thuật được tiến hành trong những điều kiện thường là tồi tệ, nhiều vụ phá thai kết thúc bằng cái chết của đương sự.

Hàng tuần, hai tử thi phụ nữ ph{ thai được đưa tới viện Pháp Y Paris; nhiều vụ phá thai gây nên những bệnh tật suốt đời. Ng|y trước, thỉnh thỏang, người ta bảo phá thai là một sự “phạm pháp giai cấp” và điều đó l| đ ng trên đại thể. Những thủ thuật chống thụ thai phổ biến trong giai cấp tư sản nhiều hơn so với các tầng lớp khác. Sự tồn tại của phòng toilet khiến việc áp dụng chúng d d|ng hơn so với công nhân và nông dân không có máy nước; thiếu nữ tư sản khôn ngoan hơn các cô gái khác; trong gia đ nh tư sản, chăm sóc trẻ em là một công việc ít nặng nề hơn. Nghèo đói, khủng hoảng về nhà ở, hoàn cảnh phải đi lao động xa nhà, cùng với những hoàn cảnh khác, l| những nguyên nhân chủ yếu nhất của hiện tượng phá thai. Thông thường, hình như sau hai lần sinh con, các cặp vợ

chồng quyết định hạn chế sinh đẻ.

Trong một tài liệu công bố trên tờ Thời hiện đại th{ng mười 1945 dưới tiêu đề “Căn phòng chung”, một nữ ký giả miêu tả một căn phòng bệnh viện bà ta có dịp ở trong đó v| có nhiều bệnh nhân vừa được nạo thai: trong số

98

mười t{m người bệnh, có mười lăm người bị trụy thai trong đó hơn một nửa số trường hợp do mình tự gây nên.

Số 9 là vợ một người khuân vác ở chợ: qua hai lần lấy chồng, bà ta có mười con nay chỉ còn ba; và bảy lần trụy thai, trong đó năm lần tự gây nên.

Số 16, mười sáu tuổi, có chồng, trước kia có chuyện tình ái và nay bị

viêm vòi do phá thai.

Số 7, ba nhăm tuổi, giải bày: “Tôi lấy chồng đã hai mươi năm; chưa bao giờ yêu thương thực sự; suốt hai chục năm, tôi sống đứng đắn. C{ch đ}y ba th{ng, tôi có người tình. Và chỉ một lần duy nhất, trong một phòng khách sạn. Tôi mang thai...thế là phải..., chứ biết làm sao...Tôi phá thai.

Không một ai hay biết gì hết, chồng tôi c ng vậy, và...ch|ng c ng vậy. Bây giờ, thế là hết, không bao giờ, tôi dám thế nữa. Tôi đau khổ quá nhiều. .. tôi không nói về chuyện nạo thai đ}u...Không, không, chuyện kh{c cơ

chuyện...chuyện tự ái, tự trọng cơ”.

Số 14 có năm con trong năm năm; bốn mươi tuổi, cô ta trông như một bà già. Tất cả bọn họ đều nh n nhục trong thất vọng. Họ thốt lên một cách buồn bã: “Đ|n b| sinh ra l| để chịu đau khổ”. Tính chất nghiêm trọng của sự thử thách này thay đổi nhiều tuỳ theo trường hợp. Người phụ nữ, có chồng thuộc giai cấp tư sản hay được sống với đầy đủ tiện nghi, có tiền bạc và nhiều mối quan hệ, thì có rất nhiều lợi thế trước hết, họ rất d dàng kiếm được giấy phép cho nạo thai “theo pháp luật”; nếu cần thì có tiền làm một chuyến du lịch sang Thụy Sĩ, nơi ph{ thai được chấp nhận một cách khoan dung. Trong điều kiện hiện nay của phụ khoa, phá thai là một thủ

thuật nhỏ nhặt khi nó do một chuyên gia thực hiện với những sự bảo đảm về vệ sinh, và nếu cần, những khả năng g}y mê. Nếu không được pháp luật cho phép th người ph{ thai t m được sự gi p đỡ c ng không kém phần bảo đảm của tư nh}n. Họ biết những địa chỉ đ{ng tin cậy; có đủ tiền 99

để trả công những sự chăm sóc }n cần và không phải để cho cái thai quá lớn. Họ sẽ được đối xử một cách trọng vọng. Một số những người phụ nữ

có lợi thế ấy cho rằng chút không may cỏn con ấy có lợi cho sức khỏe và làm cho da dẻ tươi m{t. Ngược lại, ít có những nỗi khổ đau tồi tệ hơn nỗi đau của một cô gái cô đơn, không tiền bạc, bị dồn vào một “tội phạm” để

xo{ đi một “tội lỗi” mà những người xung quanh không thể tha thứ được: ở Pháp, h|ng năm, đó l| trường hợp khoảng ba trăm nữ viên chức, thư ký, sinh viên, công nhân, nông dân. Việc sinh con bất hợp pháp v n là một tì vết khủng khiếp tới mức nhiều người thà tự sát hay giết con, chứ không muốn là cô gái chửa hoang nói như vậy để nói rằng không một thứ hình phạt nào có thể ngăn cản họ “hy sinh đứa con”. Trong h|ng ngh n trường hợp thương gặp, có trường hợp sau đ}y lời thú nhận của một bệnh nhân với một người thầy thuốc.

Cô gái quê ở Berlin, con ngoài giá thú của một người thợ giày và một người ở: Tôi quen con trai một người h|ng xóm, hơn tôi mười tuổi...Những sự mơn trớn đối với tôi lạ l m tới mức, quả thực, tôi cứ để yên. Nhưng tuyệt nhiên không phải là tình yêu. Tuy vậy, anh tiếp tục làm tôi quen dần bằng mọi c{ch, cho tôi đọc sách về phụ nữ; và rốt cuộc tôi trao trinh tiết của mình cho anh. Khi nhận làm cô giáo ở một trường m u giáo sau hai tháng chờ đợi, tôi có thai. Hai tháng tiếp theo tôi không thấy có kinh. Kẻ từng cám dỗ tôi viết thư bảo tôi nhất thiết phải làm cho có tháng trở lại bằng cách uống dầu lửa v| ăn x| phòng đen. L c n|y, tôi không sao có thể miêu tả lại với ông những nỗi dằn vặt tôi đã phải trải qua...Một m nh tôi đã phải chịu đựng đến tận cùng nỗi khốn khổ ấy. Nỗi sợ hải có con đã khiến tôi làm cái việc khủng khiếp. Từ đó, tôi biết căm thù đ|n ông. Vị mục sư nh|

trường, sau khi biết sự việc qua một l{ thư đ{nh rơi, đã nghiêm khắc phê phán, và cô g{i đoạn tuyệt chàng trai; nàng bị người ta xem như một con chiên ghẻ. Chẳng khác nào tôi sống mười tám tháng trong một nhà trừng giới. Rồi nàng làm cô gái giữ trẻ trong nhà một vị giáo sư trong bốn năm.

100

Vào thời kỳ này, tôi bắt đầu quen một vị thẩm ph{n. Tôi sung sướng được yêu một người đ|n ông đích thực. Cùng với tình yêu, tôi cho anh tất cả. Kết quả mối quan hệ của chúng tôi l| năm hai mươi bốn tuổi, tôi sinh hạ một bé trai khoẻ mạnh. Nay cháu bé lên mười. Đã chín năm rưỡi, tôi không gặp lại người bố...Tôi cho số tiền hai ngh n năm trăm m{c l| không đủ, và về

phía mình, ông ta không nhận làm cha thằng bé. Thế là hoàn toàn chấm dứt mọi quan hệ. Không một người đ|n ông n|o còn có thể gây cho tôi hứng thú. Thông thường chính anh chàng cám dỗ thuyết phục người phụ

nữ phá thai. Hoặc nàng bị bỏ rơi khi bắt đầu mang thai; hoặc nàng muốn giấu anh ta nỗi bất hạnh của mình, hoặc nữa không tìm thấy ở anh ta một sự gi p đỡ n|o. Đôi khi, không phải nàng từ bỏ đứa con không luyến tiếc; hoặc vì không quyết, định ngay việc từ bỏ nó, hoặc vì không biết một địa chỉ nào, hoặc vì không có số tiền cần thiết và đã mất thời giờ với những thứ

thuốc vô hiệu. C{i thai đã đến tháng thứ ba, thứ tư, thứ năm, n|ng mới thực hiện việc ph{ thai. L c đó, công việc sẽ cực kỳ nguy hiểm, đau đớn.

Người phụ nữ biết như vậy; họ tìm cách tự giải thoát cho mình trong kinh hoàng và thất vọng. nông thôn, người ta không biết cách dùng que thông (sonde). Cô gái nông thôn “lầm lỡ” để tự mình từ thang kho thóc rơi xuống; nhẩy từ bậc cao tam cấp, v| thông thường bị thương nhưng thu được kết quả mong muốn: vì vậy, có khi, người ta tìm thấy một xác chết nhỏ bị bóp cổ trong hàng rào, bụi bờ, hố xí. thành phố, phụ nữ gi p đỡ l n nhau.

Nhưng không phải bao giờ c ng d gặp một bà mụ chuyên nghề phá thai, và lại c|ng khó có được số tiền cần thiết. Cô gái mang thai yêu cầu một cô bạn gi p đỡ hay tự thao tác lấy; các nhà “ph u thuật tình thế” ấy, nói chung, ít có năng lực và không có dụng cụ chuyên môn. Phá thai, phần lớn gay cấn hơn trường hợp sinh đẻ b nh thường và kéo theo những hiện tượng rối loạn thần kinh có thể d n tới nhưng cơn động kinh, có khi gây nên những chứng bệnh nội khoa nghiêm trọng và có thể gây tử vong vì xuất huyết.

101

Trong cuốn Gribiche, Colette kể lại cơn hấp hối đau đớn của một v nữ

ca nhạc kịch trẻ phó mặc cho một bà mụ dốt nát: theo lời bà ta, một bài thuốc quen thuộc là uống một dung dịch xà phòng đậm đặc và sau đó, chạy mười lăm ph t. Bằng những lối giải quyết như thế, thông thường, người ta giết chết cả mẹ l n con. Tôi có nghe kể về một nữ nh}n viên đ{nh máy nằm bốn ng|y đêm trong phòng, m{u me đầm đ a, không ăn, không uống vì sợ không dám gọi. Khó có thể hình dung một nỗi cô đơn n|o khủng khiếp hơn; nỗi cô đơn trong đó sự uy hiếp của cái chết gắn liền với sự khủng bố của tội phạm và nỗi xấu hổ. Sự thử thách có phần ít gay go hơn đối với các thiếu phụ nghèo nhưng có chồng: họ h|nh động với sự

đồng tình của chồng và không bị day dứt với những điều trăn trở vô bổ.

Nhưng họ phải chịu đựng những nỗi đau thể xác khủng khiếp. Các bệnh viện bắt buộc phải tiếp nhận người phụ nữ đã bắt đầu làm công việc phá thai; nhưng trừng phạt họ bằng cách không cho một chút thuốc giảm đau nào trong những cơn đau đớn và cả trong lúc nạo thai. Những sự đ|y đoạ

này không làm những người phụ nữ đã quá quen thuộc chuyện đau đớn, ph n nộ; nhưng họ nhạy cảm với th{i độ sỉ nhục m nh. Đau đớn, bệnh tật, chết chóc mang gương mặt một sự trừng phạt: chúng ta biết giữa đau đớn và hành hạ, giữa tai họa và trừng phạt, khoảng cách lớn biết chừng nào!

Qua những rủi ro phải chịu đựng, người phụ nữ tự cảm thấy mình tội lỗi; và sự nhận thức ấy về nỗi đau đóm và lỗi lầm khiến họ c|ng đau đớn bội phần. Họ cảm nhận phương diện đạo lý này của tấn bi kịch một cách dữ

dội nhiều hay ít tuỳ theo từng hoàn cảnh. Đối với những người rất “tự do”, nhờ có của cải, vị trí xã hội v| môi trường sống, c ng như đối với những người v nghèo đói hay khôn cùng bất chấp đạo lý tư sản, thì chẳng có vấn đề gì phải đặt ra: chỉ một khoảnh khắc ít nhiều khó chịu phải trải qua, và nó phải qua đi, có thế thôi. Nhưng rất nhiều phụ nữ sợ hãi trước một thứ

đạo lý mà họ cho là có giá trị tuy mình không thể tuân theo. Thâm tâm họ

tôn trọng quy tắc mà mình vi phạm, và họ đau đớn vì đã phạm tội; họ càng 102

khổ sở hơn trong việc tìm kiếm những kẻ tòng phạm. Trước hết là nỗi nhục đi cầu xin: họ phải cầu xin một địa chỉ, cầu xin sự chăm sóc. của một người thầy thuốc, một bà nữ hộ sinh; họ có thể bị từ chối với một th{i độ cao ngạo, hoặc chịu đựng một sự đồng lõa xấu xa. Chủ động yêu cầu người khác phạm tội, đó l| một tình thế mà phần lớn đ|n ông không biết tới, nhưng phụ nữ trải quan trong sợ hãi và thẹn thùng. Thông thường, họ đòi hỏi sự

can thiệp ấy nhưng trong th}m t}m th khước từ nó. Họ bị giằng xé trong chính bản thân lòng mình. Có thể nguyện vọng bột phát của họ là giữ gìn đứa bé mà họ không cho ra đời. Dù không chủ động mong muốn sinh con đi nữa, họ v n cảm nhận một cách khó chịu tình trạng nhập nhằng trong hành vi của mình.

Vì tuy phá thai không phải là một h|nh động giết người nhưng c ng không thể chỉ coi như l| một thủ thuật tránh mang thai đơn thuần: sự kiện xảy ra là một sự mở đầu tuyệt đối nhưng lại bị người ta ngăn cản quá trình phát triển. Một số phụ nữ bị ám ảnh bỏi ký ức về đứa bé không được chào đời. Một nữ b{c sĩ kể trường hợp một người đ|n b| có chồng, b nh thường về mặt t}m lý, sau khi v điều kiện sức khoẻ để trụy thai hai lần sau khi mang thai ba th{ng, đã xây cho hai cái thai ấy hai ngôi mộ nhỏ v| chăm sóc một cách thành kính, ngay cả sau khi đã có nhiều con. Vì vậy, nếu chính bản thân mình gây nên việc phá thai, thì người phụ nữ càng có cảm giác phạm tội. Nỗi ân hận trong buổi ấu thơ về cái chết của một đứa em sơ sinh, lại sống dậy và họ cảm thấy phạm tội đã thực sự giết chết một đứa con.

Những nỗi âu sầu bệnh lý có thể thể hiện cái cảm giác tội lỗi ấy. Bên cạnh những phụ nữ nghĩ m nh đã x}m phạm một cuộc sống khác, có nhiều người cho rằng họ bị cắt bỏ mất một phần chính bản thân mình; từ đó nảy sinh mối ác cảm đối với đ|n ông đã chấp nhận hay đòi hỏi sự cắt bỏ ấy.

C ng nữ b{c sĩ nói trên kể trường hợp một cô gái yêu say đắm người tình và bản thân cô ta thiết tha muốn tiêu diệt cái thai vốn cản trở hạnh phúc của họ. Xuất viện, cô g{i vĩnh vi n không chịu gặp lại người tình tuy v n 103

yêu. Nếu một sự đoạn tuyệt dứt kho{t như vậy ít khi xảy ra thì, trái lại, thông thường, người phụ nữ trở nên lãnh dục, hoặc đối với mọi người đ|n ông, hoặc đối với người làm nàng mang thai. Đ|n ông có khuynh hướng đ{nh gi{ việc phá thai một cách nông nổi, cho nó chẳng khác một trong số

nhiều sự rủi ro mà phụ nữ phải gánh chịu một cách tự nhiên; họ không nghĩ tới những gía tri bao hàm trong đó. Phụ nữ phủ nhận giá trị của nữ

tính, giá trị của chính m nh, v|o l c đạo đức học của nam giới tự bác bỏ

mình một cách triệt để nhất. Vì vậy, toàn bộ tương lai về đạo lý bị lung lay.

Thật vậy, người ta nhắc đi nhắc lại với phụ nữ từ tuổi nhỏ rằng họ, sinh ra l| để sinh đẻ và ca ngợi cái vinh quang của sinh đẻ. Nhiĩng điều bất lợi về

thân phận - kinh nguyệt, bệnh tật, v.v..-, công việc nội trợ nhàm chán, tất cả

những thứ đó được bù đắp bởi c{i đặc quyền tuyệt diệu là cho những đứa trẻ ch|o đời. Nhưng để bảo vệ quyền tự do của m nh, để khỏi làm thiệt hại tương lai của mình, và vì quyền lợi nghề nghiệp, đ|n ông yêu cầu phụ nữ

khước từ cái chức năng vẻ vang của họ. Đứa con hoàn toàn không còn là một báu vật vô giá nữa; sinh đẻ, một chức năng thiêng liêng nữa; nó trở

thành ng u nhiên, không đ ng l c và là một trong những khuyết tật của nữ tính. Ngược lại, chuyện kinh nguyệt vốn đ|y đọa h|ng th{ng, được coi như một niềm hạnh ph c người ta ngong ngóng chờ mong cái hiện tượng từng làm cô thiếu nữ trước kia kinh ho|ng; người ta từng an ủi người phụ

nữ trong lúc khêu gợi niềm vui của sự sinh nở. Dù chấp nhận hoặc mong mỏi việc phá thai, phụ nữ v n cho đó l| một sự hy sinh nữ tính của mình: họ phải vĩnh vi n cho giới tính của mình là một tai họa, một thứ khuyết tật, một nguy cơ. Đi tới tận cùng sự phủ nhận ấy, một số ít phụ nữ trở thành đồng tính luyến ái sau khi bị việc ph{ thai đ|y đoạ. Tuy nhiên, đ ng v|o l c đòi hỏi vợ hy sinh khả năng x{c thịt của mình để thực hiện số phận đ|n ông của họ, người chồng tố c{o tính đạo đức giả của quy tắc đạo đức học của nam giới. Đ|n ông bao giờ c ng cẩm đo{n ph{ thai; nhưng lại đặc biệt chấp nhận nó như một giải pháp thuận lợi. Họ có thể tự mâu thu n mình 104

một các trơ trẽn; nhưng phụ nữ cảm nhận những mâu thu n ấy trong thịt da bị thương tổn của mình. Họ thường quá rụt rè nên không thể kiên quyết chống lại ác ý của đ|n ông. Vừa nghĩ m nh l| nạn nhân của một nỗi bất công cho mình là tội phạm cho d u mình không muốn, họ vừa tự cảm thấy bị bôi nhọ, bị sỉ nhục. Chính họ là hiện thân của lỗi lầm của đ|n ông dưới một gương mặt cụ thể và tức thời, một gương mặt tự thân. Anh ta phạm lỗi, nhưng tr t lỗi cho vợ; chỉ thốt ra những lời nói, giọng năn nỉ, doạ d m, lý sự, giận dữ và quên đi nhanh; còn người vợ thì phải di n tả những lời nói ấy trong đau đớn và trong máu. Có khi anh ta không nói nửa lời và bỏ đi; nhưng th{i độ im lặng và trốn tránh của anh ta là một sự thanh minh còn hiển nhiên hơn cả toàn bộ quy tắc đạo đức do nam giới xây dựng nên.

Không nên ngạc nhiên về c{i m| người ta gọi là “thói vô luân” của phụ nữ, đề t|i ưa thích của phái ghét nữ giới. Làm sao phụ nữ không nghi ngờ một cách xấu xa những nguyên lý cao ngạo m| đ|n ông công khai phô trương nhưng lại tố cáo một cách bí mật? Họ không còn tin “lời nói của nam giới khi những người n|y t{n dương phụ nữ c ng như khi t{n dương đ|n ông.

Điều chắc chắn duy nhất là cái bụng bị đ|y đoạ và chảy máu, là những mảnh đời đỏ rực, là sự vắng bóng đứa con. Phụ nữ bắt đầu “hiểu” qua lần ph{ thai đầu tiên. Đối với nhiều người trong số họ, thế giới sẽ không bao giờ còn có cùng một gương mặt nữa. Nhưng, v c{c phương ph{p tr{nh thai không được phổ biến nên ngày nay, ở Pháp, phá thai l| con đường duy nhất mở ra cho phụ nữ khi không muốn cho ra đời những đứa trẻ

buộc phải chết đói. Một nh| văn đã nói rất đ ng “Cấm phá thai là một đạo luật phi luân lý vì hàng ngày, hàng giờ, người ta bắt buộc phải vi phạm nó”.

* * *

Sinh đẻ có kế họach và phá thai cho phép phụ nữ đảm nhận một cách tự

do công việc sinh nở của mình. Thực ra, quyết định việc đó, một phần là ý 105

muốn tự nguyện của họ, một phần là sự ng u nhiên. Chừng nào thụ tinh nhân tạo chưa trở thành một hoạt động thông thường, thì có thể phụ nữ

muốn sinh con mà không được hoặc vì không có quan hệ với đ|n ông, hoặc v người chồng vô sinh, hoặc vì bản thân họ thân hình không bình thường. Ngược lại, có khi họ bắt buộc phải sinh nở tuy không muốn. Mang thai và sinh con sẽ xảy ra rất khác nhau tuỳ theo hoàn cảnh nh n nhục, đối phó hay phấn chấn, mãn nguyện. Cần cảnh giác là những quyết định và tình cảm thổ lộ ra của người mẹ trẻ không phải bao giờ c ng tương ứng với nguyện vọng sâu xa của họ. Một cô gái có con hoang có thể về mặt vật chất phải chịu khổ sở vì cái gánh nặng bỗng nhiên đè lên mình, công khai than phiền tình hình ấy, nhưng lại tìm thấy ở đứa con sự thỏa mãn những ước mơ thầm kín từng ấp ủ. Ngược lại, một thiếu phụ trẻ, tuy đón nhận cái thai một cách vui vẻ v| kiêu hãnh, nhưng lại có thể kinh hãi nó, ghét bỏ nó trong im lặng, qua những sự ám ảnh, những cơn {c mộng, những kỷ niệm ấu thơ m| bản thân họ không muốn thừa nhận. Đó là một trong những lý do khiến phụ nữ kín như bưng về vấn đề n|y. Th{i độ im lặng của họ, một phần do họ muốn giấu kín một kinh nghiệm vốn là công việc hoàn toàn riêng tư của m nh. Nhưng c ng có khi họ hoang mang vì những mâu thu n và mối xung đột họ phải chịu đựng. Một phụ nữ từng nói: “Những mối lo nghĩ về chuyện mang thai là một giấc mơ m| người ta c ng quên đi ho|n to|n như giấc mơ về những nỗi đau trong sinh đẻ”. Đó l| những sự

thật phức tạp đến với họ l c đó và họ t m c{ch chôn vùi đi trong quên lãng.

Như ch ng ta đã thấy ở phần trên, trong buổi ấu thơ v| tuổi thanh xuân, phụ nữ làm quen với hiện tượng sinh đẻ qua nhiều giai đoạn. Lúc còn bé tẹo, đó l| một điều diệu kỳ và một trò chơi Cô bé t m thấy ở con búp bê linh cảm qua đứa con sẽ ra đời sau này, một đối tượng mình sở hữu và thống trị. tuổi thanh xu}n, ngược lai, cô g{i cho đó l| một mỗi đe dọa đối với sự toàn vẹn của con người mình. Hoặc cô ta khăng khăng khước từ nó, như một nữ nhân v}t đã t}m sự: Tôi kinh tởm từng đứa bé chơi đùa trên 106

cát vì nghĩ nó thoát thai từ một người đ|n b|...Tôi c ng kinh tởm người lớn vì nghĩ họ có quyền đối với những đứa bé ấy, la mắng ch ng, đ{nh đòn chúng, mặc quần áo cho chúng, làm chung trở nên hèn hạ bằng mọi cách: những người đ|n b|, th}n h nh mềm nh n, luôn luôn s n sàng cho ra đời những đứa bé; những người đ|n ông ngắm nh n c{i đ{m l c nh c vợ con ấy của họ với vẻ mãn nguyện v| độc lập. Thân thể của tôi là của riêng một mình tôi; tôi chỉ mong sao nó mang sắc nâu, dấu ấn của muối biển và cây kim tước hoa. Nó cứ phải cứng rắn v| được “niêm phong”. Hoặc cô ta vừa ngại ngần vừa mong muốn có con, do vậy trải qua những nỗi ám ảnh về

thai nghén và mọi nỗi kinh hoàng. Có những cô gái thích thực thi cái uy quyền do sự sinh đẻ mang lại cho m nh nhưng lại không s n s|ng l|m đầy đủ trách nhiệm. Đó l| trường hợp một cô g{i mười sáu tuổi l|m người giữ

trẻ cho một gia đ nh nước ngo|i. Cô ta chăm sóc bọn nhỏ với tấm lòng tận tụy đặc biệt: nó là sự nối tiếp những giấc mơ trong tuổi ấu thơ khi cô bé cùng với mẹ nuôi dưỡng một đứa con. Bỗng nhiên, cô ta trở nên lơ l| công việc, thờ ơ đối với bọn trẻ, bắt đầu đi chơi, tán tỉnh. Thời kỳ c{c trò chơi chấm dứt và cô ta bắt đầu quan tâm tới cuộc sống thực của mình trong đó ý muốn sinh để chẳng có mấy vị trí. Một số phụ nữ muốn suốt đời thống trị trẻ em, nhưng kinh tởm sự sinh đẻ về phương diện sinh học: họ làm nữ

hộ sinh, nữ y tá, làm cô giáo; họ là những người d , người cô tận tụy nhưng không muốn sinh con. Một số khác, tuy không kinh hãi sự sinh đẻ, nhưng quá bận rộn với cuộc đời yêu đương hay sự nghiệp của mình nên không còn có chỗ dành cho nó trong đời họ nữa. Hoặc họ sợ đứa con sẽ là gánh nặng cho mình hay cho chồng. Thông thường phụ nữ chủ động quyết định sinh con, hoặc bằng cách trốn tránh mọi quan hệ tình dục, hoặc các thủ

pháp của sinh đẻ có kế họach. Nhưng c ng có những trường hợp họ không sợ sinh con, và ngăn cản sự thụ thai là một quá trình ức chế về mặt tâm thần: ở họ, có những sự rối loạn chức năng có thể phát hiện qua khám xét y học, nhưng có nguồn gốc về thần kinh. Một thầy thuốc nên lên một ví dụ

107

điển hình: Bà H...được mẹ chuẩn bị cho một cách rất sai lầm để bước vào cuộc đời làm vợ; mẹ bà luôn luôn nói với bà về những tai họa tồi tệ nhất mỗi khi bà mang thai!...Một tháng sau khi lấy chồng, b| ta nghĩ mình mang thai; bà ta biết mình nhầm l n; rồi một lần nữa, ba tháng sau: lại nhầm l n.

Sau một năm, b| ta đi kh{m phụ khoa; thầy thuốc cho là bà ta và ông chồng đều không có biểu hiện vô sinh. Sau ba năm, đi kh{m lại, và thầy thuốc bảo: “Bà sẽ mang thai khi nào bà ít nói tới việc đó hơn...”. Năm năm sau khi cưới, hai vợ chồng bà H.. cho rằng mình sẽ không có con. Cuối cùng một đứa bé ra đời sau năm năm. Việc chấp nhận hay khước từ quá trình thụ thai chịu ảnh hưởng của những yếu tố giống như yếu tố thai nghén nói chung. Trong quá trình mang thai, sống lại những giấc mơ trẻ

thơ của chủ thể và những nỗi kinh hoàng của người nữ thanh niên. Quá trình ấy được thể hiện rất khác nhau tuỳ theo những mối quan hệ của người phụ nữ với mẹ, với chồng, với chính bản thân mình. Đến lượt mình làm mẹ, có thể nói l| người phụ nữ giữ vị trí người mẹ đã, sinh ra m nh đối với nàng, đó là một sự trưởng thành hoàn toàn. Nếu thành tâm mong muốn, thì nàng sẽ hoan hỉ với sự thai nghén của mình và vui vẻ tự lo liệu lấy; trái lại, nếu v n bị thống trị và bằng lòng chịu thống trị, thì nàng phó thác vào bàn tay bà mẹ đứa trẻ sơ sinh, đối với nàng, sẽ như l| một đứa em trai hay em gái hơn là một sản phẩm của chính bản thân mình. Nếu vừa muốn vừa không dám tự giải phóng mình, thì nàng sợ đứa con làm m nh rơi trở lại vào ách thống trị, chứ không phải cứu thoát mình: nỗi sợ

hãi này có thể làm trụy thai. Một thầy thuốc nêu trường hợp một thiếu phụ

sinh một đứa con bị chết ngay khi lọt lòng, trong khi phải đi theo chồng trong một cuộc du lịch v| để con lớn ở nhà cho bà mẹ. Nàng ngạc nhiên không thật luyến tiếc đứa bé bị chết vì từng thiết tha mong muốn có nó; nhưng n|ng có thể kinh hãi nếu trao con cho bà mẹ vì có thể bị bà thống trị

qua nó. Ch ng ta đã thấy là cảm giác có lỗi đối với mẹ thường xuất hiện ở

nữ thanh niên. Nếu cảm giác ấy v n dai dẳng thì người phụ nữ hình dung 108

tai họa đè nặng lên con cái mình hoặc bản thân mình; họ nghĩ đứa con sẽ

làm mình chết hoặc sẽ chết khi nó ra đời. Thường gây nên nỗi kinh hoàng rất hay gặp ấy ở những người vợ trẻ là sự ân hận không biết giữ gìn cái thai cho đến ng|y đến th{ng. Qua trường hợp dưới đ}y do một bác sĩ nêu lên, chúng ta sẽ thấy quan hệ mẹ-con có tầm quan trọng biết chừng nào: Bà Smith vốn là con gái út một gia đ nh đông con nhưng chỉ có một con trai.

Cô bé khi chào đời không được mẹ chăm b m vì bà ta muốn có thêm một bé trai, nhưng không qu{ đau khổ v được bố và cô chị cả yêu quý. Nhưng lấy chồng và mang thai, tuy thiết tha muốn có con, bà Smith v n rất bực dọc với ý nghĩ bản thân mình sẽ làm mẹ vì lòng giận hờn đối với mẹ trước kia. Bà ta sinh con sớm một th{ng v| đứa bé sơ sinh bị chết. Mang thai lần thứ hai, bà ta sợ lại sẽ xảy ra tai biến. May sao, một người bạn rất thân c ng mang thai; người bạn này có một người mẹ rất đỗi yêu thương che chở cho cả hai thiếu phụ trong thời kỳ thai nghén. Nhưng người bạn mang thai sớm hơn b| Smith một tháng và bà ta rất sợ hãi với ý nghĩ sẽ sinh đẻ

một mình. Mọi người hết sức kinh ngạc thấy cô bạn mang thai thêm một tháng so với thời gian dự kiến và cả hai thiếu phụ cùng sinh con vào một ng|y. Hai người quyết định sẽ mang thai lần sau vào cùng một ngày và bà Smith yên tâm với lần mang thai n|y. Nhưng đến tháng thứ ba, người bạn phải rời khỏi thành phố. Khi nghe tin, bà Smith bị sẩy thai, và từ đó, không bao giờ còn có thể có con nữa. Ký ức về bà mẹ đè qu{ nặng lên tâm trí bà ta.

Một mối quan hệ không kém phần quan trọng là quan hệ giữa người phụ

nữ với người bố đứa bé. Một người đ|n b| đã luống tuổi, độc lập, có thể

muốn có một đứa con chỉ thuộc riêng về mình: tôi có biết một người đôi mắt long lanh khi trông thấy một người đ|n ông đẹp trai, không phải vì ham muốn nhục dục, m| v đ{nh gi{ khả năng về mặt giống nòi của ông ta.

Các nữ kỵ sĩ gi|u t nh m u tử thường say sưa ca ngợi khả năng diệu kỳ của thụ tinh nhân tạo. Nếu cha đứa bé cùng chung sống với họ, họ không để

cho người đó có ch t quyền n|o đối với con cái; họ tìm cách thiết lập cung 109

với đứa con một cặp mẹ - con riêng biệt. Nhưng thông thường, phụ nữ cần một chỗ dựa của nam giới để đảm nhận những trách nhiệm mới; chỉ vui vẻ

tận tụy với đứa trẻ sơ sinh nếu có một người đ|n ông tận tụy với mình.

Người phụ nữ càng mang tính cách trẻ thơ v| rụt rè thì nhu cầu này càng bức bách. Một b{c sĩ kể chuyện một thiếu phụ, vào tuổi mười lăm, kết hôn với một chàng trai tuổi mười sáu, sau khi mang thai. Lúc còn là bé gái, nàng vốn rất yêu thương c{c trẻ nhỏ và giúp mẹ trong công việc chăm sóc các em trai, em g{i. Nhưng sau khi có hai con, n|ng bị khủng hoảng, đòi hỏi chồng phải thường xuyên ở cạnh mình. Ông chồng phải nhận một công việc cho phép ở nhà trong nhiều giờ. Nàng sống trong tâm trạng lo âu thường xuyên, cường điệu những sự cãi vã nhau của con cái, quan trọng ho{ qu{ đ{ng những sự rắc rối nhỏ nhoi nhất hàng ngày. Nhiều bà mẹ trẻ

đòi hỏi sự gi p đỡ của người chồng, người n|y đôi khi phải bỏ nh| ra đi v không chịu đựng nổi những mối lo âu người vợ tr t lên đầu mình, v n người thầy thuốc trên đ}y kể những trường hợp kỳ lạ kh{c. Dưới đ}y là một trong những trường hợp ấy: Một cô vợ trẻ cho là mình mang thai và hết sức vui mừng. Trong khi chồng đi du lịch vắng, nàng có một cuộc gặp gỡ thoáng qua và trao mình vì thỏa mán với việc mang thai, nàng cho không có điều gì quan trọng khác. Trở lại với chồng, ít lúc sau, nàng biết m nh đã tính nhầm ngày mang thai: Thực ra nó có từ thời chồng đi du lịch.

Khi đứa bé ra đời, nàng bỗng nhiên băn khoăn nó l| con trai của chồng hay của người tình thoáng qua; và không thể có tình cảm đối với đứa con mình từng mong ước. Kinh hoàng, khốn khổ, nàng phải cầu viện một thầy thuốc tâm thần và chỉ quan tâm tới đứa bé khi quyết định cho chồng là bố của nó.

Người vợ n|o yêu thương chồng, thường có tình cảm giống như t nh cảm của chồng; họ vui mừng hay khó chịu trong việc đón đợi chuyện mang thai hay lâm bồn tuỳ theo th{i độ kiêu hãnh hay bực tức của chồng. Đôi khi người ta mong đợi đứa con để củng cố một mối quan hệ, một cuộc hôn nhân, và mỗi quan tâm của người mẹ đối với nó tuỳ thuộc vào sự thành, 110

bại của mình trong kế họach. Nếu căm giận chồng, th t nh h nh c ng có thể xảy ra kh{c nhau người mẹ có thể hết lòng hết dạ với con và không thừa nhận quyền sở hữu nó của ông bố; hoặc ngược lại ghét bỏ đứa con của người đ|n ông bị m nh căm ghét. B| H.N..., m| ch ng tôi đã kể lại đêm tân hôn theo lời một thầy thuốc, mang thai ngay đêm hôm đó v| suốt đời, bà ghét bỏ đứa con gái mình mang thai trong nỗi kinh hoàng của c{i đêm đầu tiên ấy. Ch ng ta c ng thấy qua Nhật ký của Sophie Tolstoi là tính hai mặt của tình cảm của bà đối với chồng được phản ánh trong lần mang thai đầu tiên. Bà viết: Mình không thể chịu đựng nổi trạng thái này cả về vật chất l n tinh thần, về vật chất, m nh thường xuyên đau ốm và, về tinh thần, mình cảm thấy âu sầu, trống trải, kinh hoàng một cách khủng khiếp. Và đối với Liova, mình thôi không tồn tại nữa...Mình không thể mang lại cho anh một niềm vui nào nữa vì mình mang thai. Niềm hứng thú duy nhất bà tìm thấy trong tình trạng này mang tính chất loạn d}m thích đau (masochiste): phải chăng do thất bại trong quan hệ tình ái, bà có một nhu cầu tự trừng phạt theo lối trẻ thơ? Từ hôm qua, tôi thực sự đau ốm, tôi sợ

sẩy thai. Thậm chí nỗi đau đớn trong bụng c ng làm tôi yêu thích. Tình hình giống như l c tôi còn bé v| l|m một điều dại dột được mẹ tha thứ

nhưng tôi lại không tự tha thứ cho mình. Tôi tự cấu xé mình cho tới lúc đau đớn không thể chịu đựng nổi nữa. Thế nhưng tôi chịu nỗi đau ấy và rất thích thú...Khi ...đứa trẻ ra đời, tình hình ấy lại sẽ trở lại, thật ghê tởm!

Tất cả đối với tôi đều nhạt nhẽo. Ngày giờ trôi qua buồn bã biết chừng nào!

Tất cả đều buồn tẻ. A! Giá Liova...Nhưng chủ yếu mang thai là một tấn bi kịch giữa mình với mình của người phụ nữ; họ cảm nhận việc mang thai vừa như một sự phong phú thêm vừa như một sự bị huỷ hoại; cái thai là một phần của thân thể mình, và là một vật ký sinh lợi dụng nó; họ chiếm hữu nó và bị nó chiếm hữu; nó thâu tóm toàn bộ tương lai v|, trong l c mang nó trong lòng họ tự cảm thấy mênh mông như v trụ; nhưng chính sự giàu có thủ tiêu họ, họ có cảm giác mình không còn là gì nữa hết. Một 111

đời sống mới sẽ được thể hiện và xác minh cuộc sống của chính họ; họ cảm thấy kiêu hãnh, nhưng lại c ng tự cảm thấy là con bài của lực lượng bí ẩn, cảm thấy bị xô đẩy bị vùi dập. Điều kỳ lạ ở người phụ nữ mang thai là ở

chỗ chính vào lúc thân thể họ vượt lên trên bản thân mình thì nó lại được xem xét với tư c{ch nội tại: nó tự co mình lại trong những con nôn oẹ và khó chịu; nó không còn tồn tại cho riêng m nh v| chính l c đó nó trở nên to lớn hơn bao giờ hết. Sự siêu nghiệm của một nghệ nhân, của con người h|nh động nằm trong một tính chủ thể, như ở người sắp làm mẹ, không còn sự đối lập giữa chủ thể và khách thể: họ cùng với đứa bé trong bụng lập thành một cặp đôi bí ẩn ngập chìm trong cuộc sống. Thông thường, sự

sống chỉ là một điều kiện của sự tồn tại; trong thời kỳ thai nghén, nó xuất hiện với tư c{ch s{ng tạo; nhưng l| một sự sáng tạo kỳ lạ được thể hiện trong ng u nhiên và nhân tạo. Có những phụ nữ lấy việc mang thai và cho con bú làm niềm vui mạnh mẽ tới mức muốn chúng di n ra vô tận và cảm thấy mất mát một khi đứa bé được cai sữa. Sự chia ly trước kia của phụ nữ

phải đau khổ chịu đựng khi cai sữa cho con, nay đã được bù đắp. Họ lại đắm ch m trong dòng đời, tái nhập vào tất cả, là một mắt xích trong sợi dây vô tận các thế hệ, là lớp thịt da tồn tại vì và qua một lớp thịt da khác. Sự

hoà nhập tìm kiếm trong vòng tay đ|n ông và bị khước từ ngay sau khi được tiếp nhận, người mẹ thực hiện nó khi cảm thấy đứa con trong bụng hay khi ôm nó trong lồng ngực căng đầy. Họ không còn là một khách thể

phụ thuộc vào một chủ thể nữa; c ng không còn l| một chủ thể khiếp hãi vì sự tự do cửa mình; họ là cái hiện thực khó hiểu này: cuộc sống-. Rốt cuộc, thân thể họ thuộc về họ, vì nó là của đứa con của chính họ. Xã hội thừa nhận quyền sở hữu của họ đối với cái thân thể ấy và còn khoác cho nó một tính chất thiêng liêng. Bộ ngực, trước kia vốn là một đối tượng hứng dục, nay họ có thể phô bày vì nó là một nguồn sống, tới mức nhiều bức tranh thành kính giới thiệu Đức mẹ Đồng trinh để lộ ngực trong khi cầu xin con trai khoan dung đối với nhân loại. Bị tha hoá trong thân thể và trong nhân 112

phẩm mình, người mẹ có ảo giác yên lòng khi tự cảm thấy mình là một thực thể tự thân, một giá trị nhất thành bất biến. Nhưng đó chỉ là một ảo gi{c. V người mẹ không thực sự l|m ra đứa con: nó tự làm ra nó; thịt da của người mẹ chỉ làm ra thịt da: nó không thể thiết lập một cuộc sống phải tự thiết lập lấy m nh. Người mẹ có thể có lý do của m nh để muốn có một đứa con, nhưng không thể cung cấp cho con người sẽ tồn tại nay mai lý do tồn tại của bản thân nó. Họ sinh nó ra trong tính khái quát của thân thể

mình, chứ không phải trong tính đặc thù của cuộc sống của mình. Một nữ

nhân vật tiểu thuyết hiểu điều đó khi t}m sự: Tôi không bao giờ nghĩ nó có thể đem lại cho tôi một ý nghĩa...Thực thể của nó nảy mầm trong tôi và tôi phải bảo tồn thực thể ấy cho tới ngày tới tháng, bất luận có thể xảy ra những gì, mà không thể đẩy nhanh sự việc, dù có phải chết chăng nữa. Thế

rồi nó ở kia, từ tôi sinh ra, vì vậy nó giống như t{c phẩm. Về một mặt nào đãy, điều bí ẩn của sự hiện thân được lặp đi lặp lại ở mỗi người phụ nữ.

Mọi đứa trẻ ra đời đều là một vị thần tự biến m nh th|nh người: nó không thể tự thể hiện với tư c{ch ý thức và tự do nếu nó không ra đời. Người mẹ

chuẩn bị s n sàng cho điều bí ẩn ấy, nhưng không chỉ huy nó; không nắm được cái chân lý tối hậu về cái thực thể hình thành trong bụng mình. Họ

thể hiện hiện tượng khó hiểu này qua hai nỗi ám ảnh tr{i ngược nhau: mọi người mẹ đều có ý nghĩ đứa con mình sẽ là một anh hùng, biểu thị sự hoan hỉ của mình với ý nghĩ sản sinh ra một ý thức và một sự tự do; nhưng c ng sợ hãi phải cho ra đời một đứa trẻ tàn tật, một con quái vật vì biết tính thất thường khủng khiếp của xác thịt, và cái phôi trong bụng mình chỉ là xác thịt. Có trường hợp huyền thoại này hay huyền thoại kia thắng thế; nhưng thông thường, phụ nữ giao thoa giữa huyền thoại này và huyền thoại kia.

Họ c ng nhạy cảm với một trạng thái mập mờ khác. Nằm trong cái chu kỳ

lớn của loài, họ khẳng định cuộc sống chống lại thời gian và cái chết, qua đó, hướng về cái bất tử. Nhưng họ c ng cảm thấy trong thịt da cái hiện thực trong câu nói của Hégel: “Sự ra đời của con cái là cái chết của bố mẹ.”

113

Héghel còn nói thêm: “ Đối với bố mẹ, đứa con là vật cho nó (être pour soi) của tình yêu của họ rơi ra bên ngoài họ”, v| ngược lại, nó có được cái vật cho nó “ trong sự cách ly với nguồn, một sự c{ch ly trong đó c{i nguồn ấy khô cạn đi”. Đối với phụ nữ, sự vượt qua tự th}n c ng l| sự báo hiệu cái chết. Họ thể hiện chân lý này bằng nỗi sợ hãi cảm thấy khi hình dung việc sinh con: họ sợ chết. V ý nghĩa của việc mang thai nhập nhằng như vậy nên th{i độ lường trị của phụ nữ l| điều tự nhiên; vả lại, th{i độ này biên đổi theo c{c giai đoạn khác nhau trong quá trình tiến hoá của thai. Trước hết, cần nhãn mạnh rằng vào buổi đầu quá trình này, đứa trẻ chưa hiện diện: nó chỉ mới có cuộc sống tưởng tượng. Người mẹ có thể mơ m|ng nghĩ tới c{i cơ thể nhỏ bé sẽ ch|o đời sau mấy tháng, tíu tít chuẩn bị cho nó một chiếc nôi, quần áo trẻ sơ sinh. Họ chỉ nắm được cụ thể những hiện tượng rối loạn hữu cơ trong ngươi. Một số ít người giả định một cách huyền bí rằng phụ nữ biết mình vừa được người đ|n ông biến th|nh người mẹ qua tính chất niềm khoái cảm của m nh đó l| một trong những huyền thoại cẩn bác bỏ. Thực ra không bao giờ họ có một trực giác dứt khoát về

sự kiện này, mà chỉ suy đo{n từ những dâu hiệu không chắc chắn. Họ tắt kinh, người mập ra, bộ ngực nặng ra và gây khó chịu; cảm thấy choáng váng và buồn nôn. Đôi khi họ chỉ tưởng mình bị ốm và thầy thuốc cho họ

biết sự thật. Từ đó, họ biết thân thể m nh đã tiếp nhận một mục đích khiến nó thay đổi về chất. Ngày lại ngày, một polyp sinh ra từ thịt da mình và xa lạ với thịt da ấy, sẽ béo dần lên trong người họ. Họ là nạn nhân của loài: loài áp đặt cho về một mặt n|o đấy, điều bí ẩn của sự hiện thân được lặp đi lặp lại ở mỗi người phụ nữ. Mọi đứa trẻ ra đời đều là một vị thần tự biến m nh th|nh người: nó không thể tự thể hiện với tư c{ch ý thức và tự do nếu nó không ra đời. Người mẹ chuẩn bị s n sàng cho điều bí ẩn ấy, nhưng không chỉ huy nó; không nắm được cái chân lý tối hậu về cái thực thể hình thành trong bụng mình. Họ thể hiện hiện tượng khó hiểu này qua hai nỗi ám ảnh tr{i ngược nhau: mọi người mẹ đều có ý nghĩ đứa con mình sẽ là 114

một anh hùng, biểu thị sự hoan hỉ của mình với ý nghĩ sản sinh ra một ý thức và một sự tự do; nhưng c ng sợ hãi phải cho ra đời một đứa trẻ tàn tật, một con quái vật vì biết tính thất thường khủng khiếp của xác thịt, và cái phôi trong bụng mình chỉ là xác thịt. Có trường hợp huyền thoại này hay huyền thoại kia thắng thế; nhưng thông thường, phụ nữ giao thoa giữa huyền thoại này và huyền thoại kia. Họ c ng nhạy cảm với một trạng thái mập mờ khác. Nằm trong cái chu kỳ lớn của loài, họ khẳng định cuộc sống chống lại thời gian và cái chết, qua đó, hướng về cái bất tử. Nhưng họ c ng cảm thấy trong thịt da cái hiện thực trong câu nói của Hégel: “Sự ra đời của con cái là cái chết của bố mẹ.” Héghel còn nói thêm: “ Đối với bố mẹ, đứa con là vật cho nó (être pour soi) của tình yêu của họ rơi ra bên ngo|i họ”, v| ngược lại, nó có được cái vật cho nó “ trong sự cách ly với nguồn, một sự c{ch ly trong đó c{i nguồn ấy khô cạn đi”. Đối với phụ nữ, sự vượt qua tự th}n c ng l| sự báo hiệu cái chết. Họ thể hiện chân lý này bằng nỗi sợ

hãi cảm thấy khi hình dung việc sinh con: họ sợ chết. V ý nghĩa của việc mang thai nhập nhằng như vậy nên th{i độ lưỡng trị của phụ nữ l| điều tự

nhiên; vả lại, th{i độ này biến đổi theo c{c giai đoạn khác nhau trong quá trình tiến hoá của thai. Trước hết, cần nhân mạnh rằng vào buổi đầu quá trình này, đứa trẻ chưa hiện diện: nó chỉ mới có cuộc sống tưởng tượng.

Người mẹ có thể mơ m|ng nghĩ tới c{i cơ thể nhỏ bé sẽ ch|o đời sau mấy tháng, tíu tít chuẩn bị cho nó một chiếc nôi, quần áo trẻ sơ sinh. Họ chỉ nắm được cụ thể những hiện tượng rối loạn hữu cơ trong ngươi. Một số ít người giả định một cách huyền bí rằng phụ nữ biết mình vừa được người đ|n ông biến th|nh người mẹ qua tính chất niềm khoái cảm của m nh đó l|

một trong những huyền thoại cần bác bỏ. Thực ra không bao giờ họ có một trực giác dứt khoát về sự kiện này, mà chỉ suy đo{n từ những dấu hiệu không chắc chắn. Họ tắt kinh, người mập ra, bộ ngực nặng ra và gây khó chịu; cảm thấy choáng váng và buồn nôn. Đôi khi họ chỉ tưởng mình bị ốm và thấy thuốc cho họ biết sự thật. Từ đó, họ biết thân thể m nh đã tiếp nhận 115

một mục đích khiến nó thay đổi về chất. Ngày lại ngày, một polyp sinh ra từ thịt da mình và xa lạ với thịt da ấy, sẽ béo dần lẽn trong người họ. Họ là nạn nhân của lo|i lo|i {p đặt cho họ những quy luật bí ẩn của nó, và thông thường sự tha hóa này làm họ khiếp hãi, thể hiện bằng những con nôn oẹ.

Gây nên những cơn nôn oẹ này, một phần là do những biến đổi của tiết dịch vị xảy ra lúc bấy giờ. Sự phản ứng này - không thấy có ở lo|i động vật cái - sở dĩ trở nên quan trọng là vì những lý do về mặt tâm thần; nó thể

hiện tính chất gay gắt của cuộc xung đột giữa loài và cá thể ở phụ nữ. Dù thiết tha mong muốn có con, l c đầu, cơ thể phụ nữ v n phản kháng khi phải sinh con. Một thầy thuốc khẳng định hiện tượng nôn oẹ ở phụ nữ

mang thai bao giờ c ng biểu thị một th{i độ khước từ đứa con; và nếu đứa con bị đón nhận với th{i độ ghét bỏ vì những lý do thường không nói ra -

thì rối loạn tiêu hoá trở nên trầm trọng. Một nữ b{c sĩ khẳng định: “Tâm phân học cho chúng ta biết rằng hiện tượng kh{c thường về mặt tâm thần của triệu chứng nôn oẹ chỉ xảy ra trong trường hợp chúng thể hiện những cảm x c căm ghét việc mang thai hay cái thai”. Bà còn nói thêm: “Thông thường ý nghĩa t}m thần của hiện tượng nôn oẹ trong thời kỳ thai nghén, hoàn toàn giống như ý nghĩa của hiện tượng nôn oẹ do bị loạn thần kinh ở

các thiếu nữ bị ám ảnh vì mang thai”. Đặc biệt, những sự “thèm thuồng”

rất quen thuộc đối với phụ nữ mang thai là những nỗi ám ảnh có nguồn gốc từ thuở bé và từng được ấp ủ một cách thú vị: bao giờ nó c ng l|

những sự thèm thuồng về thức ăn do quan niệm cổ xưa về hiện tượng thụ

tinh của thực phẩm. Trong một tập Hồi ký, nữ công tước D’Abrantès45

miêu tả một cách rất thú vị một trường hợp trong đó sự thèm thuồng do những người thân của người phụ nữ khêu gợi ra một cách khẩn thiết.

Người phụ nữ n|y ph|n n|n được quá chăm sóc trong thời kỳ mang thai.

Những sự chăm sóc }n cần ấy l|m tăng thêm cảm giác khó chịu, l|m đau tim, đau thần kinh gia tăng và nghìn lẻ nỗi đau đớn h}u như bao giờ c ng 45 Nữ công tước Pháp (thế kỷ XIX).

116

là những người bạn đường của những lần mang thai đầu tiên. Tôi đã trải qua trạng thái ấy...chính mẹ tôi l| người mở đầu hôm tôi ăn tối ở nhà bà...

A! lạy Chúa - bỗng nhiên mẹ tôi vừa lên tiếng vừa bỏ nĩa xuống bàn và nhìn tôi voi vẻ bối rối - A! lạy Chúa! Mẹ quên không nghĩ tới chuyện hỏi con thèm gì.

- Nhưng con có thểm g đâu -tôi đáp-.

- Con không thèm-mẹ tôi bảo-...Con không thèm! Nhưng chưa bao giờ có chuyện đó hết! Con nhầm đây. Chắc hẳn v con không để ý tới thôi. Mẹ sẽ bảo mẹ chồng con. Thế là hai bà mẹ trao đổi ý kiến với nhau, và hoảng sợ tôi sẽ đẻ cho anh một quái thai, sáng nào, Junot46 cũng hỏi tôi:

- Laure, vậy em thèm gì nào?

- Bà chị dâu tôi, từ Versailles trở về, nói chen vào...là số phụ nữ bị dị dạng đi vì không thỏa mãn được những sự thèm thuồng, nhiều tới mức đếm không xuể...Rốt cuộc bản thân tôi cũng đâm hoảng...Tôi moi óc ra tìm xem cái gì làm mình thích thú hơn cả nhưng không t m được gì hết. Cuối cùng, một hôm, trong lúc ăn một viên kẹo dứa, tôi nghĩ bụng một quả đứa chắc hẳn phải tuyệt diệu...Đinh ninh mình thèm một quả đứa, lúc đầu tôi cảm thấy một nỗi ước ao cháy bỏng; nỗi ước ao này càng thêm dữ dội khi Corcelet tuyên bố là....không phải lúc.

Ôi! Thế là tôi đau đớn như điên như dại, như muốn chết đi nếu ao ước không được thỏa mãn. (Sau nhiều phen chạy vạy, cuối cùng Junot được bà Bonaparte tự tay trao cho một quả dứa. Nữ công tước D’Abrantès vui mừng đón nhận, và suốt đêm hôm đó, sờ mó, hít ngửi nó, vì thầy thuốc ra lệnh chỉ được ăn v|o buổi sáng. Cuối cùng, khi Junot dọn dứa ra): Tôi đẩy xa chiếc đĩa ra. “Nhưng...em không biết làm sao ấy, em không thể ăn dứa.”

Anh đưa c{i đĩa khốn kiếp ấy s{t m i tôi, khiến tôi càng thấy dứt khoát mình không thể ăn dứa. Không những phải mang cất nó đi, m| còn phải 46 Junot là tên họ của công tước d’Abrantès, võ tướng Ph{p dưới trướng Napoléon Bonaparte (thế kỷ

XVIII). Laure là tên nữ công tước d’ Abrantes thời con gái.

117

mở toang các cửa sổ ra, phải bơm nước hoa v|o căn phòng để {t đi c{i mùi mà chỉ một gi}y không thôi c ng đủ làm tôi không sao chịu nổi. Điều hết sức kỳ lạ trong chuyện này là từ ấy, không hao giờ tôi có thể ăn dứa một các thỏai mái nữa...Có nhiều hiện tượng bệnh họan hơn cả, chính là những phụ nữ được người ta qu{ chăm sóc hoặc tự m nh qu{ chăm sóc minh. Còn những người vượt qua d dàng nhất sự thử thách của thai nghén, một mặt là những bà mẹ to|n t}m to|n ý đối với chức năng sinh đẻ của mình, mặt khác là những phụ nữ kiên nghị không để bị mê hoặc bởi những thăng trầm của thân thể mình và d d|ng vượt qua chúng: bà de Stael trải qua một cuộc thai nghén gọn ghẽ chẳng khác một buổi trò chuyện. Trong quá trình thai nghén, quan hệ giữa người mẹ và cái thai biến đổi. Thai có vị trí vững chắc trong bụng mẹ, hai cơ thể thích nghi l n nhau và giữa chúng có những sự trao đổi sinh học cho phép người phụ nữ tìm thấy lại thế thăng bằng của mình; không còn cảm thấy bị loài chiếm hữu nữa, mà chính mình là chủ sở hữu bào thai của mình. Những th{ng đầu, nàng là một người đ|n b| n|o đó như mọi người đ|n bà khác, và gầy mòn đi v c{i công việc di n ra bí ẩn trong người; về sau, nàng hiển nhiên là một người mẹ và những hiện tượng suy nhược là mặt trái niềm vinh quang của mình. Sự suy nhược họ phải chịu đựng trong qu{ tr nh gia tăng trở thành một cớ ngoại phạm.

Lúc ấy, nhiều phụ nữ tìm thấy trong quá trình thai nghén của mình một sự

yên tĩnh kỳ diệu: họ tự biện giải cho mình. Trước kia, họ luôn luôn thích thú tự quan sát mình, theo dõi thân thế mình, không dám quan tâm tới nó một cách quá thích thú vì ý thức đối với nghĩa vụ xã hội của mình. Nay thì họ có quyền ấy. Tất cả những gì họ làm cho hạnh phúc của riêng mình, họ

c ng đều l|m cho đứa con. Người ta không còn đòi hỏi họ phải lao động, phải gắng sức nữa; họ không còn phải quan tâm tới mọi thứ kh{c trên đời nữa. Những ước mơ về tương lai họ ấp ủ làm cho hiện tại có ý nghĩa. Lý do cuộc đời họ ở kia, trong bụng họ, và mang lại cho họ một cảm giác hoàn toàn mãn nguyện. Một nữ nhân vật trong truyện kể của một b{c sĩ nói “Nó 118

như một c{i lò sưởi luôn luôn đỏ lửa trong mùa đông, ở kia, cho riêng một mình nàng, hoàn toàn phục tùng ý muốn của n|ng. Nó c ng như một dòng nước mắt chảy không ngừng không nghỉ trong mùa hè. Nó l| như thế đấy”.

Hoàn toàn mãn nguyện, người phụ nữ c ng hoan hỉ cảm thấy mình “có giá”- niềm ước vọng sâu xa nhất của nàng từ tuổi thanh xuân-. Với tư c{ch người vợ, nàng từng đau khổ vì phải tuỳ thuộc vào chồng. Nay nàng không còn l| đối tượng tình dục, là con ở nữa. Nàng là hiện thân của loài, là sự hứa hẹn cuộc sống, hứa hẹn sự vĩnh hằng. N|ng được những người xung quanh trọng vọng; thậm chí những mong muốn thất thường của n|ng c ng trở thành thiêng liêng: chính vì vậy-như trên kia đã nói-nàng

“bịa” ra những chuyện “thèm muốn”. Một nữ b{c sĩ từng nói: “Thai nghén cho phép phụ nữ hợp lý hoá hành vi của mình; nếu không thì những hành vi trở nên phi lý”. Được biện giải bởi sự hiện diện của một người khác trong lòng mình, cuối cùng, họ hoàn toàn mãn nguyện thấy bản thân mình chính là mình, không phải là ai khác. Trong cuốn tiểu thuyết Ngôi sao Vesper (Wétoile Vesper), Colette miêu tả giai đoạn thai nghén này. Tháng thứ sáu, tháng thứ bầy.. Những quả dâu t}y đầu tiên, những bông hồng đầu tiên. Tôi có thể gọi thời kỳ thai nghén của mình là một cái gì khác một l hội kéo d|i không? Người ta quên đi những nổi kinh hoàng của giờ lâm bồn, nhưng không quên một l hội duy nhất kéo dài; tôi không hề quên gì hết. Tôi nhớ nhất vào những giờ giấc thất thường; giấc ngủ xâm chiếm mình, và giống như ở tuổi ấu thơ, tôi lại thấy muốn ngủ trên mặt đất, trên thảm cỏ, trên mặt đất nóng ấm. Một, “thèm muốn” duy nhất, lành mạnh.

Vào thời kỳ cuối cùng, tôi có vẻ như một con chuột lôi một quả trứng lấy trộm. Bất tiện cho chính bản thân mình, có lúc tội quá mệt mỏi không sao ngủ nổi...Nặng nề, mệt mỏi, nhưng l hội kéo dài của tôi v n không châm dứt. Người lạ v n không ngừng chăm sóc, ưu {i tôi...Có những thiếu phụ

quên m nh đi, h}n hoan về cái báu vật của cuộc sống đang ng|y một lớn dần trong lòng mình. Niềm vui ấy, một nh| văn nữ miêu tả như sau trong 119

thư gửi cho chồng: Kỳ lạ thật, em có cảm gi{c như chứng kiến sự hình thành một hành tinh li ti và tự tay nhào nặn quả cầu mỏng manh của nó.

Chưa bao giờ em gần g i cuộc sống như thế n|y. Chưa bao giờ em cảm thấy mình làm chị em với tr{i đất đầy hoa lá và nhựa sống như l c n|y.

Chân em bứớc trên tr{i đất như thể trên một con thú sống động. Em nghĩ

tới cái ngày rộn ràng tiếng sáo, tiếng ong vừa thức giấc, thấm đ m những giọt sương mai v giờ đ}y nó cựa quậy trong lòng em. Giá anh biết cái linh hồn mới nhú như một cái mầm non này mang tới cho trái tim em biết bao c{i tươi m{t của mùa xuân và sức thanh xu}n! V| nghĩ rằng đó l| t}m hồn trẻ thơ của Pierrot và nó tạo nên trong sâu thẳm đời em đôi mắt to lớn của cỏi vô biên giống đôi mắt nó. Trái lại, những thiếu phụ một mực đỏm dáng, chủ yếu tự xem mình là đối tượng tình dục, chỉ biết yêu chiều vẻ đẹp thân thể m nh, th đau khổ thấy hình hài mình dị dạng, xấu xí đi, không còn kích thích nổi ham muốn nữa. Thai nghén đối với họ, tuyệt nhiên không còn là một ngày hội hay một sự phong phú thêm lên nữa, mà là một sự

giảm sút cái tôi của họ. Trong Đời tôi (Ma vie), Isadora Duncan viết: Giờ

đ}y đứa bé biểu thị sự hiện diện của nó...Cái thân thể ngọc ngà của tôi dãn ra, rã rời, dị dạng...Đi dọc bờ biển, thỉnh thỏang, tôi cảm thấy dư thừa sức lực và thỉnh thỏang tôi nghĩ bụng cái sinh linh nhỏ bé này sẽ là của mình, của riêng một mình mình; nhưng những ngày khác...tôi có cảm giác mình là một con vật tội nghiệp bị mắc b y...Hết hy vọng lại thất vọng, tôi thường nghĩ tới những cuộc h|nh hương thời thanh xuân, những buổi du ngoạn lang thang, những khám phá nghệ thuật, và tất cả chỉ là một dạo đầu xa xưa, tan biến trong lớp sương mù d n tới việc mong đợi một đứa con, tuyệt tác mà bất cứ người thôn, nữ n|o c ng có thể với tới được...Tôi bắt đầu cảm thấy mọi thứ sợ hãi. Quả là tôi tự bảo mình mọi người đ|n b| đều có con. Đó l| điều tự nhiên, thế nhưng tôi v n sợ. Sợ c{i g ? Dĩ nhiên không phải sợ chết, v| c ng không sợ đau đớn. Tôi có một nỗi sợ hãi xa lạ đối với một c{i g đó m| tôi không biết. Càng ngày cái thân h nh đẹp đẽ của tôi 120

càng dị dạng đi trước cặp mắt kinh ngạc của m nh. Đ}u còn những đường nét kiều di m đầy sức sống của nàng tiên nữ thuở trước? Đ}u còn tham vọng, danh tiếng của tôi? Luôn luôn và ngoài ý muốn của mình, tôi cảm thấy khốn khổ và thua trận. Cuộc chiến đấu với cuộc sống-người khồng lồ

ấy-không cần sức. Nhưng tôi nghĩ tới đứa con sắp ch|o đời và nỗi buồn phiền của tôi tiêu tan. Những gi}y ph đợi chờ khủng khiếp trong đêm khuya. Niềm vinh quang làm mẹ, chúng tôi phải trả gi{ đắt biết chừng nào!...Trong giai đoạn cuối cùng của thời kỳ thai nghén, bắt đầu hình thành sự phân ly giữa hai mẹ con. Những người mẹ cảm nhận một cách khác nhau cái động t{c đầu tiên của đứa bé, cái bàn chân gõ vào cách cửa của thế giới, vào cái thành bụng ẩn chứa nó cách biệt với thế giới. Một số người h}n hoan đón nhận cái tín hiệu thông báo sự hiện hữu một cuộc sống tự

lập; một số khác ghê tởm cho mình là cái túi hứng đựng của một kẻ xa lạ.

Một lần nữa, sự hoà nhập giữa c{i thai v| cơ thể người mẹ bị rối loạn: tử

cung sa xuống, người phụ nữ có cảm giác bị nén, bị căng v| khó thở. Lần này, họ bị chiếm hữu, không phải bởi loài không rõ rệt, mà bởi đứa con sắp chào đời. Cho tới lúc này, nó chỉ là một hình ảnh, một niềm hy vọng. Giờ

đ}y nó trớ thành hiện hữu một cách nặng nề. Sự hiện diện của nó đặt ra những vấn đề mới. Mọi sự chuyển dịch đều đ{ng sợ: riêng sự sinh đẻ đ{ng sợ một c{ch đặc biệt. Khi gần đến ngày đến tháng, tất cả nỗi kinh hoàng ở

tuổi ấu thơ trỗi dậy. Trong Chiến tranh và Hoà bình, dưới gương mặt của Lise, Tolstoi miêu tả người phụ nữ cho sinh đẻ là một tội tử hình; và quả là nàng bị chết. Tuỳ theo trường hợp, sinh đẻ mang tính chất rất khác nhau: người mẹ vừa muốn giữ lại trong lòng mình cái khúc thịt vốn là một mảnh quý giá của cái, tôi của mình, vừa muốn thoát khỏi một kẻ làm mình vướng víu. Rốt cuộc họ muốn làm chủ ước vọng của mình nhưng lại sự

những trách nhiệm mới do sự vật chất ho{ n|y đặt ra. Hoặc nguyện vọng này, hoặc nguyện vọng kia chiến thắng, nhưng thông thường họ phân vân.

V| thông thường khi nghĩ tới sự thử th{ch đ{ng sợ này, tâm trạng họ

121

không thật rõ ràng: họ muốn tự thuyết phục mình và thuyết phục người than - mẹ, chồng - là họ có thể vượt qua thử thách ấy một mình, không cần có sự trợ gi p; nhưng đồng thời oán trách thiên hạ, oán trách cuộc đời và người thân về những nỗi đau họ phải chịu đựng, và giữ một thái độ thụ

động để phản ứng. Những người phụ nữ tự lập - đ|n b| đã có con hoặc phụ nữ có d ng khí - quyết tâm giữ vai trò chủ động trong những giờ phút trước và ngay cả trong khi lâm bồn. Hết sức trẻ thơ, họ phó thác một cách thụ động cho b| đỡ, cho mẹ; một số ít không kêu la vì kiêu hãnh; một số

kh{c khước từ mọi mệnh lệnh. Một cách khái quát, có thể nói rằng trong cơn khủng hoảng này, họ biểu thị th{i độ sâu kín của m nh đối với thế giới nói chung, đối với sự sinh đẻ của mình nói riêng: họ tỏ ra khắc kỷ, nh n nhục, yêu sách, dữ dằn, phản kháng, lì lợm hay căng thẳng...Những trạng thái tâm lý này cố ảnh hưởng rất lớn đối với thời hạn và những nỗi khó khăn của sự sinh đẻ (dĩ nhiên sự sinh đẻ nào c ng tùy thuộc vào những yếu tố hoàn toàn hữu cơ). Điều đ{ng lưu ý l| thông thường phụ nữ-c ng như một số con vật nuôi giống cái-cần có sự gi p đỡ để làm tròn chức năng tạo hoá phó thác cho họ. Có những phụ nữ nông dân cứng rắn và những cô gái xấu hổ khi sinh con ngoài gi{ th , sinh đẻ lấy một m nh; nhưng thường th đứa bé bị chết hay người mẹ bị những căn bệnh không thể chữa trị

được. Ngay cả lúc hoàn thành công việc thực hiện số phận nữ giới của m nh, người phụ nữ v n bị phụ thuộc điều đó c ng chỉ ra rằng trong phạm vi nhân loại, thiên nhiên không bao giờ khác biệt với cái nhân tạo. Dĩ

nhiên sự xung đột giữa quyền lợi của cá nhân người phụ nữ và quyền lợi của loài, gay gắt tới mức nó thường d n tới cái chết hoặc của người mẹ

hoặc của đứa con. Chính sự can thiệp của con người trong y học và ph u thuật đã l|m giảm đ{ng kể - thậm chí hầu như loại trừ - những tai họa vốn rất thường xảy ra trước kia. Phương ph{p g}y tê đang trên đường bác bỏ

sự khẳng định của Kinh thánh: “Người sẽ sinh con trong đau đớn”.

Phương ph{p n|y đang thịnh hành ở Mỹ và bắt đầu được phổ biến ở Pháp.

122

Theo một sắc luật tháng ba 1949, chúng trở thành bắt buộc ở Anh. Trên kia đã nói l| một số người chống nữ quyền, nhân danh Tạo hoá và Kinh thánh, ph n nộ đối với việc người ta muốn loại trừ những nỗi đau đớn của sinh đẻ. Theo họ, những sự đau đớn ấy là một trong những cội nguồn “bản năng” m u tử: nếu không cảm thấy công việc sinh đẻ, th người mẹ không nhận thức sâu sắc đứa con là của mình khi nó được giới thiệu với mình.

Nhưng người ta c ng gặp cái cảm giác trống rỗng và xa lạ ấy ở những sản phụ chịu đau đớn. Tình mẹ con là một tình cảm, một th{i độ tự giác, chứ

không phải một bản năng; nó không nhất thiết gắn liền với quá trình thai nghén: một phụ nữ có thể yêu một đứa con nuôi, một đứa con riêng của chồng, với tình yêu mẹ con, v.v...Khó có thể nói chính xác những sự can thiệp trên đ}y của y học, của giải ph u tránh cho phụ nữ những nỗi đau đớn nào. Quá trình sổ nhau (délivrance) có khi kéo d|i trên hai mươi bốn tiếng, nhưng có khi chỉ di n ra trong hai, ba tiếng. Vì vậy không thể có một kết luận khái quát nào hết. Đối với một số ít phụ nữ, sinh đẻ là một cực hình. Đó l| trường hợp Isadora Duncan: bà trải qua thời kỳ thai nghén trong kinh hoàng và chắc hẳn những sự phản kháng về mặt tấm thần làm trầm trọng thêm những nỗi đau đớn trong quá trình sổ nhau. Bà viết: Người ta muốn nói gì thì cứ nói về Toà án tôn giáo Tây Ban Nha, không một người phụ nữ n|o đã từng có một đứa con là không khiếp hãi nó.

Không ngửng nghỉ, không xót thương, vị hung thần vô hình kia siết chặt tôi trong nanh vuốt, xé nát thịt xương và giây thần kinh tôi. Người ta bảo những nổi đau đớn d chóng quên. Riêng tôi chỉ có thể nói là chỉ cần nhắm mắt lại là tôi lại nghe những tiếng kêu la, rên xiết của mình. Trái lại, một số

phụ nữ cho đó l| một sự thử thách tương đối d vượt qua. Một số ít cho đó là một khoái cảm nhục dục. Một nữ bệnh nh}n đã t}m t nh với một nữ bác sĩ: Tôi là một đứa thích nhục cảm tới mức đối với mình, bản thân lâm bồn là một hành vì tình dục. Bà đỡ tẩm v| tiêm thuốc cho tôi. Chỉ thế l| đủ kích thích tôi mạnh mẽ với những sự run rẩy của thần kinh. Có những phụ nữ

123

cho rằng họ cảm thấy mình có sức mạnh sáng tạo trong lúc lâm bồn, v| đã thực sự hoàn thành một công việc tự ngúyện và bổ ích. Trái lại, nhiều người cảm thấy thụ động, thấy mình là một công cụ chịu đau đớn, chịu đoạ đ|y. Quan hệ đầu tiên giữa người mẹ v| đứa trẻ sơ sinh c ng đa dạng.

Một số phụ nữ đau khổ cảm thấy cái trống trải hiện nay trong con người mình: họ có cảm giác báu vật của mình bị mất trộm. Nhưng đồng thời mọi bà mẹ trẻ đều tò mò một cách kỳ th được trông thấy, được có trong tay một sinh linh do mình tạo thành, từ thân thể mình mà ra, thì quả là một điều huyền diệu kỳ lạ. Nhưng phần nào là phần quả của người mẹ trong sự kiện kh{c thường quẳng lên tr{i đất một cuộc đời mới? Họ không biết.

Không thể có sinh linh kia nếu không có họ; thế nhưng họ lại không được nó. Thật buồn bã và kinh ngạc thấy nó ở bên ngoài, tách khỏi mình. và hầu như bao giờ c ng là một nỗi thất vọng. Người phụ nữ muốn cảm thấy nó là của m nh như chính l| b|n tay m nh; nhưg tất cả những gì nó cảm nhận đều khép kín trong nó; nó mờ đục, cách ly, không thể thâm nhập; thậm chí họ không thừa nhận nó vì không biết nó. Họ trải qua thời kỳ thai nghén của mình mà không có nó; không có một quá khứ. chung nào với đứa trẻ lạ

l m kia. Họ mong chư nó thân thuộc ngay với m nh. Nhưng không, nó l|

một kẻ mới tới và họ bàng hoàng thấy m nh đón nó một cách hỡ hứng.

Trong những giấc mơ thời kỳ mang thai, nó là một hình ảnh, nó là vô cùng vô tận và người mẹ ôm ấp trong tư tưởng công việc sinh đẻ nay mai của mình. Nay thì nó là một cá thể hoàn chỉnh hết sức nhỏ bé, quả nó là ng u nhiên, mỏng manh, khó tính. Niềm vui trông thấy nó ở kia, bằng xương bằng thịt, l n lộn với nỗi ân hận nó chỉ có thế. Qua việc cho con bú, nhiều bà mẹ trẻ tìm thấy lại ở đứa con một mối quan hệ s}u đâm giữa người với người vượt qua sự cách biệt. Đó l| một nỗi mệt nhọc làm hao mòn nhiều hơn nỗi mệt nhọc thai nghén; nhưng cho phép người cho con bú kéo dài trạng thái nghỉ ngơi, yên tĩnh, mãn nguyện của người phụ nữ mang thai.

Một nữ nhân vật tiểu thuyết tâm sự: Khi đứa bé bú, tôi không có gì khác 124

phải làm và tình hình ấy có thể kéo dài hàng giờ; thậm chí không nghĩ tới cái gì sẽ xảy tới sau đó. Chỉ có việc chờ đợi cho nó rời khỏi vú tựa một con ong đã h t no nê nhuỵ hoa. Nhưng cùng có những phụ nữ không thể tự

nuôi con v| th{i độ thờ ơ đến kinh ngạc trong những giờ ph t đầu tiên kéo dài chừng nào họ chưa t m thấy được những mối quan hệ cụ thể với đứa con. C ng có nhiều người me sợ hãi những trách nhiệm mới. Trong thời kỳ

mang thai, họ phó mặc cho thịt da mình; họ không đứng trước sự đòi hỏi của một sáng kiến nào. Giờ đ}y, trước mặt họ là một con người có những quyền đối với họ.

Một số phụ nữ vui vẻ vuốt ve đứa trẻ chừng nào họ con ở bệnh viên, vui tươi v| vô tư, nhưng khi về đến nhà thì nhìn nó như một gánh nặng. Thậm chí cho con bú, họ c ng không cảm thấy một niềm vui nào; trái lại, họ sợ

làm hỏng mất bộ ngực; họ giận dỗi khi nhận thấy cặp vú nứt nẻ, các tuyến v đau đớn. Miệng đưa trẻ làm họ bị thương tổn; họ cảm thấy như nó h t mất sức lực, nguồn sống, hạnh phúc của họ. Nó buộc họ phải phục vụ một cách nặng nhọc và không còn là một bộ phận của họ nữa: nó xuất hiện như

một tên bạo chúa. Họ giận dỗi nhìn con người nhỏ bé xa lạ kia uy hiếp thịt da họ, sự tự do của họ, cái “tôi” trọn vẹn của họ.

Nhiều nhân tố khác can thiệp vào. Quan hệ giữa người thiếu phụ và bà mẹ v n hết sức quan trọng. Một nữ b{c sĩ kể trường hợp một bà mẹ trẻ: h có mẹ tới thăm l| sữa nàng bị cạn. N|ng thường đòi hỏi được gi p đỡ, nhưng ganh tị với những sự chăm sóc của một người đ|n b| kh{c đối với đứa con và lúc đó, tỏ ra rầu rĩ với nó.

Quan hệ với bố đẻ đứa bé, và những tình cảm của chính ông ta c ng có ảnh hưởng lớn. Cả một loạt lý do kinh t và tình cảm x{c định đứa bé như

một gánh nặng, một sợi dây ràng buộc hay như một sự giải phóng, một báu vật, một sự an to|n. Có trường hợp ác cảm trở thành hận thù không che giấu mà biểu hiện l| th{i độ thờ ơ hay những cách đối xử tồi tệ. Thông 125

thường người mẹ có ý thức về bổn phận chống: lại ác cảm ấy và cảm thấy hối hận d n tới những nỗi kinh hoàng, những sự sợ hãi phải mang thai. Tất cả các nhà phân tâm học đều nhất trí cho rằng những người mẹ bị ám ảnh bởi ý nghĩ l|m điều không hay đối với con cái, những người hình dung ra những tai nạn khủng khiếp, đều có một mối ác cảm đối với chúng và cố

gắng dồn nén mối ác cảm ấy.

Dầu sao, điều đ{ng ch ý v| sự phân biệt mối quan hệ này với mọi mối quan hệ khác giữa người với người, là ở chỗ trong những thời kỳ đầu tiên, bản th}n đứa trẻ không có ảnh hưởng gì: những nụ cười, những lời bập bẹ

của nó không có ý nghĩa n|o kh{c ngo|i c{i ý nghĩa người mẹ quy cho chúng. Họ cho nó là d thương, tuyệt vời hay khó chịu, d ghét, ghê tởm, c{i đó tuỳ thuộc vào người mẹ, chứ không phải vào nó. Vì vậy, những người phụ nữ lạnh lùng, bất mãn, âu sầu vốn chờ đợi ở đứa con một sự

hiện diện, một sức ấm, một nguồn kích thích giải thoát họ khỏi bản thân mình, bao giờ c ng thất vọng một cách sâu xa. C ng như khi vượt qua tuổi dậy thì, qua thời kỳ làm quen với hoạt động tình dục, hay qua hôn nhân, sau khi sinh đẻ, ở những người hy vọng một sự kiện bên ngoài có thể đổi mới và biện minh cho cuộc sống của m nh, người ta bắt gập một nỗi thất vọng rầu rĩ. Đô l| t nh cảm chúng ta bắt gặp ở Sophie Tolstoi. Bà viết: Chín tháng ấy là những tháng khủng khiếp nhất đời mình. Còn về tháng thứ

mười, thì thà không nói tới còn hơn..

Bà cố gắng ghi vào nhật ký một niềm vui ước lệ, nhưng uổng công vô ích: điều làm chúng ta ngạc nhiên là nỗi buồn và sự sợ hãi của b| đối với trách nhiệm.

Mọi việc đã xong. M nh đã nằm nơi, có phần đau đớn của m nh; m nh đã hồi phục và dần dà trở lại với cuộc sống với một nỗi sợ hãi và lo âu thường xuyên về

đứa con và nhất là về chồng. Một cái g đó đã đổ vỡ trong mình. Một cái gì hảo 126

mình là mình sẽ mãi mãi đau khổ, m nh nghĩ đó là nỗi sợ hãi không làm tròn bổn phận đối với gia đ nh. M nh không còn vẻ tự nhiên nữa và đâm sợ thứ tình thương tầm thường của một người mẹ đối với con cái, sợ quá yêu chồng. Người ta cho yêu chồng con là chuyện đức hạnh. Thỉnh thỏang ý nghĩ ấy an ủi mình...Tình mẹ con mạnh mẽ biết chừng nào, và làm mẹ, đối với mình, là chuyện tự nhiên biết chừng nào! Nó là con của Liova và vì thế mình yêu nó.

Nhưng người ta biết bà nói nhiều đến tình yêu đối với chồng như vậy chính là vì bà không yêu chồng; ác cảm ấy, đứa bé hoài thai trong những vòng tay bà vốn kinh hãi, phải gánh chịu.

K.Mansfield miêu tả th{i độ lưỡng lự của một người mẹ trẻ yêu thương chồng nhưng khó chịu khi được chồng mơn trớn. Đối với con cái, bà vừa âu vếm vừa cố một cảm giác trông vắng mà bà ta buồn bã cho đó l| một sự

hững hờ hoàn toàn. Ngồi nghỉ trong vườn cạnh đứa con t, Linda nghĩ tới chồng, Stanley.

Giờ đ}y, n|ng đã l| vợ chàng; và thậm chí yêu chàng. Không phải Stanley ai nấy đều biết, không phải Stanley thường thật, mà là một Stanley rụt rè, nhạy cảm, ngây thơ, tối tối quy xuống đọc kinh. Nhưng điều bất hạnh là...ở chỗ nàng rất ít được gặp Stanley của mình. Có những tia chớp, những khoảnh khắc tỉnh lặng, còn tất cả những lúc khác, nàng có cảm giác sống trong một căn nh| luôn luôn s n sàng bốc cháy, trên một con tàu lúc n|o c ng có thể chìm nghỉm. Và bao giờ Stanley c ng ở trong tầm tai họa.

N|ng để toàn bộ thời gian để cứu giúp ch|ng, chăm sóc chàng, an ủi chàng và nghe chuyện chàng. Thì giờ còn lại, nàng sống trong nỗi lo sợ có con...Người ta thường ca ngợi có con là số phận chung của phụ nữ. Không phải thế! Nàng chẳng hạn, nàng có thể chứng minh rằng nói như thế là không đ ng. N|ng bị thai nghen làm cho mệt mỏi, sút kém, chán nản. Điều khó chịu hơn cả là nàng không yêu con. Không việc gì phải giả đò...Không, như thể có một cơn gió lạnh làm nàng tê buốt trong mỗi một cuộc du lịch 127

khủng khiếp; nàng không còn có sức ấm cung cấp cho chúng nữa. Còn cậu bé tí hon, thì nhờ trời! Nó thuộc về mẹ nó, về Beryl, về ai c ng được. Nàng hầu như chỉ bế ẳm nó chút xíu. Nàng cảm thấy mình dửng dưng trong khi nó ngồi dưới chân mình. Nàng cúi xuống nhìn...Nó có một c{i g đó kỳ lạ, kh{c thường trong nụ cười của nó, khiến Linda, đến lượt mình, c ng mỉm cười. Nhưng n|ng tỉnh táo trở lại và nói với đứa bé vẻ lạnh nhất: “Mẹ

không yêu trẻ nhỏ “- Mẹ không yêu trẻ nhỏ ư?” Nó không thể tin điều đó.

“Mẹ không yêu con.” Nó sững sờ chìa tay về phía mẹ. Linda ngã mình xuông thảm cỏ nói với vẻ nghiêm khắc:

“Sao con tiếp tục cười thế? Nếu biết mẹ nghĩ g , thì chắc hẳn con sẽ

chẳng cười đâu...” Linda hết sức kinh ngạc về th{i độ tin cậy của đứa bé. A, không, mi phải thành thực! Đó không phải là cảm nhận của n|ng; đó l|

một cái gì hoàn toàn khác, một cái gì rất mới, rất...

Mắt n|ng đ m lệ; nàng dịu dàng thầm thì với con:

“Chào con, con bé bỏng của mẹ...” Tất cả những ví dụ trên đủ chứng minh rằng không có chuyện “bản năng” m u tử: bất luận thế nào, cái từ ấy c ng không thể áp dụng cho loài người. Quy định th{i độ của người mẹ là toàn bộ vị trí của họ và cách thức họ đảm nhận vị trí ấy. Như ch ng ta vừa thấy ở phần trên, th{i độ ấy cực kỳ biến động. Tuy nhiên, nếu hoàn cảnh không thật sự bất lợi, th người mẹ thấy mình phong ph lên qua đứa con.

Một nh| thơ nữ viết về một bà mẹ trẻ như sau Nó như thể một lời giải đ{p hiện thực đời sống của bản thân nàng...Qua nó, nàng có ảnh hưởng đối với mọi sự vật v|, để bắt đầu, đối với bản thân mình. Và một bà mẹ trẻ khác, nhân vật tiểu thuyết của cùng tác giả nói trên, tâm sự: Nó đè nặng trên cánh tay tôi, trên ngực tôi, tựa một thứ nặng nhất đời, sức lực tôi không thể

chịu đựng hơn. Nó nh}n ch m tôi xuống lòng đất, trong im lặng v| đêm tối.

Đột nhiên, nó ném cả sức nặng của tr{i đất lên đôi vai tôi. Chính vì thế, tôi đã muốn có nó. Một mình tôi không thôi thì quá nhẹ.

128

Nếu một số ít phụ nữ, vốn là những cái “m{y đẻ” hơn l| những người mẹ, h con bị cai sữa, h con ch|o đời, là không còn quan tâm tới nó, và chỉ

mong chờ một lần thai nghén, thì, trái lại, nhiều người cảm thấy chính lúc xa c{ch l| l c đứa con thuộc về mình. Nó không còn là một mảng không rõ ràng của cái “tôi” của họ, mà là một mảnh đời, một bộ phận của thế giới, có thể trông thấy, sờ mó được. Thịt da nó có cái êm ái, cái chất đ|n hồi ấm áp mà lúc còn là cô thiếu nữ, người phụ nữ từng thèm muốn qua thịt da người mẹ, và về sau, thèm muốn ở khắp mọi nơi. Nó là cỏ cây, là muông thú; trong ánh mắt nó, có những cơn mưa v| những dòng sông, có sắc xanh của bầu trời và của biển cả; móng tay móng chân của nó một m|u đỏ thắm; mái tóc của nó mượt mà; nó là một con búp bê sống động, một cánh chim, một con mèo nhỏ; “đo{ hoa của mẹ, hòn ngọc của mẹ, con gà con của mẹ, con chiên con của mẹ”...- Người mẹ thầm thì hầu như những từ ngữ của người yêu v| c ng như người yêu, khát khao dùng tính từ sở hữu - họ c ng sử

dụng cùng những cách thức chiếm hữu: những sự vuốt ve, những nụ hôn; siết chặt con vào lòng, ôm ấp nó trong sức ấm của đôi c{nh tay trên chiếc giường ngủ.

Tình cảm mẹ con mang một gương mặt mới khi đứa con khôn lớn.

Những thời kỳ đầu, nó chỉ là một “đứa trẻ như mọi đứa trẻ khác”, nó chỉ

tồn tại trong tính khái quát của nó; dần d|, nó được cá thể hoá. Quan hệ mẹ

con ngày một thêm phức tạp đứa con là một thứ của cải, một báu vật; nhưng c ng l| một gánh nặng, một bạo chúa. Niềm vui người mẹ có thể

tìm thấy ở đứa con là niềm vui của tấm lòng khoan hậu.

Người mẹ hoan hỉ cảm thấy sự cần thiết của mình, vị trí của mình qua những yêu cầu được minh đ{p ứng. Nhưng c{i khó v| c{i vĩ đại của tình m u tử là ở chỗ nó không bao hàm quan hệ qua lại trước mặt người me, không phải là một người đ|n ông, một vị anh hung, một bậc á thần, mà là một ý thức nhỏ nhoi, bập bẹ, đắm chìm trong một hình hài mỏng manh, 129

nhỏ bé. Người mẹ không chờ đợi một phần thưởng n|o đền đ{p công ơn của m nh. Nhưng ngược lại, không phải không có trường hợp độc đo{n, bạo ngược v| vưa tai hại cho đứa con, th{i độ không thỏa đ{ng ấy, bao giờ

c ng l| nguồn thất vọng đối với người mẹ. Một nữ b{c sĩ kể một trương hợp điển hình, trường hợp một bà mẹ người Italia mà bà theo dõi hoàn cảnh qua nhiều năm.

B| Mazetti đông con v| không ngớt than phiền đứa này hay đứa kia làm khổ mình. Bà muốn người ta gi p đỡ, nhưng không ai gi p được. Vì bà ta nghĩ m nh hơn mọi người, nhất l| hơn chồng và con. Ra ngoài thì bà ta ứng xử hoà nhã v| cao thượng; nhưng ngược lại ở nhà, rất nóng nảy và bạo ngược. Xuất thân từ một gia đ nh nghèo v| vô học, bà ta luôn luôn muốn

“vươn lên”; theo học lớp ban đêm v| có lẽ có thể thỏa mãn được tham vọng nếu năm mười sáu tuổi, không lấy một người đ|n ông sau khi mang thai. Bà ta tiếp tục tìm cách thoát khỏi môi trường của mình, tiếp tục theo các lớp ban đêm,.v.v..

Người chồng vốn là một công nhân lành nghề; nhưng do phản ứng với th{i độ gây gổ và kiêu ngạo của vợ, đ}m ra nghiện rượu.

Sau khi ly hôn và sau một thời gian nh n nhục với thân phận của mình, bà ta bắt đầu đối xử với con cái giống như đối với bố chúng. Lúc bé, chúng l|m bà ta hài lòng, học hành tử tế, được điểm tốt ở trường v.v...

Nhưng khi Louise, cô g{i đầu lòng, lên mười sáu, bà mẹ sợ cô gái lặp lại kinh nghiệm của chính mình. Và quả là bà ta nghiêm khắc và thô bạo tới mức như để trả thù, Louise đẻ con hoang.

Tất cả c{c con đều đứng về phía bố chống lại người mẹ luôn luôn đe nẹt chúng với những yêu sách cao về đạo lý. Bao giờ b| ta c ng chỉ gắn bó, yêu quý mỗi lúc một đứa, rồi vô cớ, chuyển sang vỗ về đứa khác, khiến chúng giận dữ và ghen tị nhau. Con gái thay nhau giao du với đ|n ông, mắc bệnh 130

hoa li u và đưa về nhà những đứa con hoang. Con trai thì trở thành trộm cắp. Nhưng bà mẹ thì không muốn hiểu là chính những yêu s{ch lý tưởng của m nh đã đẩy ch ng v|o bước đường đó.

Người mẹ viện cớ mình giận dữ là vì muốn “đ|o tạo” con; v| ngược lại, càng thất bại trong h|nh động, bà ta càng nổi giận, càng hận thù.

Một cách ứng xử khác, khá quen thuộc và không kém phần tai hại đối với đứa con, là sự tận tụy đến mức tự đ|y đoạ m nh. Để san lấp cái trống trải trong lòng và tự trừng phạt mình về một sự thù ghét mình không muốn tự thú nhận, một số bà mẹ tự biến thành nô lệ của con cái; không ngừng ấp ủ một mối lo âu bệnh họan, không thể cho con rời khỏi mình; khước từ mọi thú vui, mọi sinh hoạt cá nhân, và mang gương mặt nạn nhân. Từ những sự “hy sinh” này, họ nghĩ có quyền khước từ mọi sự độc lập đối với con c{i. Th{i độ phủ nhận này d dàng kết hợp với ỷ muốn đô hô một c{ch độc đo{n người mẹ đau khổ biến nỗi đau khổ của mình thành một thứ v khí m| họ sử dụng để làm khổ người khác. Những cái trò hy sinh này làm nảy sinh ở đứa trẻ những cảm giác tội lỗi thường đè nặng lên nó suốt cuộc đời, và có hại hơn cả nh ng trò g}y gổ. Nghiêng ngả, hoang mang, đứa trẻ không tìm thấy một v khi tự vệ nào: khi thì những giọt nước mắt, khi thì những trận đòn khiến nó nghĩ m nh phạm tội.

Trước kia, cô bé muốn làm thế nào những con búp bê của mình thì làm, và khi giúp một cô chị, một cô bạn trong công việc chăm sóc một đứa bé, cô gái chẳng phải chịu trách nhiệm g . Nhưng giờ đ}y, xã hội, người chồng, người mẹ và chính niềm kiêu hãnh của m nh đòi hỏi người phụ nữ phải chịu trách nhiệm về cuộc sống nhỏ nhoi xa lạ n|y như thể nó là tác phẩm của m nh. Đặc biệt người chồng giận dữ về những thiếu sót của đứa con giống như bực tức về một bữa ăn tối chẳng ra sao hay về một hành vi không tốt của vợ; những yêu sách trừu tượng của chồng thường có ảnh hưởng nặng nề đối với quan hệ mẹ con. Một phụ nữ độc lập - nhờ cảnh cô 131

đơn, sự vô tư lự hay uy quyền của m nh trong gia đ nh- có thể thanh thản hơn nhiều so với những người trên vai nặng những ý muốn thơng trị mà dù muốn hay không, họ phải phục tùng trong lúc bắt đứa trẻ phải tuân theo. V điều rất khó khăn l| nhốt chặt trong những khuôn khổ định s n một cuộc sống bí ẩn tựa cuộc sống những con thú, hiếu động và vô trật tự

như các lực lượng thiên nhiên, tuy v n là cuộc sống con người. Không thể

huấn luyện đứa trẻ trong im lặng như huấn luyện một con c n, nhưng c ng không thể thuyết phục nó với lời lẽ của người lớn.

Dĩ nhiên, vấn đề đặt ra rất hấp d n, và khi rảnh rang, người mẹ thích đóng vai một nhà giáo dục được đặt ngồi lặng lẽ trong công viên, đứa trẻ

v n còn là một nguồn vui như trong thời kỳ nó ẩn náu trong bụng; thông thường, v n còn ít nhiều mang tính chất trẻ thơ, người mẹ hoan hỉ làm những trò nghịch ngợm cùng với nó, làm sống lại những trò chơi, từ ngữ , công việc, niềm vui của những ngày th{ng đã bị chôn vùi. Nhưng khi giặt gi , nấu bếp, cho một đứa con khác bú, chợ búa, tiếp khách, và nhất là khi lo cho chồng, th đứa con chỉ còn là một sự hiện diện không đ ng l c, quấy rầy; người mẹ không có thì giờ “huấn luyện” nó. Trước hết, phải ngăn cấm, không cho nó ph{ ph{ch; nó l|m đổ vỡ, xé rách, bôi bẩn; nó là một tai họa thường xuyên đối với đồ vật v| đối với chính bản thân nó. Nó cựa quậy, la hét, nói năng, l|m ồn; nó sống cho bản thân nó; và cuộc sống ấy quấy rầy cuộc sống của bố mẹ nó. Quyền lợi của nó và của bố mẹ không gặp gỡ

nhau v| đó l| cội nguồn bi kịch. Luôn luôn vướng víu vì nó, họ luôn luôn bắt nó phải chịu những sự hy sinh mà nó không hiểu vì sao: họ hy sinh nó vì cuộc sống bình yên của họ và cả vì tương lai của nó nữa. Dĩ nhiên là nó phản kháng. Nó không hiểu những lời mẹ nó tìm cách giải thích với nó; không thể thâm nhập vào ý thức của riêng nó: những niềm ước mơ, những nỗi sợ hãi, những sự ám ảnh, những nguyện vọng của nó tạo nên một thế

giới mờ đục. Người mẹ chỉ có thể từ bên ngoài, một cách mò m m, đặt quy 132

tắc cho một con người cảm nhận những quy tắc ấy như một sự thô bạo phi lý.

Khi con khôn lớn, không khí không hiểu biết l n nhau v n tồn tại: nó bước vào một v trụ quyền lợi và giá trị m| người mẹ bị loại trừ ra khỏi.

Đặc biệt, đứa con trai thường coi thường mệnh lệnh của phụ nữ vì kiêu hãnh về đặc quyền nam giới của mình. Bà mẹ yêu cầu nó phải làm xong bài vở, nhưng ba không thể giải những bài toán nó phải làm, dịch một văn bản latin; không thể “theo dõi” nó. Có khi người mẹ uất giận đến phát khóc trong cái nhiệm vụ cam go mà ít khi ông bố hiểu được khó khăn điều khiển một con người ma m nh không cùng đồng cảm nhưng lại là một con người; can thiệp vào một quyền tự do xa lạ, nó chỉ được x{c định và khẳng định trong lúc phản kháng lại chính chúng ta.

Tình hình thay đổi tuy theo đứa con là trai hay gái, và tuy bé trai có “khó khăn” hơn, nhưng thông thường, người mẹ thích hợp với nó hơn. Do uy tín phụ nữ thừa nhận đối với nam giới và do những đặc quyền cụ thể của giới này, nhiều phụ nữ muốn có con trai. Họ bảo: “Cho ra đời một người đ|n ông thì thật tuyệt vời!” Họ ước mơ sinh hạ một người “anh hùng”, và dĩ nhiên, anh hùng thuộc nam giới. Đứa con trai sẽ là một sáng tạo {p đặt ý muốn của mình trên mặt tr{i đất, v| người mẹ sẽ dự phần vào sự bất tử

của nó. Những ngôi nh| người mẹ chưa x}y dựng, những xứ sở họ chưa khám phá, những cuốn sách họ chưa đọc, đứa con trai sẽ mang lại cho họ.

Qua nó, họ sẽ chiếm hữu v trụ, nhưng với điều kiện họ l| chủ sở hữu đứa con trai của mình. Từ đó nảy sinh cái nghịch lý trong th{i độ của họ.

Freud cho rằng mối quan hệ giữa người mẹ và con trai là mối quan hệ ít có hiện tượng lưỡng trị hơn cả. Nhưng thực tế, trong sinh đẻ, c ng như

trong hôn nhân và tình yêu, người phụ nữ có th{i độ không rõ ràng đối với sự siêu nghiệm của nam giới. Nếu đời sống vợ chồng hay đời sống tình ái của họ khiến họ thù hận đ|n ông, thi họ sẽ thỏa mãn khi thống trị người 133

đ|n ông dưới gương mặt trẻ thơ của anh ta. Họ sẽ ứng xử một cách thân mật h|i hước với cái giới vốn có những yêu sách cao ngạo. Có khi, làm đứa trẻ khiếp hãi bằng cách bảo người ta sẽ tước đoạt nó của họ nếu nó không ngoan. V| dù có khiêm nhường hơn, dịu d|ng hơn, tôn trọng ở đứa con trai, người anh hùng tương lai, họ v n cố sức đặt nó trong hiện thực cố hữu cứa nó, để nó thực sự là của họ. Họ ứng xử với con như với một đứa trẻ sơ

sinh chẳng khác nào họ ứng xử với chồng như với một đứa trẻ. Ước mơ

của họ đầy mâu thu n: Họ muốn đứa con trai là vô cùng vô tận, nắm trong lòng bàn tay mình và thống trị toàn thế giới, nhưng quỳ gối trước mặt mình. Họ khuyến khích nó tỏ ra n ng nịu, tham ăn, hào hiệp, rụt rè, ít ra ngo|i; ngăn cấm nó chơi thể thao, giao du với bạn bè, làm cho nó nghi ngờ

đối với chính bản thân nó, vì họ muốn có nó riêng cho một mình mình; nhưng họ thất vọng nếu nó không đồng thời trở thành một nhà mạo hiểm, một nh| vô địch, một t|i năng m| họ có thể lấy làm kiêu hãnh. Ảnh hưởng của họ thường không tốt - như Montherlant47 và Mauriac48 khẳng định.

May sao cho đứa con trai, nó có thể thoát khỏi ảnh hưởng ấy tương đối d dàng: nó được tập tục và xã hội khuyến khích. Và bản thân người mẹ c ng nh n nhục chịu đựng: họ biết rõ cuộc đấu tranh chống nam giới là không cân sức. Họ tự an ủi m nh trong l c đóng vai trò người mẹ đau khổ hay gậm nhấm niềm kiêu hãnh đã sản sinh ra một trong những kẻ chiến thắng mình.

Bé g{i th được phó thác cho mẹ ho|n to|n hơn. Có những bà mẹ thỏa mãn về cuộc sống của mình nên mong muốn tự hiện thân mình trong một đứa con g{i, hay, chí ít c ng đón nhận nó không phải trong nỗi niềm thất vọng. Họ muốn tạo cơ may m nh chưa được gặp; tạo cho con một tuổi thanh xuân hạnh phúc.

47 Nhà văn Pháp hiện đại.

48 Nhà văn Pháp hiện đại.

134

Colette vẽ lên chân dung một trong những bà mẹ hiền hoà và khoan dung ấy: Sido yêu quý con gái mình trong tự do; cho con hết tất cả mà không bao giờ đòi hỏi gì hết vì cảm thấy niềm vui từ đ{y con tim mình.

Người mẹ khước từ cái tôi của mình, mà chỉ nghĩ tới hạnh phúc của con; thậm chí có khi ích kỷ và khe khắt đối với phần còn lại của thế giới. Nguy cơ duy nhất uy hiếp họ, là trở nên khó chịu đối với đứa con gái mình yêu quý, như trường hợp bà de Sévigné đối với bà de Grignan49. Người con gái tìm cách, với vẻ buồn bực, thoát khỏi một sự tận tụy độc đo{n, v| thường không thành công: suốt đời, họ v n trẻ thơ, rụt rè trước trách nhiệm của mình vì từng được quá “ấp ủ” trong cánh mẹ.

Một số phụ nữ cảm thấy vị trí phụ nữ của mình như một tai họa tuyệt đối: họ mong ước hay đón nhận một đứa con gái với niềm vui xót xa tự tìm thấy lại mình trong một nạn nh}n kh{c; v| đồng thời cảm thấy mình có lỗi đã sinh ra nó. Nỗi ân hận, lòng trắc ẩn đối với bản th}n m nh qua đứa con gái, thể hiện ra bằng những mối lo âu vô tận. Họ không rời đứa con một bước; ngủ chung giường với con mười lăm, hai mươi lăm.

Số đông phụ nữ vừa đòi hỏi vừa căm giận số phận đ|n b| của mình; chịu đựng số phận ấy trong oán hờn. Vì chán ghét giới mình, họ có thể áp dụng đối với con gái một nền giáo dục nam tính; và ít khi tỏ ra thật sự khoan dung. Giận dỗi v sinh con g{i, người mẹ đón nhận nó với lời phán quyết mập mờ: “Con sẽ l| đ|n b|.” Họ muốn bù đắp sự thấp kém của mình bằng c{ch l|m cho đứa con gái - mà họ xem như chính hình bóng của mình -

thành một nhân vật siêu việt; nhưng lại c ng muốn bắt con chịu cái tì vết mình từng phải chịu. Đôi khi, họ t m c{ch {p đặt cho con hoàn toàn số

phận của chính mình:

“C{i g tương đối tốt đối với mẹ th c ng tương đối tốt đối với con; mẹ

từng được nuôi dạy như thế đấy, con sẽ chia sẻ số phận của mẹ”.

49 Nữ công tước Pháp (thế kỷ XVIII), con gái yêu của nữ văn sĩ de Sévigné.

135

Trái lại, có khi, họ khăng khăng cấm đo{n con g{i không được giống mình: họ muốn kinh nghiệm của mình không vô ích, đó l| một cách trả thù.

Người đ|n b| phong tình thì cho con gái vào tu viện; người phụ nữ dốt nát th cho con g{i được học hành.

Trong một cuốn tiểu thuyết, một bà mẹ giận dữ nói với con gái, hệ quả

bất hạnh của một lỗi lầm ở tuổi thanh xuân:

Mày cố mà hiểu lấy. Nếu một việc giống như thể xảy tới đối với mày, thì tao sẽ

từ mày đấy. Tao, tao không biết gì hết. Tội lỗi, thật là mơ hồ! Tội lỗi! Nếu một gã đàn ông gọi mày, thì mày chớ đi theo. Mày cứ đi con đường của mày. Chớ ngoảnh đầu lại. Mày hiểu chứ? Tao bảo trước rồi đây, chớ để việc đó xảy ra, và nếu xảy ra, thì tao sẽ không một chút xót thương nào đâu.

Qua thực tế các mối quan hệ mẹ con, nổi lên rõ rệt sự sai lầm của hai thiên kiến thường được chấp nhận. Thiên kiến thứ nhất là cho rằng d u sao, sự sinh đẻ c ng đủ thỏa mãn người phụ nữ: hoàn toàn không phải như vậy.

Không ít bà mẹ đau khổ, xót xa, không được mãn nguyện. Trường hợp Sophie Tolstoi, người sinh nở hơn mười lần, rất có ý nghĩa. Trong suốt cuốn nhật ký, bà không ngừng nhắc đi nhắc lại rằng tất cả mọi thứ trên trần thế và trong bản th}n b| đều vô ích và trống rỗng. “Với các con, mình đã không còn có cảm giác trẻ trung nữa. Mình sống yên ổn và có hạnh phúc.” Khước từ tuổi trẻ, nhan sắc, đời sống cá nhân, bà cảm thấy ít nhiều yên ổn, cảm giác thấy mình có tuổi, có kinh nghiệm. “Cảm giác thấy mình cần thiết đối với chúng là một niềm hạnh phúc lớn” Chúng là một v khí cho phép bà phủ nhận ưu thế của chồng. “Nguồn lực duy nhất, v khí duy nhất của m nh để lập lại quan hệ bình đẳng giữa vợ chồng mình, là con cái, nghị lực, niềm vui và sức khoẻ...” Nhưng ch ng tuyệt đối không đủ để

mang lại ý nghĩa cho một cuộc sống đã bị sầu não gậm nhấm. Ngày 25

tháng giêng 1905, sau một thời gian phấn chấn ngắn, bà viết: 136

Mình cũng muốn và có thể tất cả 50. Nhưng h cảm giác ấy qua đi, l|

mình nhận thấy mình không muốn và không thể gì hết, không gì hết, ngoài việc chăm sóc những đứa bé sơ sinh, ăn, uống, ngủ, yêu chồng và con, những thứ, xét cho cùng, phải là hạnh ph c nhưng lại làm mình buồn và như hôm qua, l|m mình muốn khóc. V| mười một năm sau Mình kiên quyết và tha thiết dành tâm sức cho việc giáo dục c{c con. Nhưng lạy Chúa!

Mình sốt ruột, nóng nảy biết chừng nào, mình kêu la biết chừng nào!...Cuộc chiến đấu suốt đời này với con c{i đ{ng chán biết chừng nào!

Quan hệ giữa người mẹ với con c{i được x{c định trong lòng một hình thái tổng quát, tức là cuộc sống của người đó; nó tùy thuộc vào quan hệ

của họ với chồng, với quá khứ và những mối lo toan của mình, của chính bản thân mình. Cho rằng đứa con là một liều thuốc vạn năng l| một sai lầm vừa tai hại vừa phi lý. Đó c ng l| kết luận của một nữ b{c sĩ t}m thần qua các công trình nghiên cứu các hiện tượng trong sinh đẻ. B| đề rất cao chức năng n|y, cho rằng qua chức năng ấy, người phụ nữ tự thể hiện trọn vẹn, nhưng với điều kiện nó được đảm nhận một cách tự do và mong muốn một c{ch ch}n th|nh. Người thiếu phụ phải ở trong một trạng thái tâm lý, tinh thần và vật chất cho phép họ chấp nhận trách nhiệm; nếu không, hệ quả sẽ tai hại. Đặc biệt, sẽ là tội lỗi nếu khuyên những người u sầu hay rối loạn tâm thần dùng đứa con làm bài thuốc chữa trị, khuyên như thế là mang lại tai họa cho cả người mẹ l n đứa con. Chỉ có người phụ

nữ cân bằng, lành mạnh, cố ý thức về trách nhiệm của mình là có khả năng trở thành một “bà mẹ tốt”.

Tôi có nói tai họa đè nặng lên hôn nhân, là vì thông thường người ta gặp nhau trong sự yếu kém, chứ không phải trong sức mạnh của nhau, và vì đ{ng lẽ hoan hỉ mang lại sức mạnh cho nhau thì lại đòi hỏi người kia phải mang nó lại cho mình. Lại càng sai lầm tai hại hơn nếu ước mơ đạt được 50 Chính S.Tolstoi nhấn mạnh.

137

qua đứa con, một sự hoàn mãn, một sức ấm, một giá trị mà người ta không thể tự mình tạo nên. Nó chỉ mang lại niềm vui cho người phụ nữ có thể

mong muốn một c{ch vô tư hạnh phúc cho một người kh{c, cho người tìm c{ch vượt qua cuộc sống của bản thân mình và không nghĩ tới m nh. Dĩ

nhiên, đứa con là một mục tiêu người ta có thể nhằm vào nó một cách chính đ{ng; nhưng c ng như mọi mục tiêu khác, nó không thể là một cái gì có sắn, và nó phải được đặt ra cho chinh bản thân nò, chứ không phải cho những lợi ích giả định n|o đó. Một nh| văn đã nói chí lý: Con cái không phái là những thể vật của tình yêu. Chúng không thay thế

cho một mục đích sống hị tan vỡ; không phải là nguyên liệu dùng để lấp đầy cái trống trải trong cuộc sống của ch ng ta. Ch ng đòi hỏi một trách nhiệm và một bổn phận nặng nề; l| những nụ hoa cao quý nhất của tình yêu tự do. Chúng không phải l| đồ chơi của bố mẹ, là sự thực hiện nhu cầu sống của họ, và c ng không phải là những thay thế cho tham vọng không được mãn nguyện của họ. Nói về những đứa con, là nói về nghĩa vụ tạo nên những con người có hạnh phúc.

Thiên kiến thứ hai, trực tiếp bao hàm trong thiên kiến thứ nhất nói trên, l| đứa con tìm thấy một niềm hạnh phúc vững chãi trong vòng tay người mẹ. Không có người mẹ “biến chất”, nhưng có những người mẹ xấu.

Những mặc cảm, những sự ám ảnh, những cơn loạn thần kinh của người lớn có nguồn gốc trong quá khứ của gia đ nh. Những bố mẹ có những mối xung đột, tranh chấp, bi kịch riêng của mình có thể có ảnh hưởng tai hại đối với con cái.

Có một nghich lý tội lỗi l| khước từ đối với phụ nữ mọi hoạt động công khai, ngăn cản họ tham gia sự nghiệp của nam giới, tuyên bõ họ bất lực trong mọi lĩnh vực, và giao phó cho họ công việc khó khăn nhất, quan trọng nhất: công việc đ|o tạo một con người. Có vô số phụ nữ cho đến nay v n bị tập tục, truyền thống không cho phép hưởng thụ giáo dục, ván hoá, 138

ngăn cấm hoạt động v| đảm nhận trách nhiệm, nhưng lại không ngần ngại đặt vào vòng tay họ những đứa trẻ, giống như trước kia, người ta dùng những con búp bê an ủi họ về sự thua kém đối với con trai. Người ta ngăn cản họ sống; và để bù đắp lại, cho phép họ chơi với những thứ đồ chơi bằng xương bằng thịt. Phải hoàn toàn có hạnh phúc hay phải là một nữ

th{nh, người phụ nữ mới cưỡng nổi lòng ham muốn lợi dụng các quyền của mình.

Có thể Montesquieu có lý khi cho rằng giao cho phụ nữ công việc cai trị

một Quốc gia tốt hơn l| cai quản một gia đ nh, v h người ta để cho họ có cơ hội, thì phụ nữ c ng khôn ngoan, c ng h|nh động cố hiệu quả như đ|n ông. Chính trong tư duy trừu tượng, trong h|nh động có suy xét, phụ nữ

d dàng vượt qua nữ tính hơn cả. Hiện nay, họ gặp khó khăn hơn nhiều trong việc tự giải thoát ra khỏi quá khứ của mình, trong việc tìm kiếm một thế cân bằng về tình cảm vì tình hình của họ không hể tạo cho họ một điều kiện thuận lợi nào.

Đ|n ông ở thế cân bằng và hợp lý hơn nhiều trong lao động c ng như

trong gia đ nh; họ tính toán với một sự chính xác toán học; nhưng họ trở

nên phi logic, dối trá, thay đổi thất thường cạnh người vợ v| đối với vợ, tha hồ “l|m mưa l|m gió”; v| c ng như vậy, đối với con c{i, người mẹ

muốn làm gì c ng được. Th{i độ buông thả này thật nguy hiểm, v người vợ có thể tự bảo vệ mình chống lại chồng hơn l| đứa con có thể tự bảo vệ

nó chống lại mẹ. Dĩ nhiên sẽ có lợi cho hạnh phúc cửa đứa con nếu người mẹ là một con người trọn vẹn, mãn nguyện trong lao động và trong quan hệ với tập thể. Mong sao đứa con bị phó mặc cho bố mẹ muốn nghìn lần ít hơn hiện nay, và việc học hành, vui chơi của nó di n ra giữa những trẻ con kh{c, dưới sự giám sát của những người lớn chỉ có quan hệ thuần tuý, phi cá nhân với nó.

139

Ngay cả trong trường hợp đứa con xuất hiện như một báu vật giữa cuộc sống hạnh phúc, hay chí ít c ng c}n băng, th nó v n không thể thu hẹp đường chân trời của. người mẹ. Không phải chỉ có sự bội bạc, mà cả sự thất bại của đứa con trai c ng sẽ dập tắt mọi hy vọng của họ. C ng như trong hôn nhân hay tình yêu, họ để cho người khác biện minh cuộc sống của m nh, trong l c th{i độ duy nhất chính đ{ng l| tự đảm nhận lấy cuộc sống ấy trong tự do.

Như ch ng ta đã thấy, sự thua kém của phụ nữ bắt nguồn từ cho l c đầu họ chỉ có việc lặp lại cuộc sống, trong l c đ|n ông tạo ra những lý do để

sống, những lý do mà mọi giới cho là còn cốt yếu hơn cả tính nhân tạo đơn thuần của cuộc đời. Nhốt chặt người phụ nữ v|o trong sinh đẻ, sẽ là kéo d|i vĩnh vi n tình trạng ấy. Ngày nay, phụ nữ đòi hỏi tham gia phong trào tìm cách không ngừng tự biện minh m nh trong l c vượt lên trên chính bản thân mình của nhân loại. Họ chỉ đồng ý cung cấp cuộc sống nếu cuộc sống có ý nghĩa. Họ không thể làm mẹ nếu không tìm cách giữ một vai trò trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, Điều đó không giống như việc cung cấp thịt da cho đại bác, cung cấp những ngưòã nô lệ, những nạn nhân hay những con người tự do.

Trong một xã hội được tổ chức một cách thỏa đ{ng, trong đó đứa trẻ

được cộng đồng đảm nhận một phần lớn việc chăm sóc, v| người mẹ được gi p đỡ, trong một xã hội như thế, sinh đẻ có thể hoàn toàn, dung hoà với lao động nữ. Ngược lại, chính người phụ nữ làm việc-chị nông dân, nhà hoá học nữ, nữ văn sĩ-l| người d chịu nhất trong thai nghén vì họ không tự huy n hoặc mình về chính con người mình; chính người phụ nữ có cuộc sống riêng phong phú nhất là người cho con nhiều nhất v| đòi hỏi ở nó ít nhất chính người phụ nữ nhận thức được những giá trị nh}n văn đích thực trong nỗ. lực, trong đấu tranh và sự nhận thức ấy sẽ là nhà giáo dục tốt nhất. Ngày nay, thông thường, phụ nữ khó dung hoà giữa một bên là nghề

140

nghiệp giữ họ lại ngoài gia đ nh nhiều giờ liền và ngôn hết sức lực của họ, với một bên là việc chăm sóc con c{i. Như vậy là vì một mặt, lao động nữ, chủ yếu v n là một thứ trạng thái nô lệ, và mặt khác, xã hội chưa hề có nỗ

lực để bảo đảm việc chăm sóc, trông coi, giáo dục trẻ nhỏ ngo|i gia đ nh.

Đ}y l| một thiếu sót về mặt xã hội; nhưng c ng sẽ là ngụy biện nếu cho rằng một đạo luật ghi trên bầu trời và trong ruột gan bà mẹ rằng mẹ và con thuộc về nhau một c{c độc tôn. Thực ra, sự phụ thuộc l n nhau ấy chỉ là hai mặt áp bức tai hại.

Thật là huy n hoặc nếu cho rằng nhờ sinh đẻ, phụ nữ trở th|nh người b nh đẳng với đ|n ông một cách cụ thể. Người ta c ng nói rất nhiều về

những quyền thiêng liêng của phụ nữ, nhưng người mẹ được trọng vọng, không phải với tư c{ch người mẹ; người phụ nữ có con ngoài giá thú v n bị khinh miệt; chỉ có trong hôn nh}n, người mẹ được tôn vinh, tức là với tư

c{ch người phụ thuộc vào chồng. Chừng nào chồng v n l| người chủ gia đ nh về kinh tế, thì con cái v n phụ thuộc vào bố nhiều hơn đối với mẹ, cho d u người mẹ chăm sóc con c{i nhiều hơn. V vậy, như trên đã nói, quan hệ mẹ con bị quan hệ của vợ đối với chồng chỉ đạo chặt chẽ.

Vì vậy, quan hệ vợ chồng, đời sống gia đ nh v| sự sinh đẻ tạo thành một tổng thể mà tất cả mọi yếu tố đều có quan hệ chỉ đạo l n nhau. Nếu gắn bó một cách âu yếm với chồng, phụ nữ có thể đảm nhận một cách nhẹ nhàng nhiệm vụ trong gia đ nh; v| nếu cố hạnh phúc với con cái, thì họ sẽ d dãi với chồng.

Nhưng sự hài hòa này không d thực hiện vì những trách nhiệm khác nhau quy định cho người vợ không thật ăn khớp với nhau. Báo chí phụ nữ

chỉ vẽ rất nhiều cho người nội trợ nghệ thuật giữ gìn sức cuốn hút của mình về mặt tình dục trong lúc rửa bát đĩa, giữ gìn vẻ di m lệ trong thời kỳ

mang thai và dung hòa cách làm duyên làm dáng, sự sinh đẻ với cách quản lý gia đ nh. Nhưng những ai sốt sắng nghe theo sẽ sớm hoang mang về

141

những lời khuyên bảo ấy: quả là khó có thể khêu gợi khi đôi b|n tay nứt nẻ

và hình hài biến dạng v sinh đẻ. Mặt khác, lý tưởng gia đ nh m}u thu n với sự vận động của cuộc sống. Tình m u tử thường bị ảnh hưởng bởi những lời mắng mỏ và những cơn giận dữ do yêu cầu giữ gìn nhà cửa gây nên; người phụ nữ phải trải qua những giờ phút nóng nảy và gắt gỏng.

Thu nhập của họ lại ít ỏi, không vững chắc. Không bao giờ họ có thể tự cứu mình bằng chứng lao động của m nh. Người phụ nữ bị nhốt chặt trong gia đ nh không thể tự mình xây dựng cuộc sống của m nh; không có phương tiện tự khẳng định m nh trong tính đặc thù của mình, và vì vậy, tính đặc thù này không được thừa nhận.

Đối với người Arập, người Da đỏ và nhiều d}n cư nông thôn, phụ nữ chỉ

là một con c{i trong gia đ nh m| ngưói ta đ{nh gi{ theo lao động người đó cung cấp, và bị người ta thay thế không thương tiếc.

Trong nhiều nền văn minh hiện đại, phụ nữ ít nhiều được cá thể ho{ đối với chồng. Nhưng có nguy cơ chỉ còn là hiện thân của một sự khái quát đem thuần trừ phi không phủ nhận hoàn toàn cái tôi của mình bằng cách ch m đắm m nh như Natacha trong một sự tận tụy say mê v| độc đo{n đối với gia đ nh. Họ là người nữ chủ nhân gia đ nh, người vợ, người mẹ duy nhất và chung nhất. Natacha thích thú trong sự tự phủ nhận tuyệt vời ấy và phủ nhận những người khác trong lúc phủ nhận mọi sự đối chiếu.

Nhưng ngược lại, phụ nữ phương T}y mong muốn được người khác chú ý tới mình với tư c{ch người nữ chủ nhân ấy, người vợ ấy, người mẹ ấy, người phụ nữ ấy. Đó l| sự mãn nguyện duy nhất họ tìm kiếm trong cuộc sống xã hội của mình.

142

CHƯƠNG III: ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

Gia đ nh không phải là một cộng đồng khép kín: vượt qua sự cách ly của mình, nó thiết lập những mỗi giao tiếp với các tế bào xã hội kh{c. Gia đ nh không phải chỉ là một “nội thất” đôi vợ chồng khép mình ở trong đó, m|

còn biểu hiện mức sống, tài sản và sở thích của họ nó được trưng b|y ra trước mắt người khác. Chủ yếu, người vợ sắp xếp cuộc sống ngoại giao ấy.

Với tư c{ch người sản xuất v| người công dân, đ|n ông có quan hệ với tập thể qua một sự đo|n kết hữu cơ x}y dựng trên cơ sở phân công lao động. Đôi vợ chồng là một pháp nhân xã hội, được xác định bởi gia đ nh, giai cấp, giới, chủng tộc, gắn liền bằng những sợi dây của một khối đo|n kết cơ học với những nhóm, củng cố vị trí xã hội một c{ch tương tự. Vợ có khả năng tượng trưng cho cả hai vợ chồng một cách trong sáng nhất: quan hệ nghề nghiệp của chồng thường không khớp với sự khẳng định giá trị xã hội của họ; còn vợ có thể chỉ giao thiệp với những người bằng vai phải lứa vì không bị một công việc lao động nào ràng buộc; ngoài ra, có thì giờ rảnh rỗi để đảm bảo, trong những cuộc “viếng thăm” và “tiếp đón”, những mối quan hệ, tuy thực ti n là vô bổ và dĩ nhiên chỉ có vị trí quan trọng đối với lớp người quan tâm giữ vị trí của mình trong trật tự thứ bậc xã hội, nghĩa là những lớp người tự cho mình là lum một số tầng lớp kh{c. Nghĩa vụ

“đại diện” của họ về mặt xã hội hoà quyện làm một với niềm vui được xuất đầu lộ diện.

V| trước hết, họ phải tự đại diện cho chính bản thân mình: ở nhà, trong lúc làm công việc, họ chỉ “ăn mặc”. Để ra phố, để tiếp khách, họ “ăn diện”.

Trang phục của họ mang hai tính chất: vừa thể hiện phẩm chất xã hội (mức sống, tài sản, giới), vừa cụ thể hoá tính tự yêu mình (narcissisme) của họ.

Nó là ý phục v| c ng l| thứ trang điểm. Qua đó, người phụ nữ vốn đau khổ vì không có việc g để l|m nghĩ m nh có thể thể hiện thực thể mình.

Chăm sóc sắc đẹp, ăn diện, đó l| một thứ lao động cho phép họ chiếm hữu 143

con người mình giống như chiếm hữu tổ ấm của mình bằng công việc nội trợ. L c đó, họ có cảm giác cái tôi của họ do chính mình lựa chọn và tái tạo.

Tập tục khuyến khích họ tự tha hoá m nh như vậy trong chính hình ảnh mình.

Quần {o c ng như th}n thể của đ|n ông nhằm chỉ ra sự siêu nghiệm của họ, chứ không phải l| để thu hút ánh mắt người khác; đối với họ, cái thanh lịch c ng như vẻ đẹp không phải ở chỗ biến mình thành khách thể. Vì vậy, b nh thường, họ không cho vẻ bề ngoài là cái phản chiếu thực thể mình.

Trái lại, bản thân xã hội đòi hỏi phụ nữ biến th|nh đối tượng tình dục. Mục đích mốt này, mốt nọ họ phải tuân theo, không phải l| để phát hiện họ như

những cá thể độc lập, mà trái lại, là tách họ ra khỏi sự siêu nghiệm để cung cấp họ cho con đực như những con mồi người ta không tìm cách phục vụ

dự định của họ, mà trái lại, tìm cách cản trở chúng. Chiếc váy không thuận tiện bằng chiếc quần, đôi gi|y cao gót làm cho việc đi lại khó khăn. Những tấm áo dài và những đôi gi|y khiêu v ít tiện dụng nhất, những chiếc m và những đôi tất mỏng mảnh nhất được coi là những thứ thanh lịch nhất.

Dù che lấp, làm biến dạng hay uốn theo đường nét thân thể, trang phục v n dâng nó cho ánh mắt người ta. Vì vậy, trang phục là một trò chơi tuyệt vời đối với cô bé mong muốn tự ngắm nghía mình, về sau, ở lứa tuổi dậy thì, cô gái phân vân giữa mong muốn v| khước từ việc phô bày thân hình mình.

Qua trang sức - như đã nói ở những phần trên -, phụ nữ hoà nhập vào thiên nhiên, trở th|nh hoa thơm và bảo ngọc đối với đ|n ông, v| đối với cả

chính bản thân mình. Cái lấp lánh của những viên kim cương đeo ở cổ

không phân biệt với cái óng ánh của làn da; để có những hạt kim cương ấy, họ tự đồng nhất hoá mình với mọi thứ của cải trên đời. Họ không chỉ ao ước những giá trị nhục cảm của ch ng, m| đôi khi cả những giá trị tình 144

cảm, tinh thần của chúng nữa. Vật trang sức này là một kỷ niệm, vật trang sức kia là một biểu tượng.

Trong tập Hồi ký, một nh| văn nữ gợi lại nhưng năm tháng của tuổi thanh xuân:

Tôi luôn luôn ăn bận theo kiểu trang phục trong các bức tranh chân dung.

Tôi đi dạo chơi với những bộ quần {o như của các nhân vật trong tranh Van Eyck51, Rubens52, hay Memling53 Tôi v n nhớ hình ảnh m nh đi qua một đường phố Bruxelles, một ng|y mùa đông, với tâm áo nhung dài màu thạch anh tím được trang điềm bằng những chiếc dải bạc theo kiểu áo l .

Kéo một chiếc đuôi {o d|i thườn thượt, tôi quét hết vỉa hè. Chiếc m lông thú màu vàng ôm lấy mải tóc m|u hung, nhưng vật kỳ lạ hơn hết là viên kim cương tôi đeo chính giữa trán. Vì sao có tất cả những thứ đó? Chỉ vì c{i đó l|m tôi thích th , v| bằng c{ch đó, tôi nghĩ l| m nh sống ngoài mọi ước lệ. Người ta c|ng cười trên đường tôi đi qua, tôi c|ng b|y đặt ra những thứ kỳ khôi. Tôi sẽ xấu hổ nếu phải thay đổi một cái gì đó trong cung c{ch của mình vì bị người ta chế gi u. Tôi nghĩ nếu như vậy thì quả là một sự

đầu hàng tồi tệ...Đối với tôi, trang phục còn là một cái gì khác. Các thiên thần trong tranh Gozzoli54, Fra Angelico55, Burne Jones56 là hình m u của 51 Họa sĩ người Hà Lan, giai đoạn văn hóa phục hưng thế kỷ XV.

52 Peter Paul Rubens (1577 - 1640), là một họa sĩ lỗi lạc người Vlaanderen (hay Flandre - nay thuộc Bỉ) vào thế kỉ XVII, là người khai mở cho phong cách hội họa Baroque. Ông được vua Tây Ban Nha Felipe IV và vua Anh Charles I phong tước Hiệp sĩ. Những bức tranh nổi tiếng như: Sự chiến thắng của đạo đức –

1620, Đức Trinh nữ Maria, 1626-1628,...

53 Hans Memling hay Memlinc (1430 - 1494), họa sĩ người Đức - sống tại Bỉ, sáng tác trong giai đoạn Phục hưng phương bắc, tác giả của bức Madonna and Angels.

54 Benozzo Gozzoli (1420 - 1497), Họa sĩ n gười Italia chuyên về Bích họa của thời kỳ tiền phục hưng và phục hưng, ông nổi tiếng với những bức như Triumph of Saint Thomas Aquinas, Madonna with blessing Chil d, The procession of the Magi,...

55 Fra Angelico (1395 – 1455) họa sĩ bích họa thời kỳ tiền phục hưng, chuyên họa về Bích họa đặc biệt là về

đề tài tôn giáo, ông là thầy dạy của Benozzo Gozzoli, những tác phẩm nổi tiếng có Adoration of the Magi, Madonna of Humility,...

56 Edward Coley Burne Jones (1833 - 1898) họa sĩ người Anh, tác giả của bức Morgan Le Fay, Fatima, ...

145

tôi. Trang phục của tôi bao giờ c ng m|u thanh thiên và màu vàng chói; những tấm ảo dài lụng thụng xoè ra thành vô số c{i đuôi xung quanh tôi.

Các bệnh viện tâm thần l| nơi có những ví dụ rõ rệt nhất về hiện tượng kh{c thường này. Khi không, kiểm soát lòng yêu thích của m nh đối với các đồ vật quý giá hay các biểu tượng, phụ nữ quên mất gương mặt của chính bản thân mình và có thể ăn mặc một cách kỳ cục. Chẳng hạn, các cô bé gái tí hơn cho trang phục là thứ nguy trang biến mình thành nàng tiên, bà ho|ng, đóa hoa; cho m nh l| đẹp mỗi khi mang trên người những tràng hoa, những cái dải v nó đồng hóa mình với những thứ hào nhoáng kỳ

diệu ấy. Say mê màu sắc một tấm vải, một cô g{i ng}y thơ không chú ý tới sắc da nhợt nhạt phản {nh trên gương mặt m nh. Người ta c ng gặp sở

thích khiếm nhã này ở các nữ nghệ sĩ v| nữ tri thức bị thế giới bên ngoài mê hoặc hơn l| có nhận thức về chính gương mặt mình: say mê vải vóc cổ

xưa, đồ trang sức ngày trước, họ hoan hỉ gọi lên hình ảnh Trung Hoa hay thời Trung đại và chỉ lướt lên tấm gương soi một ánh mắt vội v|ng. Đôi khi, người ta ngạc nhiên trước những lối trang phục kỳ cục của phụ nữ lớn tuổi: vương miện, đăng ten, {o d|i rực rỡ, vòng cổ...khiến người ta chú ý một cách bất lợi tới những đường nét phôi pha của họ. Trái lại, một phụ nữ

thanh lịch, cùng lắm, chỉ có thể tìm thấy trong trang phục những niềm hứng thú nhục cảm hay mỹ thuật, nhưng họ phải dung hoà chúng với sự

hài hoà của hình ảnh mình: màu áo sẽ tôn thêm sắc da, lối cắt quần áo sẽ

làm nổi bật hay uốn nắn đường nét cơ thể. Họ ưu {i chính con người mình được trang điểm, chứ không phải những đồ vật trang điểm họ.

Trang phục không phải chỉ đơn thuần l| để trang điểm: nó thể hiện địa vị xã hội của người phụ nữ. Người ta phê phán mọi phụ nữ ăn bận “tựa một gái giang hồ”. Nhưng c ng cần nhấn mạnh là sự đoan trang không phải là ở chỗ trang phục một cách dè dặt đến mức khắt khe. Người phụ nữ

tỏ vẻ kích thích quá lộ li u là bất nhã; nhưng b|i xích sự việc ấy c ng 146

không hợp lẽ: người ta có thể cho là mình muốn làm ra vẻ đ|n ông, m nh l|

một người đồng tính luyến ái; hoặc muốn làm ra vẻ kh{c thường, mình là một người lập dị; hoặc nữa là muốn thách thức xã hội, mình là một tay vô chính phủ.

Nếu chỉ muốn l|m người ta không quá chú ý, thì phải giữ nữ tính của m nh. Ý nghĩa xã hội của trang phục cho phép phụ nữ thể hiện qua c{ch ăn mặc, thái độ đối với xã hội. Tuân thủ trật tự đã an b|i, họ tự tạo cho mình một nh}n c{ch kín đ{o v| hợp lẽ, và có thể có nhiều sắc thái khác nhau: mảnh mai, trẻ thơ, bí ẩn, thơ ngây, nghiêm khắc, vui vẻ, đoan trang, có chút táo bạo hay kín đ{o, tuỳ theo cách mình lựa chọn. Hoặc, ngược lại, khẳng định th{i độ khước từ ước lệ bằng sự độc đ{o của mình.

Điều đ{ng lưu ý l| trong nhiều tiểu thuyết, người phụ nữ “được giải phóng” tỏ ra kh{c thường với lối trang phục táo bạo làm nổi bật tính cách đối tượng tình dục, tức tính phụ thuộc của mình. Trong This age of innocence ( Tuổi ngây thơ) của Edith Wharton57, người thiếu phụ ly hôn, với một quá khứ phiêu lưu, với trái tim táo bạo, đầu tiên được giới thiệu với lối để hở cổ v| vai qu{ đ{ng: cái rùng mình phản đối nàng gây ra, nàng cho là nó phản ánh rõ rệt th{i độ bất chấp của m nh đối với lối thủ cựu. Chẳng hạn, cô thiếu nữ th thích ăn mặc theo kiểu đ|n b| có chồng; người phụ nữ

có tuổi lại thích trang phục như thiếu nữ; cô gái giang hồ, theo kiểu phụ nữ

thượng lưu; v| c{c b| mệnh phụ, theo kiểu đ|n bà yêu quái, quyến r lòng người. Dù mỗi người có trang phục theo hoàn cảnh của m nh chăng nữa, thì đó v n là một lối “trò chơi”. Nhưng những gì là nhân tạo c ng như

nghệ thuật đều nằm trong tưởng tượng. Điều làm họ hoan hỉ là sự hoà nhập làm một với một khách thể phi - hiện thực, tất yếu, hoàn mỹ như một nhân vật tiểu thuyết, một chần dung hay một pho tượng bán thân. Họ cố

tự tha hoá mình trong khách thể ấy.

57 Nhà nữ tiểu thuyết hiện đại Mỹ, tác giả của Tuổi thơ ngây, Ngôi nhà của Mirth, Ethan Frome,...

147

Bà de Noailles58, vốn rất coi trọng trang phục, buồn bã gợi lên trong Hồi ký tấn bi kịch về một chiếc áo dài may hỏng.

Tôi yêu màu sắc sặc sỡ, sự tương phản táo bạo của chúng. Đối với tôi, một chiếc áo là một phong cảnh, một cái mồi nhử của số phận, một lời hứa hẹn của tương lai.

Hễ bận tâm áo dài do những bàn tay ngập ngừng cắt, may, là tôi không khỏi không đau khổ vì những khiếm khuyết bộc lộ ra trên áo.

Nhiều phụ nữ hết sức coi trọng trang phục như vậy, vì nó phát hiện ra cho họ một cách phỉnh phờ vừa thế giới bên ngoài vừa chính cái tôi của họ.

Phụ nữ là một khách thể, trang phục, trang sức làm biến đổi chân giá trị

của họ. Không phải là một sự phù phiếm hoàn toàn khi họ hết sức coi trọng đôi tất chân băng lụa, đôi găng tay, chiếc m : giữ đ ng địa vị của mình là một điều bắt buộc khẩn thiết. Mỹ, một phần quan trọng ngân sách của người lao động nữ, được dành cho việc chăm sóc sắc đẹp và quần {o. ơ

Pháp, khoản chi phí có nhẹ hơn; nhưng c|ng “thể hiện ra ngoài tốt”, plni nữ c|ng được tôn trọng. Và càng tìm kiếm việc làm, họ càng cần có vẻ sang trọng: sự thanh lịch là một v khí tự vệ, một thứ “biển hiệu”, một bức thư

tiến cử.

Nó là một thứ nô dịch, những giá trị nó tạo nên phải trả giá. Chúng phải trả gi{ đắt tới mức đôi khi, một viên thanh tra chộp được trong những cửa hiệu lớn một phụ nữ trong giới thượng lưu hay một nữ nghệ sĩ đang lấy trộm những lọ nước hoa, những đôi tất lụa, những thứ đồ lót. Muốn ăn mặc tử tế, c ng phải bỏ thì giờ v| chăm sóc. Nó l| một nhiệm vụ đôi khi tạo nên những niềm vui thiết thực. Một tấm áo dài mới, có khi có thể là cả

một ngày hội. Cách hoá trang, cách chải tóc có thể coi như một công trình nghệ thuật. Ngày nay hơn bất kỳ lúc nào khác, phụ nữ có niềm vui uốn nắn cơ thể minh bằng thể thao, thể dục, tắm, matxa, và chế độ ăn uống, luyện tập; tự quyết định lấy trọng lượng, đường nét, sắc da. Mỹ học hiện 58 Nữ b{ tước Pháp, nữ thi sĩ (thế kỷ XX).

148

đại cho phép họ chủ động trong việc chăm sóc sắc đẹp, rèn luyện cơ bắp chống lại hiện tượng béo phị. Trong thể thao, thể dục, họ tự khẳng định mình với tư c{ch chủ thể.

Bên cạnh những thắng lợi mà phụ nữ có thể lấy làm kiêu hãnh một cách chính đ{ng ấy, công việc làm duyên l|m d{ng c ng như công việc nội trợ

bao hàm một cuộc đấu tranh chống lại thời gian, vì thân thể của họ c ng l|

một đối tượng bị năm th{ng gặm nhấm. Một nh| văn nữ miêu tả cuộc chiến đấu này chẳng khác nào cuộc chiến đấu của người nội trợ chống lại bụi bặm trong nhà:

Bây giờ không còn là thứ thịt rắn chắc cua tuổi thanh xuân. Dọc cánh tay và bắp đùi, đường nét cơ bắp hiện rõ dưới một lớp mỡ v| da đã có phần nhão.

Lo lắng, nàng lại đảo lộn một lần nữa thời khóa biểu: buổi sáng là nửa tiếng thể dục và buổi tối, trước khi lên giường, l| mười lăm ph t m{txa.

Nàng bắt đầu tra cứu sách giáo khoa y học, báo chí về mốt, và theo dõi vòng đo. N|ng dùng các thứ nước trái cây, thỉnh thỏang uống thuốc xổ và rửa bát với găng cao su. Hai mối lo toan của nàng, rốt cuộc kết hợp làm một: ra sức làm cho thân thể trẻ lại, và ra sức lau chùi nhà cửa tới mức nàng sẽ đạt tới một thời kỳ tĩnh lặng, một điểm giới hạn..., thế giới sẽ như

thể bị ngưng dọng, thoát ra ngoài sự già cỗi và phế thải...ở bể bơi, giờ đ}y, nàng theo những lớp học thực sự để cải tiến phong cách, hết sức chăm ch tới những phương ph{p không ngừng đổi mới trong các tạp chí về sắc đẹp.

Ginger Rogers, nữ nhân vật tác phẩm, tâm sự:

“Mỗi s{ng, tôi đưa tới một trăm nh{t lược lên đầu, vừa vặn mất hai phút rưỡi và tôi có một m{i tóc mượt, m| như tơ...” Làm thế n|o để cho mắt cá chân của bạn được mịn màng? Hàng ngày, bạn hãy nhón chân ba mươi lần liên tục, không cho gót chân bén mặt đất, công việc tập luyện này chỉ đòi 149

hỏi một phút; một phút là cái gì trong một ngày? Một lần khác, là chuyện bôi dầu cho móng chân, móng tay, bột chanh cho đôi b|n tay, những quả

dâu tây nghiền nát cho đôi m{. Nhiều phụ nữ thà chịu bỏ một ngày l hội hơn l| đến l hội với trang phục không đẹp, cho d u mình không phải là người được chú ý tới.

Có người khẳng định: “Tôi ăn mặc chỉ vì một mình tôi thôi”; nhưng ngay cả trong chuyện tự ngắm nghía m nh, c ng v n thấp thoáng ánh mắt người khác. Không phải chỉ có trong bệnh viện tâm thần, những phụ nữ đỏm dáng mới một mực tin cậy hoàn toàn vào những ánh mắt xa vắng: thông thường, họ đòi hỏi nhân chứng.

Mười năm sau hôn nhân, Sophie Tolstoi viết trong nhật ký: Mình muốn người ta bảo m nh đẹp, muốn Liova thấy như thế, nghe người ta nói như thế...Đẹp mà làm gì? Thằng bé Pétia dễ thương của mình yêu bà vú già của nó như thể nó yêu một người đẹp và Liovotchka có thể làm quen với gương mật xấu xí nhất đời...Mình muốn đi uốn tóc. Không có một ai biết đâu, nhưng không phải vì vậy mà không xinh đẹp. Mình cầu gì người ta trông thấy mình? Những cái dài băng và những chiếc nơ làm mình thích thú, mình muốn một chiếc thắt lưng da mới và giờ đây, sau khi viết những dòng này, mình muốn khóc...

Các ông chồng đóng vai trò nh}n chứng ấy rất tồi. Nếu vợ quá hấp d n, thì họ ghen tuông. Nhưng mọi ông chồng ít nhiều là nhà vua Candaule; đều muốn vợ m nh l|m cho m nh được vẻ vang, muốn vợ thanh lịch, đẹp hay chí ít c ng “được”; nếu không, họ sẽ bảo vợ, vẻ khó chịu, với lối nói của lão Ubu59 “Hôm nay, trông mình thật xấu xí! Phải chăng v ch ng ta không đông kh{ch?” Trong hôn nhân, giá trị tình dục và giá trị xã hội khó có thể dung hoà với nhau: thế đối lập ấy được phản ánh ở đ}y. Người vợ

mà quá chú ý tới sức cuốn hút tình dục của mình ắt bị chồng cho là khiếm 59 Một nhân vật vừa độc ác vừa hèn nhát một cách khôi hài trong nhiều vở kịch của nh| văn Ph{p hiện đại Alfred Jarry.

150

nhã. Anh ta phê phán những sự táo bạo mà gi{ như của một phụ nữ khác th ch ng đã c{m dỗ anh ta, và sự phê phán ấy làm tiêu tan mọi ham muốn.

Nếu vợ ăn mặc đoan trang, th chồng tán th|nh nhưng với vẻ lạnh nhạt: anh ta thấy vợ không khêu gợi và trách móc một c{ch mơ hồ. Vì vậy, ít khi anh ta nhìn vợ với chính con mắt riêng mình, mà là qua con mắt người khác,”Người ta sẽ nói về n|ng như thế nào?” Anh ta đo{n định; sai vì kho{c cho người ta cái nhìn của anh ta với tư c{ch người chồng.

Đối với một người vợ, không có g đ{ng bực bội hơn l| thấy chồng thích thú những tấm áo dài hay những dáng dấp của một người đ|n b| kh{c, trong, khi anh ta phê phán những thứ đó của vợ. Vả lại, một cách tự phát, anh ta ở quá gần nàng nên không thể thấy; đối với anh ta, gương mặt của nàng là bất di bất dịch; anh ta không chú ý tới trang phục, tới những sự

thay đổi trong cách sửa soạn mái tóc của nàng. Trong cuộc sống và cách tiếp xúc hằng ngày, mọi ảo ảnh thường tiêu tan. Tình cảm vợ chồng c ng như t nh yêu x{c thịt nằm trong địa hạt hiện thực.

Phụ nữ ăn diện không phải v người đ|n ông họ yêu thương. Người ta nói họ ăn diện để khích động lòng ganh tị của những người đ|n b| kh{c sự ganh tị ấy quả là một dấu hiệu rực rỡ của sự thành công; nhưng đó không phải là mục đích duy nhất. Qua những cặp mắt thèm thuồng hay khâm phục, người phụ nữ tìm kiếm một sự khẳng định đối đối với nhan sắc, vẻ thanh lịch và thị hiếu của mình, khẳng định tuyệt đối đối với chính bản thân họ. Họ tìm kiếm một sự đ{nh gi{ dứt khoát bản thân mình, và việc đi t m. kiếm cái tuyệt đối, làm tình làm tội họ đến khốn khổ. Một lời khen làm họ nức lòng, nhưng một tiếng chê làm họ suy sụp. Và vì cái tuyệt đối chỉ có thể phát hiện qua một loạt hình thức vô tận, nên họ không bao giờ “thắng cuộc”; vì vậy cô g{i đỏm dáng hết sức nhạy cảm, v| c ng vị vậy, một số phụ nữ đẹp v| được phỉnh nịnh, tin chắc một cách buôn bã là mình không, đẹp v| c ng chẳng thanh, lịch, là quả minh không có được sự đồng 151

tình tối hậu của một “vị quan toà” họ không quen biết: họ nhằm một cái

“tự thân” (en soi) không thể thực hiện nổi.

Trang phục bao hàm ngay tức thì những buổi dạo chơi và những cuộc tiếp khách; vả lại, đó vốn là mục đích khởi nguyên của nó. Người phụ nữ

đi từ salon n|y đến salon khác với bộ quần áo mới và mời mọc những người phụ nữ khác trông thấy mình ngự trị “nội tâm” mình. Trong một số

trương hợp đặc biệt long trọng, ông chồng đi theo họ trong những cuộc

“viếng thăm”; nhưng thông thường, họ làm “bổn phận phù hoa” trong lúc chồng đi vắng. Người ta đã từng miêu tả hàng nghìn lần nỗi phiền muộn khôn nguôi đè nặng lên trên những buổi họp mặt này, vì những người phụ

nữ tập hợp lại do những “nghĩa vụ phù hoa” .không có gì thông báo cho nhau hết. Không có một nghĩa vụ chung nào gắn bó bà vợ vị luật sư với phu nh}n người thầy thuốc, c ng như giữa hai bà vợ của hai ông thầy thuốc. Sẽ là vô duyên nếu trong một cuộc nói chuyện chung, lại nói về

những hành vi dại dột của con cai và về những lo toan của mình trong gia đ nh. Vì vậy, người ta ta buộc phải nói về thời tiết, về cuốn tiểu thuyết hợp thời thượng mới nhất, về một khái niệm khái quát theo quan niệm của các ông chồng . Cái tục lệ “ngày tiếp khách của Phu nhân” có xu hướng biến mất; nhưng dưới những hình thái khác nhau, cái khổ dịch “thăm viếng”

v n sống sót ở Pháp. Phụ nữ Mỹ thì s n sàng thay thế việc chuyện trò bằng bài bridge, nhưng đó chỉ là lợi thế đối với những người thích trò chơi b|i này.

Tuy nhiên cuộc sống phù hoa mang những hình thái hấp d n hơn việc thực hiện một cách vô bổ một nghĩa vụ xã giao. Tiếp khách, không phải chỉ

là đón tiếp người khác trong nhà riêng của mình; mà là còn biến căn nh|

riêng này thành một địa hạt thần tiên, biến buổi tiếp thành l hội. Nhưng nữ chủ nhân chỉ có thể thực sự thỏai mái nếu không quá coi trọng những cuộc họp mặt như vậy; nếu không, thì sẽ day dứt về một sự phô trương 152

không bao giờ mãn nguyện. Vả lại, ít có phụ nữ có đủ của cải để tiêu phí cuộc đời trong “cảnh phù hoa”. Thông thường, những người có hẳn cuộc đời như thế, tìm cách chẳng những làm cho mình nổi danh, m| còn vượt qua cuộc sống phù hoa tới một số mục đích nhất định: những “salon” đích thực đều mang tính chất chinh trị hay văn học. Bằng c{ch đó, họ cố gắng gây ảnh hưởng đối với đ|n ông và giữ một vai trò cá nhân. Họ thoát ra khỏi thân phận người đ|n b| có chồng vốn l| người thòng thường không được thỏa mãn với những niềm vui, những sự thắng lợi chốc lát hiếm hoi.

Cuộc sống phù hoa đòi hỏi phải “đại diện”, phải phô trương, nhưng không tạo nên giữa mình và những người khác một sự giao tiếp thực sự. Nó không giải thoát họ khỏi nỗi cô đơn.

Michelet viết:

“Thật xót xa khi nghĩ - rằng người phụ nữ - một thực thể tương đối chỉ

có thể sống cặp đôi - lại thường phải sống đơn côi hơn đ|n ông. Đ|n ông th đ}u đ}u c ng họp quần được, tự tạo cho mình những mối quan hệ mới.

Còn phụ nữ thì không là gì hết nếu không có gia đ nh. V| gia đ nh l|m t nh, làm tội họ; toàn bộ gánh nặng đè nên vai họ”.

Và quả vậy, người phụ nữ, bị nhốt kín, bị tách biệt, không được biết niềm vui của tình dục bao hàm việc theo đuổi chung một số mục đích.

Công việc của họ không làm bận rộn trí óc; qu{ tr nh đ|o tạo không mang lại cho họ hứng th v| thói quen độc lập; thế nhưng họ lại sống trong cô đơn. Ch ng ta đã thấy đó là một trong những nỗi bất hạnh khiến Sophie Tolstoi than phiền. Hôn nh}n thường buộc bà xa mái nhà bố mẹ, xa những tình bạn buổi thanh xuân.

Trong cuốn Những thí nghiệm đầu tiên của tôi ( Mes apprentissages), Colette miêu tả sự ngỡ ngàng của một cô dâu mới cưới được đưa từ tỉnh lẻ lên Paris. Nàng chỉ tìm thấy niềm an ủi trong những bức thư d|i trao đổi với 153

mẹ. Nhưng thư từ đ}u có thể thay thế được một sự hiện diện, và nàng không thể thổ lộ nỗi niềm thất vọng của mình với Sido60. Thông thường, không còn tình thân mật thực sự giữa người thiếu phụ v| gia đ nh n|ng mẹ và các chị em gái không phải là bạn. Ngày nay, do khủng hoảng về nhà ở, nhiều chàng trai mới cưới vợ phải sống trong gia đ nh m nh hoặc gia đ nh vợ. Những sự hiện diện bất đắc dĩ ấy không phải bao giờ c ng tạo nên đối với người thiếu phụ một cuộc sống chung thực sự.

Những mối tình bạn với giới m nh m| người thiếu phụ giữ được hay tạo lập nên, là rất quý đối với họ. Chúng mang một tính cách khác xa những mối quan hệ giữa đ|n ông với nhau đ|n ông giao tiếp với nhau với tư c{ch cá thể qua những ý nghĩ, những dự định riêng tư của họ. Còn phụ nữ, bị

nhốt kín trong tính chất khái quát của số phận đ|n b| của mình, thì gắn bó với nhau bằng một thứ h|nh vi đồng lõa nội tại. V| điều mà họ tìm kiếm bên nhau, trước hết là sự khẳng định cái thế giới chung của mình. Họ

không tranh cãi về các quan niệm; họ cùng nhau trao đổi tâm tình và công việc gia đ nh. Họ liên minh với nhau để tạo nên một phản v trụ mà các giá trị lấn át các giá trị của nam giới. Liên kết lại với nhau, họ tìm ra sức mạnh để phá bỏ xiềng xích. Họ phủ nhận sự thống trị của đ|n ông về mặt tình dục trong lúc tâm tình với nhau về chuyện lãnh dục của mình, và chế

gi u một cách sỗ sàng sự ham hố hay sự vụng về của chồng. Họ c ng phủ

nhận một c{ch h|i hước ưu thế về tinh thần và trí tuệ của chồng và của đ|n ông nói chung. Họ đối chiếu kinh nghiệm của nhau: thai nghén, sinh đẻ, bệnh tật của con cái, của riêng mình, công việc nội trợ, trở thành những sự

kiện chủ yếu của lịch sử nhân loại.

Lao động của họ không phải là một thứ kỹ thuật: trong lúc truyền cho nhau các thủ thuật nội trợ, làm bếp, họ tạo cho chúng giá trị của một khoa học bí ẩn xây dựng trên cơ sở truyền khẩu. Thỉnh thỏang họ trao đổi với 60 Nhân vật người mẹ trong tác phẩm cùng tên của Colette.

154

nhau những vấn đề tinh thần mục “hộp thư” trên các tờ báo phụ nữ là một mô hình tốt của những sự trao đổi n|y. Người ta không bao giờ hình dung mục “Thư tín t}m t nh” d|nh cho đ|n ông. Đ|n ông gặp nhau trong xã hội vốn là xã hội của họ. Còn phụ nữ thì phải x{c định, tính toán, thám hiểm địa hạt của riêng mình. Chủ yếu họ trao đổi với nhau những lời khuyên về

sắc đẹp, những cách thức nấu nướng v| đan l{t, v| hỏi ý kiến của nhau.

Giá trị của những mối quan hệ này là tính chân thực của ch ng. Trước mặt đ|n ông, phụ nữ bao giờ c ng để cao giá trị của mình. Bên cạnh những người đ|n b| kh{c, phụ nữ đứng ở hậu trường. Họ lau chùi súng ống nhưng không chiến đấu. Họ sửa soạn trang phục, sáng tạo cách hoá trang, chuẩn bị mưu đồ đi pantoufle và khoác áo choàng trong hậu trường trước khi bước lên sân khấu. Họ thích bầu không khí ấm áp, êm ái, thỏai mái ấy.

Colette miêu tả như sau giờ phút cùng sống với cô bạn Marco: Những lời tâm tình ngắn gọn, những trò tiêu khiển của những cô bạn gái bị

giam hãm, những giờ phút khi thì giống như buồng thêu may của một nhà tu kín, khi thì tựa những phút nghỉ ngơi trong thời kỳ dưỡng bệnh...

Nh| văn thích th đóng vai trò cố vấn bên cạnh người phụ nữ lớn tuổi.

Những buổi chiều nóng nực, ngồi dưới chiếc mành ngoài ban công, Marco sửa quần áo. Nàng khâu vá kém, nhưng cẩn thận, và tôi kiêu hãnh về những lời khuyên của mình...“Chớ khâu những cái dải màu thanh thiên vào sơ-mi; màu hồng đối với quần áo lót, đẹp hơn và “ăn” da hơn”. Tôi nhanh nhẩu có những lời khuyên khác về phấn mặt, về son môi, về nét chì trên hàng mi. “Cô bảo thế? cô bảo thế hả?” - Nàng hỏi hối hả -. Quyền uy non trẻ của tôi không suy chuyển. Tôi cầm chiếc lược, vạch một đường ngôi duyên dáng trên mái tóc như tơ của nàng, khéo léo làm cho ánh mắt nàng sáng rực như lửa và điểm một chút màu đỏ óng ánh tựa bình minh trên gò má nàng,: cạnh thái dương.

155

một đoạn sau, nh| văn giới thiệu nàng Marco lo lắng chuẩn bị gặp mặt một chàng trai nàng muốn chinh phục:

...Nàng muốn lau cặp mắt đẫm lệ. Tôi ngăn lại.

- Chị để tôi.

Dùng hai ngón tay cái, tôi nâng khẽ hai hàng mi của nàng lên cho hai giọt nước mắt sắp chảy, tự tiêu đi và không làm ảnh hưởng tới lớp sáp bôi mí mắt.

- Nào! Hãy chờ t , chưa xong đâu. Tôi sửa lại tất cả các đường nét trên gương mặt nàng. Nàng kiên nhẫn chịu đựng trong tiếng thở dài như thể bị tôi băng bó.

Để kết thúc, tôi cho một lớp phấn màu hồng đậm hơn vào chiếc búp để xoa mặt. Cả

hai chúng tôi đều im lặng.

-...Dù tình hình xảy ra thế nào - tôi bảo nàng -, chị cũng chớ khóc. Bất kỳ với giá nào, chị cũng chớ để bị nước mắt khuất phục.

...Nàng đưa bàn tay lên giữa trán và mái tóc.

- Nhẽ ra thứ bảy tuần trước, tôi phải mua chiếc áo dài đen trông thấy ở cửa hiệu...Cô này, cô có th ể cho tôi mượn đôi tất thật mỏng không? vào lúc này, tôi không còn thì giờ nữa.

- Có chứ, có chứ.

- Cảm ơn. Cô có nghĩ là một bông hoa có thể làm cho chiếc áu dài cứa tôi sáng thêm lên không? Không, không phải hoa trên áo lót. Nước hoa diên vĩ không còn họp thời thượng nữa phải không? Tôi cảm thấy có vô số việc phải hỏi cô; vô số

việc...

Và trong một cuốn sách khác, Colette gợi lên mặt trái của đời sống phụ

nữ. Ba chị em gái bất hạnh hay lo lắng trong t nh yêu, đêm đêm lại ngồi với nhau xung quanh chiếc tràng kỷ c kỹ của tuổi ấu thơ. đấy, họ tìm cách thư giãn, nh}m nhi những nỗi lo toan thường nhật, chuẩn bị những cuộc 156

chiến đấu cho ng|y mai, thưởng thức những niềm vui thoáng qua của một sự nghỉ ngơi sắp đặt cẩn thận, một giấc ngủ ngon, một buổi tắm nước nóng.

Họ không nói gì với nhau, nhưng mỗi người xây cho những người khác một thứ tổ ấm; và tất cả những gì xảy ra giữa họ với nhau đều chân thực.

Đối với một số phụ nữ, bầu không khí thân mật phù phiếm và nóng ấm ấy quí hơn cả cái vẻ phù hoa nghiêm trang trong quan hệ với đ|n ông.

C ng như ở tuổi thanh xu}n, người phụ nữ tự yêu mình tìm thấy ở một phụ nữ kh{c, h nh bóng đ{ng yêu của bản thân, có thể ngắm nhìn tấm áo dài khéo cắt may c ng như căn phòng tinh tế của mình trong ánh mắt chăm chú và sành sỏi của bạn. Vượt qua hôn nh}n, người bạn gái tâm tình v n là một nhân chứng tuyệt vời, và có thể tiếp tục xuất hiện như một đối tượng đ{ng mong ước, được mong ước. Hầu như ở mọi thiếu nữ, đều có khuynh hướng đồng tính luyến ái; những vòng tay vụng về của chồng thường không xoá bỏ hết những khuynh hướng ấy; từ đó nảy sinh cái trạng thái êm ái một cách nhục cảm người phụ nữ cảm nhận bên cạnh những người phụ nữ khác, trạng thái này khống xuất hiện ở những người đ|n ông b nh thường. Giữa hai người bạn gái, sự gắn bó nhục cảm có thể

nâng lên thành tình cảm sôi động, hoặc được thể hiện bằng những cử chỉ

mơn trớn kín đ{o hay rõ rệt. Những vòng tay siết chặt của họ c ng có thể

chỉ là một trò chơi để khuây khoả trong những giờ phút rỗi rãi - như trong trường hợp những phụ nữ trong hậu cung mà mối quan tâm chủ yếu là giết thời gian - hoặc có thể có ý nghĩa rất quan trọng.

Tuy nhiên hiếm có trường hợp tình cảm giữa phụ nữ với nhau được nâng lên thành một t nh th}n đích thực. Một cách bột phát, phụ nữ cảm thấy d đo|n kết với nhau hơn nam giới nhưng trong lòng khối đo|n kết ấy, không phải mỗi người tự vượt qua mình để hướng tới người kia: họ

cùng nhau quay về thế giới đ|n ông m| ai nấy đều muốn chiếm lấy giá trị

cho riêng mình. Quan hệ giữa họ với nhau không phải được xây dựng trên 157

cơ sở tính riêng biệt của họ, mà là trực tiếp được cảm nhận trong tính khái quát, và do đó, d nảy sinh ngay lập tức một yếu tố ác cảm. Natacha trong Chiến tranh và hoà bình, tuy yêu mến những người phụ nữ trong gia đ nh v có thể bày ra trước mắt họ tã lót của những đứa trẻ sơ sinh của mình, nhưng v n ghen tuông đối với họ; đối với Pierre, mỗi người trong số họ

đều có thể là hiện thân của người phụ nữ. Sự thông cảm giữa những người phụ nữ với nhau bắt nguồn từ chỗ họ đồng nhất với nhau; nhưng chính v thế, người này không công nhận người kia.

Một bà chủ nh|, đối với người ở gái, có quan hệ thân mật hơn nhiều so với quan hệ của một ông chủ đối với người hầu phòng nam giới hay với người lái xe - trừ phi ông ta l| người đồng tính luyến ái -. Phụ nữ trao đổi tâm tình với nhau, có khi đồng loã với nhau. Nhưng giữa họ với nhau c ng có chuyện đương đầu và ác cảm, vì bà chủ nhà, trong lúc giao công việc cho người khác, v n muốn nhận lấy trách nhiệm và công lao: họ muốn nghĩ m nh l| cần thiết, là không thể thay thế. “H mình không có mặt là mọi việc lệch lạc hết. “Họ tìm mọi cách bắt khoan bắt nhặt những người đẩy tớ gái. Nếu cô gái làm quá tốt công việc của mình, thì bà chủ không còn niềm kiêu hãnh thấy m nh độc tôn nữa. C ng giống như vậy, họ luôn luôn bực mình đối với cô giáo, bà quản gia, chị vú em - những người chăm sóc con cái họ - c ng như đối với người thân và bạn g{i gi p đỡ họ trong nhiệm vụ. Họ lấy có những người này không tôn trọng “nguyện vọng”, không ứng xử theo “quan niệm” của họ. Sự thật là họ không có nguyện vọng c ng như quan niệm riêng gì hết. Trái lại, điều làm họ khó chịu, chính là ở chỗ những người khác khi làm nhiệm vụ giúp họ, hoàn toàn làm giống như c{ch của họ, nếu họ tự làm lấy. Đó l| một trong những nguyên nhân chủ yếu của mọi sự bất đồng trong gia đ nh v| trong công việc nội trợ từng đầu độc cuộc sống gia đ nh c|ng không có cách nào làm cho người ta thừa nhận những ưu điểm đặc biệt của m nh, người phụ nữ càng đòi hỏi gay gắt quyền làm chủ. Nhưng người n|y cho người kia l| thù địch, 158

chủ yếu trong địa hạt làm duyên làm dáng và trong tình yêu. Trong Thân phận con người ( La Condition humaine), tiểu thuyết của nh| văn Pháp André Malraux, hai vợ chồng đã thỏa thuận trả lại tự do cho nhau. Nhưng nghe May kể lại nàng vừa ăn nằm với một anh bạn, Kyo đau khổ với ý nghĩ

người đ|n ông nọ có thể h nh dung anh ta đã “sở hữu” được vợ mình. Kyo muốn tôn trọng quyền độc lập của May, vì biết rõ không bao giờ người ta có thể “sở hữu” bất kỳ một ai hết; nhưng ý nghĩ mãn nguyện của một người khác làm nhục anh thông qua May. Xã hội l n lộn giữa người phụ

nữ tự do v| người đ|n bà d dãi. Ngay đến người t nh c ng không d dãi thừa nhận cái quyền tự do bị mình lợi dụng; mà muốn tin l| người đ|n b|

đã chịu khuất phục, bị lôi kéo, v| chính anh ta chinh phục được, cám dỗ

được nàng. Một người đ|n b| kiêu hãnh có thể đồng tình với lối khoe khoang của người kia; nhưng cho rằng một người chồng chịu đựng nổi thái độ kiêu ngạo ấy thì thật nhục nhã. Phụ nữ rất khó có thể h|nh động một c{ch b nh đẳng với đ|n ông chừng nào quyền bình đẳng ấy chưa được công nhận một cách rộng rãi và thực hiện một cách cụ thể.

159

Chương IV : TỪ TRƯỞNG THÀNH ĐẾN GIÀ LÃO

Lịch sử phụ nữ phụ thuộc vào số phận sinh lý học của họ hơn nhiều so với lịch sử nam giới, vì lịch sử ấy v n còn tự nhốt chặt trong chức năng sinh đẻ. Đường đồ thị bi u di n số phận ấy của phụ nữ khúc khuỷu hơn, bị

đứt đoạn hơn so với nam giới. Mỗi thời kỳ trong đời sống phụ nữ đều tĩnh lặng v| đơn điệu; nhưng những bước chuyển biến từ giai đoạn này sang giai đoạn khác thì xảy ra đột ngột đầy kịch tính, thể hiện bằng những cuộc khủng hoảng có tính chất quyết định hơn nhiều so với nam giới: tuổi dậy thì, việc làm quen với bản năng giới tính, thời kỳ mãn kinh. Trong l c đ|n ông từ từ gi| đi, th phụ nữ bị tước đoạt một c{ch đột ngột. Tuy còn trẻ, họ

c ng đã mất đi sức cám dỗ về giới tính và khả năng sinh đẻ, vốn l| cội nguồn ý nghĩa cuộc sống và những cơ may hạnh phúc - của ho, đối với xã hội và chính bản thân họ: thế là còn khoảng một nửa cuộc đời thành niên không còn một tương lai nào nữa.

Đặc điểm của “lứa tuổi hiểm nghèo” là một số rối loạn cơ thể; nhưng tầm quan trọng của những rối loạn này, chính là giá trị tượng trưng của chúng.

Những người phụ nữ không từng chủ yếu dựa vào nữ tính của mình thì cảm nhận cuộc khủng hoảng này ít gay gắt hơn. Những người làm việc nặng nhọc - trong gia đ nh hay ngoài xã hội - tỏ ra khoan khoái khi mãn kinh; chị nông dân, chị vợ anh công nhân - vốn luôn luôn bị những lần mang thai mới uy hiếp - sung sướng khi rốt cuộc sự rủi ro n|y được loại trừ. Trong trường hợp n|y c ng như trong nhiều trường hợp khác, những sự mệt mỏi về cơ thể của phụ nữ nảy sinh từ chính bản th}n cơ thể ít hơn l|

từ ý thức lo lắng đối với những sự mệt mỏi ấy. Thông thường, tấn bi kịch tinh thần bắt đầu trước khi hiện tượng sinh lý học chưa nảy sinh, và chỉ kết thúc sau khi ch ng đã được thanh toán từ lầu trước đó.

Phụ nữ sớm bị nỗi kinh hoàng về cảnh già nua ám ảnh. Người đ|n ông đứng tuổi bị cuốn hút vào những công việc quan trọng hơn chuyện tình 160

yêu. Ngọn lửa tình dục ít cháy bỏng hơn so với thời kỳ trai trẻ; v| v người ta không đòi hỏi ở họ những tính chất thụ động của một đối tượng, nên sự

sút kém về gương mặt và thân thể không huỷ hoại khả năng c{m dỗ của họ.

Trái lại, thông thường, vào tuổi khoảng ba nhăm, phụ nữ đạt tới sự trọn vẹn nhất về tình dục saụ khi vượt qua mọi sự ức chế. Lúc này ham muốn của họ dữ dội hơn cả và họ thiết tha muốn thỏa mãn chúng. Họ phải tính đến giá trị của mình về mặt giới tính nhiều hơn nhiều so với nam giới. Để

giữ được chồng, để tranh thủ được những sự che chở, trong phần lớn nghề

nghiệp của họ, họ cần phải làm người ta vui lòng. Người ta chỉ cho phép họ có ảnh hưởng đối với xã hội qua vai trò trung gian của đ|n ông: họ sẽ ra sao khi không còn ảnh hưởng đối với đ|n ông nữa? Họ tự hỏi mình một cách lo lắng như vậy trong lúc chứng kiến, bất lực, sự sa sút hình hài; họ

phải đấu tranh. Nhưng mọi thủ thuật của mỹ viện chỉ có thể kéo dài tuổi thanh xuân trong cảnh hấp hối mà thôi. Cùng lắm, chỉ có thể lừa gạt chiếc gương soi. Nhưng khi bắt đầu quá trình tất yếu, không thể đảo ngược được, sắp sửa phá huỷ ở mình toàn bộ cái l}u đ|i x}y dựng trong tuổi dậy thì, họ cảm thấy bi chinh bản thân sự khắc nghiệt của cái chết đe doạ.

Người ta có thể nghĩ rằng người phụ nữ say sưa nhất với nhan sắc, với tuổi trẻ của mình, l| người phải trải qua những nỗi thất vọng xót xa nhất.

Nhưng không những người phụ nữ tự yêu mình (narcissiste) hết sức chăm ch t con người mình nên không thể không dự kiến cái thời hạn nhất thiết phải đến và không thể không tính toan vị trí rút lui của mình. Dĩ nhiên họ

sẽ đau khổ về sự sa sút ấy nhưng chí ít, không bị bất ngờ và thích ứng tương đối nhanh với tình thế. Còn người phụ nữ quên mình, tận tụy, hy sinh, thì sẽ bị x{o động hơn nhiều bởi sự phát triển đột ngột: “Mình chỉ

sống có một cuộc sống; thân phận là thế đấy!” L c đó, ở họ xảy ra một sự

thay đổi triệt để, khiến mọi người xung quanh ngạc nhiên: ấy là vì phải rời khỏi nơi ẩn náu, tách khỏi các dự định của m nh, đột nhiên, họ đối mặt với chính bản thân mình, không phương cứu chữa.

161

Vượt quá cái giới hạn vấp phải một cách bất ngờ, họ cảm thấy chỉ còn sống lay lắt: đối với hình hài thì chẳng có gì hứa hẹn; những ước vọng chưa thực hiện được sẽ chẳng bao giờ trở thành hiện thực. Họ quay về quá khứ trong vi n cảnh mới ấy. Đã đến lúc phải tính sổ, làm bản tổng kết. Và họ kinh hoàng về những giới hạn chật hẹp bị cuộc đời {p đặt cho mình.

Trước quãng lịch sử ngắn ngủi và buồn bã ấy, họ nhớ lại những hành vi của cô thiếu nữ trước ngưỡng cửa một tương lai chưa thể với tới được: họ

phủ nhận cái khuôn khổ hạn hẹp bó chặt m nh, đem c{i phong phú mơ

màng của nhân cách đối lập với cái nghèo nàn của cuộc sống.

Từng phải chịu đựng ít nhiều thụ động số phận của mình vì là phụ nữ, họ cảm thấy người ta đã lấy cắp mất cơ may của m nh, đã lừa phỉnh mình, và m nh đã trượt từ tuổi thanh xu}n đến l c trưởng thành mà không nhận thức ra. Họ phát hiện thấy chồng, môi trường sống, công việc, tất cả đều không xứng đ{ng với mình; cảm thấy người ta không hiểu mình. Họ tách mình ra khỏi những người xung quanh mà họ chỉ cho lã thấp kém hơn mình. Họ tự khép mình lại với nỗi niềm riêng trong lòng, vốn là chiếc chìa khoá bí ẩn của số phận bất hạnh của họ. Họ tìm cách rà soát lại những khả

năng m| m nh chưa tận dụng hết, và bắt đầu viết nhật ký riêng. Nếu tìm được những người bạn t}m t nh đồng cảm với mình, thì họ dốc hết bầu tâm sự trong những câu chuyện vô tận; v| qua ng|y qua đêm, nhẩm đi tính lại những nỗi ân hận, những lời than phiền của mình. Họ gợi lên những gì nhẽ ra đã có thể là quá khứ của mình, c ng giống như cô thiếu nữ mơ ước những gì sẽ là tương lai của mình. Họ hình dung những cơ hội đã bỏ lỡ v| tưởng tượng ra những trang tiểu thuyết đẹp trong quá khứ.

Một nữ b{c sĩ kể trường hợp một thiếu phụ đoạn tuyệt lúc còn rất trẻ với một cuộc hôn nhân không hạnh ph c v| sau đó sống nhiều năm tĩnh lặng với một người chồng thứ hai. Năm bốn mươi nhăm tuổi, bà ta bắt đầu luyến tiếc một cách xót xa người chồng đầu tiên và chìm đắm trong sầu não. Những mối quan tâm ở tuổi ấu thơ và tuổi dậy thì sống dậy, bà ta 162

không ngừng nhắc đi nhắc lại lịch sử những năm th{ng của tuổi thanh xuân; và những tình cảm tiềm t|ng đối với bố mẹ, anh chị em, bè bạn thuở

nhỏ trỗi dậy. Đôi khi họ phó mặc mình cho một nỗi âu sầu mơ màng và thụ

động. Nhưng thông thường, họ tìm cách cứu thoát cuộc đời không thành đạt của mình trong những phút giây bất ngờ. Cái nhân cách mà họ vừa phát hiện ra trong con người mình ấy và tương phản với cái tồi tệ của thân phận mình, họ biểu lộ, phô trương nó ra, ca ngợi nó, v| đòi hỏi một cách khẩn thiết người ta phải xử sự công bằng với mình. Trưởng thành qua kinh nghiệm, họ nghĩ m nh cỏ thể cuối cùng đề cao giá trị của mình, muốn dành lại uy tín cho m nh. V| trước hết, trong một sự cố gắng thống thiết, họ tìm cách buộc thời gian ngừng chuyển động.

Người phụ nữ gi|u t nh yêu thương khẳng định mình v n có thể sinh con. Người phụ nữ nhục cảm thì cố gắng chinh phục một người tình mới.

Còn những người đỏm dáng thì thiết tha làm nam giới vui lòng hơn bao giờ hết. Họ đều tuyên bố chưa bao giờ cảm thấy trẻ trung như l c này. Họ

muốn thuyết phục người khác là sự trôi qua của thời gian không thực sự

đụng tới họ; họ bắt đầu ăn mặc trẻ trung, và có những điệu bộ trẻ thơ.

Người đ|n b| đang trên đường gi| đi biết rõ mình không còn là một đối tượng tình dục, không phải chỉ thịt da mình không còn cung cấp cho đ|n ông thứ quý gi{ tươi m{t nữa; mà còn vì quá khứ và kinh nghiệm đã biến mình thành một con người, dù muốn dù không; họ đã từng đấu tranh, yêu thương, mong ước, đau khổ v| hưởng thụ riêng cho mình. Họ tìm cách phủ nhận cuộc sống tự lập rụt rè ấy; cường điệu nữ tính của mình, trang điểm, xức nước hoa, l|m d{ng, l|m đẹp: một sự nội tại đơn thuần. Họ

ngưỡng mộ với ánh mắt thơ ng}y v| giọng điệu trẻ thơ nhiều người đối thoại nam giới, gợi lại vô số kỷ niệm thời bé gái; họ không nói năng m|

đ ng hơn l| ríu rít, cười vang và vỗ tay. Họ đóng vở kịch ấy một cách chân thật. Vì mối quan tâm mới đối với bản thân mình, ý muốn thoát khỏi 163

những tập quán lạc hậu và xuất phát với một hành trang mới, khiến họ có cảm giác một sự bắt đầu trở lại.

Thực ra, đ}y không phải là một cuộc xuất phát thực sự. Họ không tìm thấy trên đời những mục đích mà họ từng muốn vươn tới trong một động tác tự do và có hiệu quả. Hoạt động của họ mang tình hình thức kỳ cục, rời rạc và vô bổ vì chỉ nhằm bù lại một c{ch tượng trưng những lỗi lầm và thất bại của quá khứ. Trước hết, họ tìm cách thực hiện mọi ý muốn thời trẻ thơ

và tuổi thanh xu}n, để khỏi quá muộn: họ muốn ngồi lại trước chiếc dương cầm, muốn tạc tượng, muốn viết văn, muốn đi du lịch, tập trượt tuyết, học ngoại ngữ. Tất cả những g trước đ}y tự bản thân họ từ chối thì giờ đ}y, họ

quyết định đón nhận - c ng v n trước khi quá muộn Họ thú nhận sự ghê tởm đối với người chồng trước kia họ chấp thuận, và trở thành lãnh dục trong vòng tay anh ta; hoặc, trái lại, thả sức đòi hỏi cho những ham muốn cuồng nhiệt trước kia họ dồn nén, đòi hỏi chồng thỏa mãn những yêu sách của mình. Khuynh hướng tình dục đồng giới, vốn ẩn náu hầu như ở mọi phụ nữ, bắt đầu xuất hiện. Trong cuốn Giới tính, cuộc sống và niềm tin ( Sex, Life and Faith), một tác giả kể lại câu chuyện sau đ}y do chính người trong cuộc tâm tình:

Bà X...xấp xỉ ngũ tuần. Lấy chồng hai năm về trước, và là mẹ của ba đứa con đã trưởng thành, lại giữ một vị tr quan trọng trong các tổ chức xã hội và từ thiện của thành phố, bà gặp ở Luân Đôn một thiếu phụ trỏ hơn m nh mười tuổi và cũng hoạt động từ thiện như bà. Họ cùng nhau kết bạn và cô Y...mời bà ghé nhà cô trong chuyến du lịch sau. Bà X. nhận lời và tối thứ hai cuộc hành trình, bà bỗng thấy mình đang ôm hôn say đắm cô chủ nhà. Nhiều lần, bà bảo đảm là không hề

mảy may có ý nghĩ về cung cách sự việc xảy ra. Bà sống qua đêm với cô bạn và trở

về nhà với nỗi kinh hoàng. Cho tới lúc bây giờ, hà không hoàn toàn biết gì về đồng tính luyến ái, thậm chí không biết một “việc như thế lại có thể có thật. Bà nghĩ tới cô Y...một cách say đắm, và lần đầu tiên trên đời, cảm thấy sự vuốt ve và nụ hôn 164

thường ngày của chồng không mấy thú vị. Bà quyết định gặp lại cô bạn để làm sáng tỏ mọi việc”, và nỗi lòng say đắm lại càng thêm nồng nàn. Những mối quan hệ này mang lại cho bà niềm lạc thú cho tới ngày ấy bà chưa bao giờ được hưởng.

Nhưng lòng bà day dứt bởi ý nghĩ đã phạm tội và đến gặp thầy thuốc để hỏi xem có cách “lý giải khoa học” nào đối với trạng thái của mình và nó có thể được biện minh bằng một duyên cớ tinh thần nào không.

Trong trường hợp này, chủ thể đã chịu khuất phục một sự hứng khởi bột phát, và bản thân hết sức hoang mang. Nhưng thông thường, người phụ

nữ chủ động tìm cách sống với những giấc mơ đẹp m nh chưa từng biết và chẳng bao lâu nữa sẽ không còn có được.

Ranh giới giữa c{i hư v| c{i thực trong thời kỳ x{o động còn mơ hồ hơn cả trong tuổi dậy thì. Một trong những nét nổi bật nhất ở người đ|n b|

đang trên con đường già nua, là cái cảm giác phi - cá nhân hoá làm họ mất hết mọi mục tiêu khách quan. Những người đang ho|n to|n khoẻ mạnh nhưng lại thấy cái chết đến gần c ng bảo là họ có cảm giác phân thân kỳ lạ.

Khi người ta tự cảm thấy mình là ý thức, là hoạt động, là tự do thi cái đối tượng thụ động mà tính mệnh coi khinh, tất yếu xuất hiện như một đối tượng khác: không phải tôi bị ôtô chèn ngã; không phải tôi, cái bà già phản chiếu trong tấm gương kia. Người phụ nữ “chưa bao giờ thấy tươi trẻ như

thế này” v| chưa bao giờ thấy m nh gi| nua đến thế này, không sao có thể

dung hoà hai trạng thái ấy của bản thân mình. Thời gian trôi qua trong mộng; ngày tháng gặm nhấm họ.

Và cứ thế, hiện thưc xa dần, nhỏ dần. Ngay lập tức, họ không còn tự

phân biệt mình với ảo ảnh nữa. Họ tin vào những sự hiển nhiên trong nội tâm mình hơn l| v|o cuộc đời kỳ lạ trong đó thời gian đi thụt lùi và hình bóng mình không còn giống mình nữa và các sự kiện đã phản bội họ. Vì vậy, họ d rơi v|o những trạng thái mê ly, linh cảm, cuồng nhiệt. Và l c đó, tình yêu là mối quan tâm chủ yếu của họ hơn bao giờ hết, nên phó mình 165

cho cái ảo ảnh m nh được yêu, là chuyện b nh thường đối với họ. Chín phần mười những người si tình là phụ nữ; và hầu hết những người này đều tuổi từ bốn mươi đến năm mươi.

Nhưng không phải ai c ng có thể vượt qua những bức tường hiện thực một cách táo bạo như vậy. Bị tước đoạt, dù trong giấc mơ, mọi tình yêu thương của con người, nhiều phụ nữ tìm kiếm sự che chở của Thượng đế.

Người đỏm d{ng, người si t nh, người phóng đãng trd thấnh người đ|n b|

sùng tín vào thời kỳ mãn kinh. Những khái niệm mơ hồ về định mệnh, về

những chuyện hưyền bí, về chuyện cá tính bị hiểu lầm m| người phụ nữ

ấp ủ lúc bắt đầu mùa thu ciỉa cuộc đời, những khái niệm ấy tìm thấy trong tôn giáo một sự thống nhất họp lý. Người tín đồ sùng kính, cho cuộc đời bất hạnh của mình là một thử thách của Chúa. Tâm hồn họ đã thể hiện trong họan nạn những phẩm giá kh{c thường đ{ng được hưởng thiên sủng một c{ch đặc biệt. Họ muốn tin là trời gửi xuống cho mình những điều thần cảm, hoặc thậm chí - như b| Krudener61 - là trời giao cho mình một sứ

mệnh một cách khẩn thiết.

Ít hay nhiều không còn ý thức về hiện thực, trong cuộc khủng khoảng n|y, người phụ nữ có khả năng chấp nhận mọi sự gợi ý; và một vị giám đốc, chẳng hạn, rất có điều kiện để cố ảnh hưởng mạnh mẽ đối với tâm hồn họ. Họ c ng sốt sắng đón nhận những quyền uy dù ít đ{ng tin cậy hơn, v|

là một con mồi cho moi gi{o ph{i, cô đồng, thầy phù thủy, những ngưò chửa bệnh, cho mọi thầy lang vườn. Như vậy, chẳng những vì họ đã mất hết ý thức phê phán trong lúc không còn tiếp xúc với thế giới bên ngoài , mà còn vì họ khát khao một ch}n lý vĩnh cửu: họ cần bài thuốc, cái công thức, chiếc th a kho{ đột nhiên cứu vớt họ trong lúc cứu vớt v trụ. Họ

khinh thường hơn bao giờ hết thứ logic dĩ nhiên không thể áp dụng vào 61 Nữ nam tước ở Litva, nh| văn v| nh| thần bí học (thế kỷ XVIII-XIX), có ảnh hưởng tôn giáo và cả chính trị rất lớn đối với Nga ho|ng Alexandre đệ nhất.

166

trường hợp đặc biệt của họ. Đối với họ, chỉ có những thứ luận cứ đặc biệt dành riêng cho họ là có sức thuyết phục; và những khải thị, linh cảm, thông điệp, tín hiệu, thậm chí phép mầu, bắt đầu nảy nở xung quanh họ.

Dù hoạt động hay chiêm nghiệm, thái độ của họ đều kèm theo những sự

khích động sôi nổi. Cuộc khủng hoảng mãn kinh cắt cuộc đòi phụ nữ làm đôi một c{ch đột ngột; và chính sự gi{n đoạn ấy gây cho họ ảo giác một

“cuộc đời mới”: một thời kỳ khác mở ra trước mắt họ: họ đến với nó với tấm lòng nhiệt thành của người cải đạo (converti) trong tình yêu, trong cuộc đời của Chúa, trong nghệ thuật, trong lòng nhân đạo. Họ “chết” và hồi sinh, ho nh n tr{i đất với ánh mắt đã thấu suốt những điều bí ẩn của thế giới bên kia v| tưởng mình bay tới những đỉnh cao chưa ai đụng tới.

Tuy nhiên, tr{i đất v n không thay đổi; những đỉnh cao v n ở ngoài tầm tay; những thông điệp nhận đươc - dù trong một sự hiển nhiên sáng ngời chăng nữa - v n khó có thể giải mã, và những luồng ánh sáng nội tâm tắt ngấm: chỉ còn lại trước tấm gương soi một người đ|n b| lại đã gi| thêm một ngày từ ng|y hôm trước. Tiếp theo những khoảnh khắc hứng khởi là những giờ phút suy thoái buồn bã. Cơ thể chỉ rõ nhịp điệu ấy vì sự giảm sút về mặt tiết hormone được bù đắp bởi hoạt động cực kỳ mạnh của tuyến yên. Nhung chỉ đạo hiện tượng giao thoa này, chủ yếu l| tình hình tâm lý.

Vì sự x{o động, các ảo ảnh và sự hứng khởi chỉ là một sự phòng thủ chống lại sự tất yếu của những g đã từng xảy ra. Một lần nữa, sự kinh hoàng lại bóp nghẹt người đ|n b| m| cuộc đòi đã ho|n mãn nhưng chưa được thần chết đón nhận. Thay vì đấu tranh chống thất vọng, họ thường chọn cách tự

đầu độc mình. Họ nhắc đi nhắc lại những lý lẽ, những nỗi luyến tiếc, những lời trách móc; họ hình dung về phía xóm giềng, người thân những

}m mưu đen tối. Nhưng chủ yếu họ ấp ủ trong lòng một sự ghen tuông bệnh họan: ghen với bạn bè, với tư c{ch chị em gái, với nghề nghiệp của chồng; v| dù đ ng, dù sai, cho l| người t nh địch n|o đó chịu trách nhiệm 167

về mọi nỗi bất hạnh của mình. Những trường hợp ghen tuông bệnh lý ấy thường xảy ra nhiều hơn cả ở lứa tuổi năm mươi, năm nhăm.

Khi người phụ nữ không chấp nhận sự già nua, thì những khó khăn của thời kỳ mãn kinh có khi kéo đ|i cho đến tận lúc chết. Nếu không có nguồn nào khác ngoài việc khai thác sức cuốn hút của mình thì họ đấu tranh bằng được để duy trì chúng; họ c ng đấu tranh một cách cuồng nhiệt nếu ham muốn tình dục v n sôi động. Trường hợp này không hiếm. Có người hỏi công chúa Metternich62 đến tuổi nào thì phụ nữ không còn bị xác thịt quấy rối nữa. B| đ{p “Tôi không rõ, tuổi tôi mới s{u nhăm.”

Hôn nhân, vốn bao giờ c ng chỉ mang lại cho người phụ nữ “tí ch t tươi mát” - theo lời Montaigne63 - trở thành một phương thuốc càng ngày càng bất cập khi họ càng lớn tuổi. Thông thường, họ phải trả giá cho những sự

phản kháng, sự lạnh nhạt trong tuổi thanh xuân; và rốt cuộc, khi bắt đầu nếm trải những con sốt của dục vọng thì chồng đã quen nh n nhục chịu đựng sự lạnh nhạt của họ từ lâu và đã tự thu xếp cho mình rồi.

Đến ngày người phụ nữ chấp nhận chuyện già nua, thì tình hình của họ

thay đổi. Cho tới ngày hôm ấy, họ là một phụ nữ còn trẻ, đấu tranh quyết liệt chống một tai họa làm họ xấu xí đi, dị dạng đi một cách bí ẩn. Nay họ

trở thành một con người khác, vô tính (asexué) nhưng ho|n mãn một bà già. Có thể xem cuộc khủng hoảng hồi xuân được thanh toán. Nhưng không thể từ đó kết luận từ nay họ sẽ sống d dàng hơn. Khi họ thôi không còn đấu tranh chống cái nghiệt ngã của thời gian, thì bắt đầu một cuộc đấu tranh khác: họ cần có một chỗ đứng trên trái đất.

Chính trong mùa thu, trong mùa đông cuộc đời mình, người phụ nữ phá bỏ xiềng xích: họ lấy cớ tuổi t{c để tránh những sai dịch nặng nề; họ biết 62 Vợ hoàng thân Metternich, bộ trưởng bộ Ngoại giao Áo (thế kỷ XIX).

63 Nhà văn Pháp thế kỷ XIV

168

chồng qu{ rõ nên không để bị đe nẹt, lẩn tranh vòng tay chồng và tự thu xếp bên cạnh chồng - trong tình bạn, trong hửng hờ hay ác cảm - cuộc sống riêng của mình. Nếu chồng suy yếu trước, thì họ nắm lấy quyền cai quản việc nhà. Họ c ng có thể cho phép mình bất chấp thiên hạ, bất chấp dư

luận; lẩn tr{nh c{c nghĩa vụ phù hoa, các chế độ và công việc chăm sóc nhan sắc.

Còn về con c{i, th ch ng đã đủ lớn khôn để không còn phải cần đến họ: chúng lấy vợ, lấy chồng và rời khỏi nhà bố mẹ. Thoát khỏi các bổn phận của mình, cuôi cùng, họ tìm thấy quyền tự do. Tiếc rằng trong lịch sử mỗi người phụ nữ, v n lặp đi lặp lại cái sự kiện người ta đ{ nhận thấy trong lịch sử phụ nữ: họ phát hiện ra sự tự do ấy vào lúc họ thấy không biết dùng nó để làm gì nữa. Hiện tượng lặp đi lặp lại này không hề có gì là ng u nhiên: xã hội gia trưởng đã khoác cho mọi chức năng của phụ nữ

gương mặt một sự nô dịch. Phụ nữ chỉ thoát khỏi tình trạng nô lệ trong những lúc mất toàn bộ hiệu lực.

Vào tuổi năm mươi, họ hoàn toàn sung sức, cảm thấy dồi dào kinh nghiệm. Chính vào lứa tuổi này, đ|n ông đạt tới những vị trí cao nhất, những chức trách quan trọng nhất; trong lúc phụ nữ thì bị buộc phải “nghỉ

hưu”. Trước kia, người ta chỉ bày vẽ cho họ sự tận tụy và giờ đ}y, không ai còn đòi hỏi ở họ sự tận tụy nữa. Trở thành vô dụng, họ chiêm nghiệm những năm th{ng d|i dằng dặc không chút hứa hẹn còn lại và lẩm bẩm:

“Không một ai cần tới mình hết!”

Họ không chịu nh n nhục ngay tức th . Đôi khi họ bấu víu vào chồng một cách tuyệt vọng, đòi hỏi chồng phải thiết tha chăm sóc m nh hơn bao giờ hết, những cái nếp sáo mòn của cuộc sống vợ chồng đã quá an bài: từ

lâu, họ đã biết mình không còn cần thiết đối với chồng. Và họ hy vọng hướng về con cái: đối với ch ng, chưa có g thật ngã ng ; thế giới, tương lai còn rộng mở trước mắt chúng. Họ muốn ào theo ch ng. Người phụ nữ còn 169

có may mắn sinh đẻ vào một độ tuổi đã lớn thì cảm thấy m nh được ưu đãi mình v n còn là một người mẹ trẻ vào lúc những người phụ nữ kh{c đã trở

thành bà nội, bà ngoại. Nhưng nói chung, v|o tuổi bốn mươi, năm mươi, người mẹ thấy con c{i trưởng thành. Chính vào lúc con cái thoát khỏi mình, người mẹ thiết tha duy trì cuộc sống của mình qua cuộc sống của chúng.

Th{i độ người mẹ thay đổi tuỳ theo họ đặt hy vọng v|o đứa con trai hay con g{i, v| thông thường v|o con trai. Nhưng sự đời có thể xảy ra không phải như m nh mong ước. Có khi đứa con trai chỉ là một kẻ vô tích sự, một đứa vô lại, một đứa bội bạc. Người mẹ có những quan niệm riêng của mình về người anh hùng phải hiện th}n trong đứa con. Mọi người phụ nữ

đều muốn sinh sản ra một anh hùng, một thiên t|i; nhưng tất cả các bà mẹ

của các anh hùng, các thiên tài bắt đầu kêu la là chúng làm tan nát trái tim mình. Muốn biện minh cuộc sống của mình - và của mẹ - người con phải đưa nó tới những c{i đích nhất định; v| có khi, để dạt tới đích, có thể làm hại sức khoẻ và trái qua những hiểm họa. Bà mẹ không yên lòng đứa con không có quyền huỷ hoại cái sản phẩm b| đã l|m nên trong đau đớn. Bà chỉ muốn rỉ tai bảo nó: “Con sẽ bị mệt đấy, bị ốm đấy, sẽ gặp tai họa đấy”.

Tuy nhiên bà biết chỉ sống không thôi là không đủ, nếu không thì dù có sinh đẻ c ng vô ích. B| l| người bực bội đầu tiên nếu con là một đứa lười biếng, một kẻ hèn nhát. Bà không bao giờ yên lòng. Khi con ra trận, bà mong ước nó sống trở về, nhưng đươc gắn hu}n chương. Trong sự nghiệp, bà muốn con “th|nh đạt”, nhưng lại sợ nó kiệt sức. Bất luận con lam gì, bà c ng luôn luôn chứng kiến một cách bất lực quá trình di n biến một công việc của chính riêng nó v| không do b| điều khiển. Bà sợ con lạc phương hướng, sợ nó không thành công, sợ nó ốm đau trong lúc thành công. Và dù có tin cậy con, thì sự khác biệt về tuổi tác và giới không cho phép thiết lập giữa con trai và bà mẹ một sự đồng loã thực sự. Bà không biết công việc con l|m v| nó không đòi hỏi một sự cộng tác nào.

170

Vì vậy, dù có khen ngợi con trai với niềm kiêu hãnh tột cùng chăng nữa, người mẹ v n không mãn nguyện. Để ngày tháng của mình không trống trải, họ cần tiếp tục phát huy ảnh hưởng tốt lành của mình, muốn cảm thấy mình là cần thiết đối với con. Người ta thường miêu tả lòng căm giận của họ đối với người đ|n b| xa lạ đến “lấy” mất con của mình. Người mẹ nàng tính chất nhân tạo ng u nhiên của sự sinh đẻ lên tầm cao một sự huyền bí thánh thần; không chấp nhận một sự quyết định của con người có thể có sức nặng hơn. Đối với họ, các giá trị là nhất - thành bất biến, chúng bắt nguồn từ thiên nhiên, từ quá khứ; họ không thừa nhận giá trị của một sự

đính hôn tự do. Con trai bà chịu ơn b| về cuộc sống; nó chịu ơn g đối với người đ|n b| kia m| mới hôm qua nó chưa hề biết? Chắc vì một thứ bùa ngải g đó cô ta đã thuyết phục nó về sự tồn tại của một sợi dây quan hệ tới lúc này chưa hề tồn tại. Cô ta là kẻ vô mưu, vụ lợi, nguy hiểm. Người mẹ

chờ đợi mưu mô ấy bị phát hiện. Được khích lệ bởi câu chuyện huyền thoại ngày xưa về người mẹ hiền với đôi b|n tay dịu d|ng băng bó những vết thương do người đ|n b| độc ác gây nên; rình rập trên gương mặt con trai những dấu hiệu của tai họa; phát hiện ra chúng, dù con trai phủ nhận ch ng; thương hại con trong lức nó chẳng có g để phàn nàn hết. Bà mẹ dò xét phê phán nàng d}u, v| dù n|ng có đổi mới thế n|o đi chăng nữa, bà v n gợi lại quá khứ v| tập tục để phản đối sự có mặt của kẻ “không mời mà đến”. Mỗi người hiểu theo cách của mình hạnh phúc của chồng con mình. Cô vợ thì muốn chồng l| người đ|n ông để qua chồng, thống trị thế

giới, bà mẹ thì tìm cách giữ con để đưa nó trở về tuổi ấu thơ. Trong l c cô vợ mong chờ chồng trở nên giàu có hay có vị trí quan trọng, thì bà mẹ

muốn bản chất của con v n bất di bất dịch: nó v n mỏng manh, nó không được làm việc quá sức.

Sự xung đột giữa quá khứ v| tương lai trở nên gay gắt khi đến lượt mình, nàng dâu mang thai: “Sự ra đời của những đứa con là cái chết của bố mẹ”, ch}n lý n|y, l c đó, có sức mạnh khủng khiếp người mẹ vốn hy vọng duy 171

trì cuộc sống của m nh qua người con trai, giờ đ}y hiểu là nó quyết định cái chết của m nh. B| đã mang lại cuộc sống; nhưng giờ đ}y, cuộc sống sẽ

tiếp di n trong lúc không có bà; bà không còn l| người Mẹ nữa; mà chỉ còn là một mắt xích. B| rơi từ bầu trời những thần tượng vĩnh cửu và chỉ còn là một cá thể hữu hạn, vô dụng. L c đó, trong những trường hợp bệnh lý, mối hận thù phát triển tới mức kéo theo hiện tượng rối loạn tâm thần hoặc đẩy tới tội phạm. Chính bà Lefevbre quyết định sát hại nàng d}u khi được tin nàng mang thai và sau khi ghét bỏ nàng một thời gian dài: Tháng tám 1925, một phụ nữ tư sản ở phía Bắc, bà Lefevbre, sáu mươi tuổi, đang sống với chồng và các con, đã giết chết cô dâu mang thai ở tháng thứ sáu, trong một chuyến du lịch bằng ôtô do con trai bà lái. Bị án tử h nh, và sau đó được ân xá, bà ta đã sống những năm tháng cuối đời trong một trại cải tạo, không một chút ân hận. Bà ta nghĩ m nh Chúa đồng tình khi giết chết con dâu “như người ta nhổ cỏ dại, tiêu diệt hạt giống xấu, như người ta giết chết một con thú rừng”. Bà ta chỉ đưa ra một lý do duy nhất của hành vi man rợ của m nh là người thiếu phụ

một hôm nói với bà: “Bây giờ, mẹ đã có con, vậy mẹ phải t nh đến chuyện đó”. Khi nghĩ là con dâu mang thai, bà ta mua một khẩu súng ngắn, với lý do tự vệ chống trộm cướp. Sau khi đã mãn kinh, bà ta bấu víu một cách tuyệt vọng vào khả năng sinh nở của m nh, trong mười hai năm, bà ta cảm thấy những sự khó chịu gắn liền với một cái bào thai tưởng tượng.

Còn đối với con gái lớn của m nh th th{i độ bà mẹ rất khác nhau tuy theo bà cho quá trình phát triển của con, báo hiệu một sự đổ vỡ hay một sự

hồi sinh.

Người mẹ gi|, người b| thường dồn nén ham muốn thống trị, che giấu thù hận; hài lòng với những gì con c{i d|nh cho m nh. Nhưng họ chẳng thấy được con c{i gi p đỡ bao nhiêu. Họ chàng biết làm gì trước “cảnh sa mạc” của tương lai, và là con mồi của cô đơn, luyến tiếc, buồn phiền.

172

Chúng ta d bắt gặp tấn bi kịch thảm thiết của người phụ nữ có tuổi: họ

biết m nh l| người vô ích. Suốt đời, họ thường phải giải quyết vấn đề: Làm thế n|o để giết thời gian? Nhung một khi con cái đã được nuôi dạy, chồng đã th|nh đạt, thì ngày tháng không ngừng kéo dài lê thê. Các “công trình của các bà” được đặt ra để đ{nh lừa sự nhàn rỗi ấy. Những đôi bàn tay thêu, đan, đụng đậy, nhưng đó không phải là một công việc thực sự v đổ

vật làm ra không phải là mục đích nhằm tới; nó không hề có gì quan trọng, v| thông thường, dùng nó làm gì là một vấn đề người ta “tống khứ” nó bằng cách biếu bè bạn, một tổ chức từ thiện, hay chất đống lên lò sưởi, lên tràng kỷ. Đó không phải là một trò chơi đưa tới niềm vui đơn thuần của sự

tồn tại; mà là một trò giải trí phi lý như Pascal64 từng miêu tả. Với cây kim hay chiếc móc, người phụ nữ buồn bã thêu dệt chính c{i hư vô của ngày tháng của mình. Hội họa, âm nhạc, đọc sách c ng ho|n to|n có vai trò như

thế. Người phụ nữ rỗi rãi, trong khi làm những công việc ấy, không tìm cách mở rộng sự hiểu biết của mình đối với thế giới, mà chỉ tìm cách giải sầu. Khi không mở ra tương lai, th hoạt động của người ta chỉ rơi v|o c{i vô bổ của sự nội tại. Người phụ nữ rỗi rãi bắt đầu mở một cuốn sách, vứt nó xuống, mở piano, đóng nó lại, trở lại thêu đan, ng{p d|i v| rốt cuộc quay điện thoại. Quả là họ tìm cứu cánh, chủ yếu trong cuộc sống phù hoa: họ đi thăm phô, thăm viếng và hết sức coi trọng những buối đón tiếp của mình; tham dự mọi cuộc hôn nhân, mọi buổi mai táng. Không còn cuộc sống riêng cho mình nữa, họ sống bằng những sự hiện diện của người khác.

Từ chỗ l| người làm duyên làm dáng, họ trở thành kẻ lắm điều: họ quan sát, bình luận; bù đắp cảnh vô công rồi nghề của mình bằng cách phân phát xung quanh mình những lời phê phán và những lời khuyên răn.

Họ dùng kinh nghiệm của mình phục vụ tất cả những người không có yêu cầu. Nếu có phương tiện, họ mở salon, hy vọng hoạt động v| thu được 64 Nhà bác học, nh| tư tưởng v| nh| văn Ph{p (thế kỷ XVII) 173

những thành tựu xa lạ. Trở thành một trung tâm thu hút, một ngã tư

đường, tạo nên một “bầu không khí”, c ng đã l| một c{ch h|nh động. Có những cách can thiệp trực tiếp hơn v|o dòng đời. Pháp, có những “công trình” và vài bốn “hội”. Nhưng chủ yếu ở Mỹ, phụ nữ cùng nhau tập hợp lại trong các câu lạc bộ để chơi bài bridge, phát giải thưởng văn học và suy ng m về tiến bộ xã hội. Đặc điểm của phần lớn các tổ chức này ở cả hai lục địa Âu, Mỹ là ở lý do tồn tại tự thân của chúng: những mục đích ch ng cho l| m nh theo đuổi chỉ là cái cớ. Tình hình xảy ra hoàn toàn giống như trong bài ngụ ngôn Vũ khí trong thành phố c a Kafka 65: Không một ai nghĩ tới chuyện xây tháp Babel66. Xung quanh vị trí lý tưởng của nó, người ta xây dựng một khu d}n cư mênh mông ngôn hết sức lực của mình trong việc tự

quản lý, phát triển, và giải quyết mâu thu n nội bộ. Các bà hoạt động từ

thiện dùng hầu hết thì giờ để tổ chức cơ quan của mình, cử ra văn phòng, thảo luận qui chế, bàn cãi với nhau v| đấu tranh về ảnh hưởng với tổ chức đối địch người ta không được “lấy trộm” những người nghèo khổ của họ, bệnh nhân của họ, những người bị thương của họ, những trẻ mồ côi của họ.

Họ th| để cho những người đó chết, chứ không nhường cho những người hàng xóm. Và họ không hề mong muốn một chế độ làm cho sự tận tụy trở

nên vô ích bằng cách loại trừ bất công và lạm dụng. Họ cảm tạ chiến tranh, đói kém biến họ thanh ân nhân của nhân loại. Rõ r|ng đối với họ, những chiếc m bịt tai, những kiện hàng không phải để dành cho binh lính, cho những người đói kh{t, m| chính binh lính, những người đói kh{t được sinh ra để nhận những thứ h|ng đan v| những kiện hàng.

Mặc dù vậy, một số tổ chức này thu được những kết quả tích cực. Mỹ, các “Mom”67 được trọng vọng, có ảnh hưởng rất lớn: lý do là cuộc sống ký sinh tạo cho họ nhiều thời gian rỗi rãi, và do vậy, đó là một ảnh hưởng tai 65 Franz Kafka (1883 - 1924) nhà văn hiện đại người Czech gốc Do Thái, sáng tác bằng tiếng Đức.

66 Ngọn th{p Noe định xây lên tận trời để tránh nạn hồng thuỷ, nhưng Thượng đế bắt những người xây tháp nói các ngôn ngữ khác nhau, không thể hiểu nhau nên thất bại (theo Kinh thánh).

67 Tiếng lóng Mỹ: Nạ dòng tuổi còn xuân. Kiểu như Mẹ đơn thân - Single Mom.

174

hại. “Không hề biết gì về y học, nghệ thuật, khoa học, tôn giáo, luật pháp, sức khoẻ, vệ sinh...- một nh| văn Mỹ viết về bà “Mom” Mỹ - họ ít khi quan tâm tới việc minh làm với tư c{ch thành viên của một trong vô số những tổ

chức ấy: chỉ cần nó là một c{i g đó l| đủ với họ. Nỗ lực của họ không nằm trong một kê họach nhất quán và có tính xây dựng, không nhằm những mục tiêu khách quan, mà chỉ muốn thể hiện sốt thích, thiên khiến, hay phục vụ lợi ích của họ.

Trong địa hạt văn ho{ chẳng hạn, họ giữ một vai trò quan trọng: họ ngôn nhiều sách nhất; nhưng họ đọc s{ch như người ta chơi b|i. Văn học chỉ có ý nghĩa và giá trị khi nó đến với những người dấn mình vào những dự định, khi giúp họ vươn tới những chân trời rộng mở hơn; văn học phải hoà nhập v|o h|nh động siêu nghiệm của con người, chứ không phải để cho người ta hạ thấp sách và tác phẩm nghệ thuật, bằng cách nhấn chìm chúng vào trong sự nội tại của mình; biến bức tranh thành một đồ trang trí, bản nhạc thành một thứ điệp kh c đơn điệu, cuốn tiểu thuyết thành một cơn mộng mị vô bổ.

Không chuyên về chính trị, về kinh tế c ng như về mọi ngành kỷ thuật, các vị phu nhân già không có một ảnh hưởng cụ thể n|o đối với xã hội, không thể thiết lập một chương tr nh eó tính chất xây dựng n|o. Đạo lý của họ trừu tượng và hình thức chẳng khác nào những yêu cầu của Kant68. Họ

tuyên bố những điều cấm kỵ thay vì tìm cách phát hiện những con đường của tiến bộ xã hội; không lo tạo ra một cách tích cực những tình thế mới: họ

tấn công những c{i đã có, nhằm loại trừ cái xấu trong đó; do vậy luôn luôn liên kết với nhau chống lại một c{i g đó chống uống rượu, chống mại dâm v| d}m thư. Họ không hiểu rằng một nỗ lực chỉ đơn thuần phủ định thì ắt phải thất bại, như đã được chứng minh trong việc cấm rượu ở Mỹ, hay việc thi h|nh đạo luật chống mại dâm ở Pháp. Chừng nào v n là một vật ký 68 Imanuel Kant (1724 - 1804) triết gia Đức thời kỳ cận đại.

175

sinh, thì chừng ấy phụ nữ không thể tham gia một cách có hiệu quả công cuộc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.

D u sao, một số phụ nữ trở thành những người h|nh động thưc sự trong lúc hoàn toàn dấn thân vào một sự nghiệp. Họ không chỉ tìm cách làm việc, mà là nhằm những mục đích nhất định: là những nhà sản xuất độc lập, họ

thoát ra khỏi phạm trù ký sinh chúng ta vừa nói tới; nhưng hiện tượng ấy ít xảy tới.

Trong hoạt động tư nh}n hay công khai, phần lớn phụ nữ không nhằm một kết quả cần đạt tới, mà là tìm một c{ch để làm việc. Nhưng mọi công việc đều vô bổ khi nó chỉ là một thứ tiêu phí thời gian. Nhiều người trong số họ đau khổ về tình hình ấy. Tuy đã có phía sau mình một cuộc đời trọn vẹn, họ v n trải qua nỗi hoang mang như của những cô gái mà cuộc đời chưa rộng mở ra trước mắt. Không có gì khích lệ họ; xung quanh họ, là bãi sa mạc. Trước mọi hành động, họ lẩm bẩm Để làm gì? Còn các chàng trai, dù muốn dù không, c ng bị cuốn vào một cuộc sống đ|n ông vốn gợi ra cho mình những trách nhiệm, những mục đích, những giá trị; họ bị ném vào xã hội, họ quyết định và dấn thân.

Nếu người ta gợi ý làm lại h|nh trang để bước tới tương lai, người phụ

nữ có tuổi sẽ buồn bã đ{p: Muộn quá rồi! Như vậy không phải vì từ nay, thời gian đối với họ quá eo hẹp: phụ nữ được nghỉ hưu rất sớm; nhưng họ

thiếu hăng h{i, niềm tin, hy vọng, và sự giận dữ có thể cho phép họ phát hiện xung quanh mình những mục đích mới. Họ ẩn mình trong sự cổ hủ

vốn là thói quen của họ; biến sự lặp đi lặp lại thành một hệ thống; đắm mình vào những thói quen nội trợ kỳ cục; ngày càng dấn sâu vào cảnh sùng đạo; kiêu hãnh trong chủ nghĩa khắc kỷ tựa bà de Charrière; và trở

nên khô cứng, thờ ơ, ích kỷ.

176

Thông thường, người phụ nữ có tuổi tìm thấy sự tĩnh lặng vào lúc hoàn toàn cuối đời, khi được cái chết, sắp tới gần, giải thoát khỏi nỗi kinh hoàng đối với tương lai. Ông chồng thường già hơn họ, họ chứng kiến sự sa sút của chồng với một sự h|i lòng kín đ{o: đó l| c{ch trả thù. Nếu chồng chết trước, họ chịu nỗi đau tang tóc ấy một cách nhẹ nh|ng. Người ta từng nhận thấy đ|n ông chịu đau khổ hơn nhiều vì một cảnh goá bụa muộn màng: họ

hưởng được nhiều lợi của hôn nh}n hơn phụ nữ, nhất là trong những năm tháng già nua, vì lúc ấy, v trụ tập trung trong giới hạn của gia đ nh; những giờ phút hiện tại không còn vươn tới tương lai nữa: chính phụ nữ

đảm bảo nhịp độ đơn điệu của những giờ phút ấy v| ngự trị chúng. Khi không còn những chức năng ngo|i xã hội nữa, th đ|n ông trở nên hoàn toàn vô ích, trong lúc ít nhất, phụ nữ v n giữ công việc quản lý gia đ nh, và cần thiết đối với chồng. Họ kiêu hãnh về hoàn cảnh độc. lập của mình và rốt cuộc nhìn thế giới với chính đôi mắt của mình, nhận ra là suốt đời, mình đã bị lừa gạt, phỉnh nịnh.

Đặc biệt, người phụ nữ n|o đã “từng sống” thì có một sự hiểu biết về

đ|n ông m| không đ|n ông n|o có được: vì họ đã thấy, không phải gương mặt công khai của đ|n ông, m| l| một cá thể ng u nhiên ai nấy trong bọn họ đều không che giấu trong lúc vắng mặt đồng loại của mình. Họ c ng hiểu biết về những người đ|n b| kh{c vốn chỉ xuất hiện trong tính bột phát của m nh trước mặt những người đ|n b| kh{c họ biết mặt trái của cái bề

ngoài. Nhưng nếu kinh nghiệm cho phép họ tố cáo những sự phỉnh nịnh và lừa dối, thì trái lại, kinh nghiệm ấy v n không đủ để phát hiện chân lý cho họ. Dù ngọt lành hay chua chát, kinh nghiệm của người đ|n bà già v n hoàn toàn mang tính tiêu cực: nó là phản kháng, tố c{o, khước từ, là vô bổ.

Trong tư tưởng c ng như trong h|nh động, hình thức tự do cao nhất của người phụ nữ - ký sinh, là sự thách thức mang tính chất khắc kỷ hay sự hài hước với tính chất hoài nghi. Vào mọi lứa tuổi đời, họ đều không thể vừa có ích vừa độc lập.

177

Chương V : VỊ THẾ VÀ TÍNH CÁCH PHỤ NỮ

Đến đ}y, chứng ta đã có thể hiểu vì sao từ cổ Hy Lạp cho tới nay, trong những lời chỉ trích phụ nữ, có rất nhiều nét chung. Cuộc sống của họ v n y nguyên qua những sự thay đổi hời hợt, và chính cuộc sống ấy x{c định cái m| người ta gọi là “tính cách” phụ nữ: họ “ngụp lặn trong sự nội tại”,có đầu óc phản kháng, khôn ngoan và ti tiện, không có ý thức về chân lý, về

sự đ ng đắn, thiếu đạo lý, thực dụng một cách thấp kém, dối tr{, đóng kịch, vụ lợi...Trong tất cả những sự khẳng định ấy, có một phần chân lý.

Tuy nhiên, những hành vi bị người ta tố c{o đối với phụ nữ không bắt nguồn từ hormone của họ và c ng không phải có s n trong c{c ngăn của bộ óc họ: ch ng đều do vị trí của họ gây nên. Trong vi n cảnh ấy, chúng tôi cố gắng có một cái nhìn tổng hợp đối với vị trí này, do vậy, buộc phải nhắc lại một đôi điều cho phép hiểu được cái “chất nữ tính vĩnh hằng” trong toàn bộ hoàn cảnh kinh tế, xã hội, lịch sử của họ.

Đôi khi người ta đem “thế giới đ|n b|” đối lập với v trụ đ|n ông, nhưng một lần nữa, cần nhấn mạnh rằng phụ nữ chưa bao giờ tạo nên một xã hội độc lập và khép kín . Họ bị hoà nhập vào cái tập thể do nam giới chỉ

đạo và trong đó họ chỉ có một vị trí phụ thuộc. Họ chỉ được gắn bó với nhau bằng một sự đo|n kết cơ học với tư c{ch đồng loại: giữa họ với nhau, không có một sợi d}y đo|n kết hữu cơ vốn l| cơ sở của mọi cộng đồng thống nhất. Từ thời cổ Hy Lạp cho tới ngày nay, trong các câu lạc bộ, các salon, họ luôn luôn cố gắng liên minh với nhau để lập nên một “phản - v trụ”, nhưng v n đặt nó trong lòng v trụ nam giới. Và từ đó xuất hiện cái nghịch lý về vị trí của họ: họ vừa thuộc về thế giới đ|n ông vừa ở trong phạm vi trong đó thế giới này bị phủ nhận. Bị nhốt chặt trong phạm vi này, bị bao vây bởi thế giới kia, họ không thể sinh sống ở đâu một cách yên ổn cả. Th{i độ ngoan ngoãn của họ bao giờ c ng kèm theo một sự chối từ; sự

chối từ của họ luôn luôn kèm theo một sự chấp thuận. Th{i độ của họ

178

tương tự th{i độ của cô thiếu nữ, nhưng khó lý giải hơn v vấn đề đối với người phụ nữ đã trưởng thành, không còn là vấn đề ước mơ cuộc đời qua những biểu tượng, mà là sống cuộc đời ấy. Bản thân phụ nữ c ng thừa nhận v trụ nói chung l| v trụ của nam giới; chính đ|n ông đã tạo lập, quản lý nó và ngày nay v n thống trị nó; còn về phần mình, phụ nữ không cho là mình có trách nhiệm, và thừa nhận mình thấp kém, phụ thuộc. Họ

chưa học những bài học bạo lực, chưa bao giờ xuất hiện như một chủ thể

trước mặt những thành viên khác của tập thể. Bị nhốt chặt trong thể xác mình, trong ngôi nhà mình, họ tự hiểu mình với tư c{ch thụ động trước

“những vị thần mặt người” vốn x{c định mọi mục đích v| gi{ trị. Với ý nghĩa ấy, có một phần chân lý trong cái khẩu hiệu buộc họ phải là “một bé g{i vĩnh vi n”.

Về những người công nh}n, người nô lệ Da đen, người dân bản địa ở các nước thuộc địa, người ta c ng nói họ là “những đứa trẻ lớn” chừng nào người ta chưa sợ họ. Như thế có nghĩa l| họ phải chấp nhận - không bàn cãi - những chân lý và luật lệ do những người đ|n ông kh{c đặt ra cho họ.

Thân phận của phụ nữ là vâng lời và tôn trọng. Họ không có ảnh hưởng, dù chỉ trong tư tưởng, đối với cái hiện thực bao v}y m nh. Trước mắt họ là một sự hiện diện mờ đục. Thật vậy, họ chưa học những kỹ thuật cho phép mình thống trị vật chất; họ tiếp xúc, không phải với vật chất, mà là với cuộc sống, và cuộc sống th không để cho công cụ thống trị; người ta chỉ có thể chịu t{c động của những qui luật bí ẩn của nó. Đối với phụ nữ, thế giới không phải là một “tập hợp công cụ” trung gian giữa ý chí và mục đích của họ - như Heidegger x{c định-: trái lại, nó là một sức phản kháng ngoan cố, bất khả chiến thắng; nó bị định mệnh thống trị và trải qua những biến cố bí ẩn. Cái bọc máu trong bụng bà mẹ biến thành một sinh linh, không một ngành toán học nào có thể lập th|nh phương tr nh, không một máy móc nào có thể th c đẩy cho nó nhanh lên hay làm cho nó chậm lại. Bà cảm 179

nhận sự chống trả của thời hạn mà những dụng cụ tinh xảo nhất c ng không thể chia nhỏ ra hay nhân nhiều lên. Bà cảm nhận nó trong thịt da mình trong sự phụ thuộc vào nhịp điệu của mặt trăng, do năm th{ng l c đầu làm cho phát triển rồi về sau phá hủy.

Hàng ngày, công việc nhà bếp c ng dạy cho họ lòng kiên nh n và sự thụ

động; nó là một thứ luyện đan (alchimie) phải tuân theo lửa, nước, phải

“chờ cho đường tan chảy”, cho bột nở, v| c ng cho quần áo khô, cho trái cây chín. Công việc nội trợ tương tự một hoạt động kỳ thuật; nhưng ch ng không quá thô sơ, qu{ đơn điệu nên không thể thuyết phục phụ nữ về qui luật nhân quả cơ học. Vả lại, ngay cả trong địa hạt này, sự vật c ng có những biểu hiện thất thường của chúng...Tâm lý phụ nữ lưu truyền tâm lý của những nền văn minh nông nghiệp vốn sùng bái những khả năng ma thuật của đ}t. Họ cảm thấy quanh mình những sóng, bức xạ, chất lỏng; họ

tin vào cách cảm (télépathie), thuật chiêm tinh, khả năng cảm quan (radiesthésie), thông thần học (théosophie), họ tin thầy bói, thầy lang; họ

đựa vào tôn giáo những sự mê tín nguyên thuỷ; cho các vị thánh là hiện thân của những thần linh cổ xưa của thiên nhiên: vị thánh này bảo vệ du khách; vị thánh kia che chở sản phụ; còn vị thánh nọ thì tìm thấy những đồ

vật bị biến mất; v| dĩ nhiên không một điều dị thường nào làm họ kinh ngạc. Th{i độ của họ là th{i độ khấn nguyện và cầu xin; muốn đạt tới một kết quả n|o đó, họ sẽ tuân theo một số nghi thức nhất định. Người ta d hiểu vì sao họ thủ cựu. Đối với họ, thời gian không có gì mới, không phải là một cội nguồn sáng tạo. Vì công việc của họ là sự lặp đi lặp lại nên họ

cho tương lai chỉ là một bản sao của quá khứ; chu kỳ mỗi lần thai nghén tuân theo nhịp độ của tháng, của mùa; mỗi chu kỳ sinh nở lại lặp lại y nguyên chu kỳ trước đó. Trong động tác vòng tròn ấy, quá trình biến đổi của thời gian là một sự xuống cấp tiệm tiến; nó phá huỷ đồ đạc và quần áo c ng như nó t|n ph{ gương mặt; những lực lượng sáng tạo dần dà bị ngày 180

tháng tiêu huỷ. Bởi vậy phụ nữ không tin vào thứ sức mạnh chỉ một mực tàn phá ấy.

Chẳng những họ không biết thế nào là một hành động đích thực, có khả

năng l|m thay đổi bộ mặt thế giới, mà còn bị lạc lõng giữa thế giới ấy như

trong lòng một tinh vân mù mịt. Họ ít biết sử dụng thứ logic của nam giới.

Stendhal cho rằng họ sử dụng nó c ng khéo léo như đ|n ông nếu nhu cầu thúc bách họ. Nhưng nó là một công cụ họ không hề có cơ hội sử dụng.

Không thể dùng một tam đoạn luận để làm một món nước xốt c ng như để

dỗ một đứa trẻ nín khóc. Lý lẽ của đ|n ông không thích hợp với hiện thực mà họ đã từng có kinh nghiệm. V| trong vương quốc đ|n ông, v họ không làm gì hết, nên tư tưởng của họ không biến thành một dự định nào hết và .

không phân biệt với giấc mơ. Họ không có ý thức về chân lý, vì bất lực; họ

bao giờ c ng chỉ đấu tranh với các hình ảnh và từ ngữ: vì vậy, họ d dàng chấp nhận những sự khẳng định hết sức tr{i ngược nhau; ít quan tâm làm sáng tỏ những điều bí ẩn của một lĩnh vực d u sao c ng ở ngoài tầm với của họ, và bằng lòng với nhận thức mơ hồ một cách kinh khủng; họ l n lộn c{c đảng phái, các quan niệm, c{c nơi chôn, người, việc; trong đầu óc họ là một mớ hỗn độn.

Nhưng xét cho cùng, tr{ch nhiệm của họ không phải là làm cho mọi việc sáng tỏ, rạch ròi người ta từng dạy họ chấp nhận quyền uy của nam giới; vì vậy, họ từ chối việc phê ph{n, xem xét v| đ{nh gi{ theo ý riêng mình.

Họ phó mặc đẳng cấp bên trên. Vì vậy, trước mắt họ, thế giới đ|n ông l|

một hiện thực siêu nghiệm, một cái tuyệt đối. “Đ|n ông l|m ra các vị thần thánh - Frazer từng nói - v| đ|n b| thờ phụng những vị thánh ấy.” Đ|n ông không thể quỳ xuống với một niềm tin tưởng hoàn toàn trước những thần tượng do họ nặn ra; nhưng khi gặp những pho tượng lớn ấy trên đường, phụ nữ không nghĩ l| cô một b|n tay n|o đã nặn ra tượng, và họ

quỳ xuống lạy một cách thành kính.

181

Đặc biệt, họ muốn trật tự, luật pháp hiện thân ở một vị thủ lĩnh. mọi thiên đ nh, đều có một vị thần chúa tể. Chất nam tính tinh tuý phải được tập trung ở một hình m u m| người cha, người chồng, người yêu chỉ là nét phản ánh không vững chãi. Cho rằng việc thờ phụng của họ đối với bái vật (totem) mang tính chất giới tính, là có phần h|i hước. Sự thật là đứng trước bái vật này, họ thỏa mãn đầy đủ giấc mơ phục tùng từ thủa ấu thơ.

Pháp, phụ nữ bao giờ c ng đứng về phía các vị tướng: Boulanger, Pétain, de Gaulle:

“Trên đường đi của tướng de Gaulle, công chúng chủ yếu bao gồm trẻ

em và phụ nữ” (Tin tức về chuyến công du tháng chín 1948 ở Sayoie của de Gaulle).

Đ|n ông hoan hô b|i di n văn của tướng de Gaulle, nhưng phụ nữ càng tỏ rỏ nhiệt tình. Một số người như ng}y ngất, hầu như nuốt từng lời, từng chữ, hoan hô, la hét một c{ch say sưa tới mức mặt đỏ gay gắt tựa hoa mào gà” (Tin tức ngày 11 tháng tư 1947).

Người ta c ng còn nhớ các nữ phóng viên tờ Nhân đạo đã say sưa ca ngợi ra sao Tito và bộ quân phục đẹp đẽ của ông. Phụ nữ tôn kính các vị

anh hùng và luật lệ của thế giới đ|n ông, chính v sự bất lực và dốt nát của mình. Họ thừa nhận những thứ đó, không phải qua một sự ph{n đo{n, suy xét, mà do một sự thừa nhận tín ngưỡng: sức mạnh cuồng tín của tín ngưỡng là ở chỗ nó không phải là một tri thức: nó là mù qu{ng, đam mê, ngoan cố, ngu ngốc; những cái nó đặt ra đều vô kiện, chống lại lý trí, chống lại lịch sử, chống lại mọi lời thanh minh. Lòng bái phục cố chấp ấy có hai gương mặt tuỳ theo trường hợp: phụ nữ say sưa b{m chặt, khi thì vào nội dung luật lệ, khi thì vào hình thức trống rỗng của nó. Nếu họ ở trong tầng lớp thượng lưu có đặc quyền, thì họ muốn trật tự xã hội có lợi cho mình, trở nên bất di bất dịch, và họ thể hiện rõ th{i độ cố chấp của mình.

182

Đ|n ông biết mình có thể xây dựng lại những thể chế khác, một đạo đức học khác, một luật lệ khác. Hiểu biết với tư c{ch siêu nghiệm, họ c ng h nh dung lịch sử như một quá trình chuyển biên. Người đ|n ông bảo thủ nhất c ng hiểu rằng một sự chuyển biến n|o đó l| không thể tránh khỏi, và cần thích ứng hanh động v| tư tưởng mình với sự chuyển biến ấy. Còn phụ nữ

thì không hiểu những yêu cầu của lịch sử vì không tham gia lịch sử. Họ

ngờ vực tương lai và muốn ngăn chặn thời gian.

Nếu người ta hạ bệ những thần tượng do những người cha, người anh, người chồng họ dựng lên, thì họ không linh cảm một cung c{ch n|o để lập lại thiên đường; họ khăng khăng bảo vệ những thần tượng ấy. Trong chiến tranh Bắc-Nam ở Mỹ, trong số những người thuộc ph{i phương Nam (sudiste), không ai say sưa bênh vực chế độ nô lệ hơn phụ nữ. Anh, trong thời kỳ chiến tranh của người Boer69; ở Pháp, trong cuộc đấu tranh chống Công xã, phụ nữ là những người cuồng nhiệt nhất. Họ tìm cách bù đắp hoàn cảnh không hoạt động của mình bằng sự sôi động của tình cảm.

Trong trường hợp thắng lợi, họ xông vào kẻ thù bại trận tựa hổ báo. Trong trường hợp thất bại, họ khăng khăng cự tuyệt mọi sự hoà giải. Vì quan niệm của họ chỉ là những th{i độ, nên dù có bảo vệ những quyền lợi lỗi thời nhất, họ c ng chẳng quan tâm: họ có thể ủng hộ dòng vua chính thống năm 1914, ủng hộ Sa ho|ng năm 1949. Đôi khi đ|n ông vừa khuyến khích họ vừa cười nụ: vì thích thú khi thấy những quan niệm mình bày tỏ một cách thận trọng, được phản {nh dưới những hình thức cuồng tín. Nhưng đôi khi đ|n ông c ng bực mình trước vẻ ngốc nghếch và ngoan cố của chính những tư tưởng của bản thân mình.

Thông thường, phụ nữ tin một cách mù quáng nên họ tôn trọng pháp luật chỉ v đó l| ph{p luật; dù có thay đổi, luật pháp v n giữ nguyên quyền lực của nó. Đối với phụ nữ, sức mạnh tạo nên quyền lực, vì những thứ

69 Người gốc Hà Lan ở Nam Phi trước kia.

183

quyền lực họ thừa nhận đối với đ|n ông đều bắt nguồn từ thứ sức mạnh của nam giới. Vì vậy, mỗi khi tập thể tan rã, phụ nữ l| người đầu tiên quỳ

gối trước kẻ chiến thắng. Nói chung, họ chấp nhận những gì tồn tại. Một trong những đặc điểm của họ, là sự nh n nhục. Khi khai quật các di hài ở

Pompéi70, người ta nhận thấy đ|n ông đứng lặng trong tư thế phản kháng, thách thức trời hay tìm cách chạy trốn, còn phụ nữ thì cúi gập đôi người lại và cúi mặt xuống đất. Họ tự biết mình bất lực trước sự vật: núi lửa, cảnh sát, giới chủ, đ|n ông. “Đ|n b| sinh ra l| để chịu đau khổ - họ đinh ninh như vậy -. Đời là thế...không thể l|m g được hết!”

Sự nh n nhục ấy làm nảy sinh lòng kiên nh n mà người ta thường khâm phục ở phụ nữ. Họ chịu đựng nỗi đau vật chất tốt hơn nam giới; có thể

d ng cảm một cách khắc kỷ khi tình thế đòi hỏi. Thay thế cho sự táo bạo có tính chất tấn công của nam giới, nhiều phụ nữ tỏ rõ một th{i độ kiên trì b nh tĩnh trong một sự phản kháng thụ động. Họ đối phó với những cuộc khủng hoảng, với cảnh khốn cùng và tai họa kiên quyết hơn chồng. Tôn trọng thời hạn m| người ta không thể chiến thắng một cách vội vã, họ

không tính thời gian. Ương ngạnh một c{ch b nh tĩnh trong một số công việc, đôi khi họ thành công một cách rực rỡ. Một câu tục ngữ có nêu

“Những gì phụ nữ muốn...”

người phụ nữ nhân hậu, sự nh n nhục trở thành sự khoan dung: họ

chấp nhận hết thảy, không lên án một ai vì cho rằng người và vật như thế

nào thì thể hiện ra như thế ấy, không thể kh{c được. Một phụ nữ kiêu hãnh có thể biến nh n nhục thành một đức tính oai nghiêm như b| de Charrière cứng rắn trong chủ nghĩa khắc kỷ của m nh. Nhưng kiên nh n c ng làm nảy sinh một thứ th{i độ thận trọng vô bổ; phụ nữ luôn luôn tìm cách gìn giữ, vá víu, thu xếp hơn là phá huỷ và xây mới; thích thỏa hiệp v| thương lượng hơn c{ch mạng.

70 Một thành phố ở Italia bị phá huỷ do động đất trong thế kỷ I.

184

thế kỷ XIX, họ đã từng là một trong những trở lực lớn nhất đối với nỗ

lực giải phóng của công nhân. Trong lúc có một Flora Tristan71, một Louise Michel72 thì có biết bao bà nội trợ khiếp h{i năn nỉ chồng đừng mạo hiểm gì hết! Họ không chỉ sợ hãi đ nh công, thất nghiệp, nghèo khổ, mà còn sợ nổi dậy là sai lầm. Chịu đựng để chịu đựng, họ thích sáo mòn hơn l| phiêu lưu họ tạo lập cho mình một chút hạnh phúc nhỏ nhoi ở nhà d d|ng hơn l|

trên đường. Số phận của họ hoà l n làm một với số phận những thứ có thể

hư hỏng: nếu mất những thứ đó, họ có thể mất tất cả. Chỉ có một chủ thể tự

do, tự khẳng định mình bằng c{ch vượt qua thời gian, là có thể chống lại mọi sự đổ n{t; nhưng phương s{ch tối hậu ấy bị người ta cấm đo{n đối với phụ nữ. Phụ nữ không tin vào một sự giải phóng, chủ yếu v chưa bao giờ

họ cảm nhận được quyền lực của tự do: đối với họ, thế giới như bị chỉ đạo bởi một số phận nghiệt ngã mà chống lại nó là một h|nh động huênh hoang. Những con đường nguy hiểm m| người ta buộc họ phải đi theo ấy, thậm chí họ chưa hề bước chân tới: vì vậy, không hăng h{i xông v|o những con đường ấy là chuyện b nh thường. Khi người ta mở tương lai ra cho họ, thì họ không còn bám vào quá khứ nữa. Khi người ta kêu gọi họ hành động một cách cụ thể, khi họ tự nhận ra mình trong những mục đích được giao phó, họ c ng t{o bạo v| d ng cảm chẳng kém đ|n ông. Th{i độ của phụ nữ trong giai cấp vô sản, chẳng hạn, đã thay đổi sâu xa từ một thế kỷ

nay. Đặc biệt trong những cuộc đ nh công gần đ}y ở vùng mỏ phía Bắc, họ

đã tỏ ra say mê v| cương nghị như đ|n ông, biểu t nh v| đấu tranh bên cạnh nam giới.

Người ta chê trách họ có nhiều thiếu sót: kém cỏi, nhỏ nhen, rụt rè, ti tiện, lười nhác, phù phiếm, nô lệ...chẳng qua l| v đường chân trời của họ bị

ngăn chặn. Sự thật là khi dấn thân vào một công việc xứng đ{ng với một 71 Nữ chính trị gia Pháp (thế kỷ XIX), một trong những người đề xướng nữ quyền, đấu tranh cho ly hôn và tình yêu tự do.

72 Nhà nữ cách mạng vô chính phủ Pháp (thế kỷ XX).

185

con người, phụ nữ c ng tỏ ra tích cực, trầm tĩnh, có hiệu quả, và nghiêm ngặt chẳng kh{c đ|n ông. Người ta lên án họ hèn hạ, s n sàng nằm dưới chân chủ và hôn bàn tay vừa đ{nh m nh. Quá là nói chung, họ thiếu một lòng kiêu hãnh đích thực. Nhưng không có chỗ dựa của nam giới thì phụ

nữ có thể l|m g trong l c đ|n ông vừa l| phương tiện duy nhất vừa là lý do duy nhất của cuộc sống của họ? Họ bắt buộc phải nhận mọi sự nhục nhã. Người nô lệ không thể có ý thức về “nhân phẩm”: thoát khỏi cảnh nhục nhã đã l| khó lắm rồi. Cuối cùng, nếu họ có “tầm thường”, có “ru rú trong nhà”, có thực dụng một cách thấp kém, thì chỉ v người ta bắt buộc họ dành cả cuộc đời để nấu nướng, dọn dẹp: như thế, họ lấy đ}u ra c{i ý thức về sự cao cả? Họ buộc phải lặp lại cuộc sống một c{ch đơn điệu trong tính cách ng u nhiên và nhân tạo của nó dĩ nhiên bản thân họ phải lặp lại, phải bắt đầu trở lại, mà không bao giờ sáng tạo;, dĩ nhiên l| đối với họ, thời gian như quay tròn m| không d n tới đ}u hết. Họ bận rộn mà không bao giờ l|m gì hết; vì vậy, họ tự tha hoá mình trong cái mình có. Vì phụ thuộc vào sự vật, hệ quả của một sự phụ thuộc bị đ|n ông {p đặt, họ buộc phải tiết kiệm một cách thận trọng, phải hà tiện. Cuộc đời họ không hướng về

mục đích họ chỉ lo sản xuất hay duy trì những vật vốn bao giờ c ng chỉ là phương tiện: thực phẩm, quần áo, nhà cửa; đó là thứ trung gian không chủ

yếu giữa cuộc sống loài vật và cuộc đời tự do. Giá trị duy nhất gắn liền với phương tiện không chủ yếu, là sự hữu ích. Người nội trợ sống ở cấp độ cái hữu ích, và bản thân họ chỉ hài lòng với mình khi có ích cho người thân.

Nhưng không một con người nào có thể thỏa mãn với một vai trò thứ

yếu: họ biến ngay lập tức phương tiện thành mục đích - như người ta nhận thấy ở các nhà hoạt động chính trị v| trước mắt họ, giá trị của phương tiện trở thành giá tri tuyệt đối. Bởi thế, trên bầu trời của người nội trợ, lợi ích có vị trí cao hơn ch}n lý, cao hơn c{i đẹp, cái tự do; và họ hình dung toàn bộ

v trụ theo vi n cảnh ấy vốn là vi n cảnh của riêng họ; v| c ng chính v vậy họ áp dụng thuyết trung dung của Aristote. Làm sao có thể tìm thấy ở

186

họ sự táo bạo, ngọn lửa nhiệt tình, sự vô tư, lòng cao cả? Những đức tính này chỉ có thể xuất hiện khi sự tư do được hứa hẹn qua một tương lai rộng mở v| vượt lên trên mọi thứ đã an b|i.

Người ta nhốt phụ nữ vào trong một gian bếp hay khuê phòng, v| người ta kinh ngạc v sao đường chân trời của họ bưng bít. Người ta chặt cánh tay của họ và than phiền họ không biết bay. Hãy mở cửa tương lai cho họ, họ

sẽ không còn buộc phải ru rú trong hiện tại. Người ta c ng tỏ ra vô lý như

vậy khi phê phán họ tính tự yêu mình (narcissisme), tính ích kỷ với tất cả

những hệ quả của chúng, trong lúc nhốt chặt họ trong giới hạn cái tôi của họ...

Người ta tước đoạt của họ mọi khả năng giao tiếp cụ thể với người khác.

Họ không cảm thấy trong kinh nghiệm của mình lời kêu gọi hay những lợi ích của t nh đo|n kết, vì họ hoàn toàn hiến mình cho gia đ nh, vì họ bị biệt lập. Vì vậy, không thể buộc họ vươn tới quyền lợi chung. Họ khăng khăng khép m nh trong địa hạt duy nhất quen thuộc, nơi họ có thể ảnh hưởng đối với sự vật và trong đó, họ tìm thấy một chút quyển làm chủ, dù mong manh.

Tuy nhiên, dù có đóng chặt cửa lớn, bịt cửa sổ, phụ nữ v n không thể

tìm thấy trong gia đ nh một sự an toàn tuyệt đối. C{i v trụ đ|n ông m| họ

“kính nhi vi n chi” và không dám mạo hiểm tới gần, v n bao vây họ. Và chính vì không thể nắm được c{i v trụ ấy qua các kỹ thuật, một thứ logic chắc chắn và những tri thức rõ ràng, nên giống như đứa trẻ và người nguyên thuỷ, họ cảm thấy bị bao vây giữa những điều bí ẩn nguy hiểm.

Một cá nhân tự do chỉ quy thất bại của mình cho cá nhân mình: trách nhiệm là của riêng họ. Nhưng mọi thứ xảy tới đối với phụ nữ l| do người khác; chính người khác chịu trách nhiệm về những nỗi bất hạnh của họ.

Trong thất vọng và ph n nộ, họ khước từ mọi phương thuốc đề xuất các 187

giải ph{p đối với một phụ nữ bướng bỉnh khăng khăng than phiền, chẳng giải quyết được gì hết: họ cho là không thể chăp nhận một giải pháp nào.

Họ hoàn toàn muốn sống trong tình trạng họ hiện sống trong cơn giận dữ

bất lực. Nếu người ta đề nghị với họ một sự thay đổi, họ sẽ giơ tay lên trời:

“Chỉ thiếu có thế nữa thôi!” Họ biết nỗi đau của m nh còn s}u xa hơn những lý do họ nêu lên, và không một phương s{ch n|o có thể giải thoát họ: họ oán trách toàn bộ xã hội, v nó được xây dựng không có họ tham gia, và chống lại họ. Từ tuổi thanh xuân, từ buổi ấu thơ, họ đã từng phản đối thân phận m nh. Người ta từng hứa với họ những sự bù đắp, bảo đảm với họ nếu từ bỏ cơ may của mình v| giao phó cho đ|n ông, th ch ng sẽ được trả lại gấp trăm lần, và họ cảm thấy mình bị lừa phỉnh. Họ lên án toàn bộ

thế giới đ|n ông. Thù hận là mặt trái của sự phụ thuộc. Khi người ta “cho”

hết tất cả, người ta không bao giờ “nhận” lại được đầy đủ.

Tuy nhiên họ c ng phải tôn trọng thế giới đ|n ông. Nếu phủ nhận nó một cách tổng quát, họ sẽ cảm thấy nguy hiểm, không có m{i nh| trên đầu mình. Họ áp dụng th{i độ thiện ác nhị nguyên luận (manichéisme), một phần c ng do kinh nghiệm nội trợ khơi gợi. Những ai có hoạt động đều tự

cảm thấy mình có trách nhiệm về cái thiện, cái ác giống như người khác; họ

biết rằng trách nhiệm của mình là x{c định mục đích v| thu được kết quả.

Họ cảm thấy trong mọi h|nh động tính nhập nhằng của mọi giải pháp: công bằng và bất công, được và mất l n lộn với nhau như mắc cửi. Nhưng bất kỳ ai thụ động đều tự đặt mình ra ngoài cuộc và không chịu đặt ra các vấn đề đạo lý, dù chỉ trong tư tưởng: cái thiện phải được thực hiện nếu không, thì phải xem là có lỗi và phải trừng phạt những kẻ có lỗi.

C ng như trẻ em, phụ nữ hình dung cái thiện và c{i {c như những hình ảnh minh họa: thiện ác nhị nguyên luận l|m người ta yên tâm bằng cách loại trừ nỗi kinh hoàng phải lựa chọn quyết định giữa một tai họa và một tai họa ít nguy hiểm hơn, giữa một lợi ích hiện tại và một lợi ích kém hơn 188

trong tương lai; tự mình phải x{c định thế nào là thất bại, thế nào là thành công, tức là nhận lấy những trách nhiệm khủng khiếp. Đối với người tin thuyết thiện ác nhị nguyên, cái thiện hoàn toàn phân biệt với cái ác, và chỉ

có việc tiêu diệt cái ác. Bụi bặm tự tiêu diệt mình, và sạch sẻ là sự vắng mặt hoàn toàn moi vết dơ; lau chùi, tức là tẩy rửa phế thải v| bùn đất.

Vì vậy, phụ nữ nghĩ rằng “mọi c{i đều do lỗi” của người Do Thái, hoặc của hội viên Tam điểm, hoặc của những người Bonshevich, hoặc của chính phủ. Bao giờ họ c ng chống lại một người n|o đó hay một vật nào đó.

Trong số những người chống Dreyfus73, phụ nữ tỏ ra quyết liệt hơn nam giới. Họ không biết nguyên nhân cái ác nằm ở đ}u; nhưng điều họ mong mỏi ở một “chính phủ tốt”, là chính phủ n|y xua đuổi nó như người ta

“xua đuổi” bụi bặm trong nhà.

Nhưng những niềm hy vọng ấy bao giờ c ng nằm trong một tương lai không chắc chắn. Trong lúc chờ đợi, cái ác tiếp tục gậm nhấm cái thiện. Và vì không có người Do Th{i, người Bonshevich, hội viên Tam điểm trong tầm tay, nên phụ nữ tìm một người chịu trách nhiệm mà họ có thể phản kháng cụ thể nhất trong ph n nộ: ông chồng là nạn nhân lý tưởng. Chính anh ta là hiện thân của thế giới đ|n ông; chính qua anh ta, xã hội đ|n ông chịu trách nhiệm về họ v| đã lừa phỉnh họ. Anh ta chịu gánh nặng của xã hội, và nếu tình hình xấu đi thi lỗi tại anh ta. Khi chồng về nhà buổi chiều, họ thường phàn nàn về con cái, về những người bán hàng, về công việc nội trợ, về giá sinh hoạt, về bệnh thấp khớp, về thời tiết; và muốn chồng chịu trách nhiệm. Họ thường ấp ủ đối với chồng những lời than vãn đặc biệt; nhưng trước hết, anh ta chịu trách nhiệm là một người đ|n ông. Anh ta c ng rất có thể có bệnh tật, lo }u; nhưng b| vợ v n bảo: “Khác chứ!” Đ|n ông có những đặc quyền mà phụ nữ luôn luôn cảm nhân là một sự bất 73 Alfred Dreyfus là một sĩ quan Ph{p gốc Alsace theo Do Thái giáo, được biết đến với Vụ Dreyfus thời đệ

tam cộng hòa Pháp, bị kết án làm gián điệp phản quốc năm 1894 sau đó được minh oan và tuyên bố vô tội. Một thể chứng cho sự khủng hoảng xã hội, của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, phong trào bài Do Thái.

189

công. Niềm an ủi lớn nhất của họ l| tự xem m nh l| người tu n đạo. Cuộc sống và đ|n ông đã đ{nh bại họ; họ sẽ biến chính sự thất bại này thành thắng lợi. Vì vậy, c ng như l c còn ng}y thơ, họ d d|ng sướt mướt, và sinh chuyện.

Chắc chắn phụ nữ rất d rơi lệ vì thất bại trong cuộc sống trên cơ sở một sự phản kháng bất lực; chắc hẳn về sinh lý học, khả năng điều khiển của họ

đối với hệ thần kinh và giao cảm kém hơn so với nam giới; quá trình giáo dục khiến họ quen thói “mặc kệ”. Nhưng chủ yếu phụ nữ có th{i độ thất bại đối với thế giới vì họ chưa hề chịu trách nhiệm về thế giới. Đ|n ông th chấp nhận thế giới; thậm chí không thay đổi th{i độ trước tai họa, mà đương đầu với nó, “Không chịu để nó đ{nh bại”. Còn đối với phụ nữ, thì chỉ cần một sự bất như ý l| xuất hiện mối ác cảm đối với thế giới và sự bất công đối với thân phận mình. Và họ |o v|o nơi ẩn náu vững chãi nhất là bản thân họ. Giọt nước âm ấm trên má, ngọn lửa cháy bỏng trong hốc mắt, chính là sự hiện diện nhạy cảm của tâm hồn đau khổ của họ. Êm {i đối với làn da, hơi ch t mằn mặn đầu lưỡi, giọt lệ c ng l| một sự vuốt ve vừa dịu dàng vừa xót xa; chúng biến người phụ nữ thành một “giếng nước than vãn”, thành một “bầu trời giông bão”. Mắt họ không trông thấy nữa, chúng bị một lớp sương mù bao phủ; thậm chí không còn là một ánh mắt nữa, mà biến thành một cơn mưa. Mù quáng, phụ nữ quay về với tính thụ

động của những sự vật tự nhiên.

Người ta muốn họ thất bại; và họ ch m đắm trong thất bại, họ khóc lóc, họ tr m mình, họ thoát khỏi người đ|n ông ngắm nhìn họ trong sự bất lực như thể đứng trước một th{c nước. Đ|n ông cho đó l| một thủ pháp không trung thực. Nhưng người phụ nữ cho là cuộc đấu tranh không trung thực ngay từ đầu vì người ta không trao vào tay họ một v khí h|o có hiệu lực.

Một lần nữa, họ phải viện đến ma thuật. Và vì những dòng lệ của họ làm nam giới cáu tiết nên họ lại càng có lý do khóc lóc.

190

Nếu nước mắt không đủ để thể hiện sự phản kháng, thì phụ nữ bày ra những cái trò mà sự thô bạo không nhất quán còn khiến nam giới lúng túng hơn nhiều. Trong một số hoàn cảnh, có trường hợp đ|n ông đ{nh đập vợ thực sự; trong những hoàn cảnh kh{c, đ|n ông tự ngăn cấm mình mọi sự thô bạo, chính v m nh l| người khoẻ nhất, và nắm đấm của mình là một công cụ có hiệu quả.

Nhưng c ng như trẻ em, phụ nữ có những cơn giận dữ có tính chất tượng trưng; dù họ có thể nhảy xổ vào cấu xé đ|n ông, th đó c ng chỉ là những cử chỉ. Và chủ yếu họ tìm cách thể hiện trong cơ thể mình, qua những cơn loạn thẩn kinh, những khước từ mà họ không thể thực hiện được một cách cụ thể. Phụ nữ d bị khích động, không phải chỉ vì những lý do sinh lý học: sự khích động là hiện tượng nội tại hoá một năng lượng không có khả năng nắm bắt một đối tượng nào của thế giới khi năng lượng ấy hướng về thế giới. Đó l| một sự tiêu phí vô ích mọi năng lực phủ định do tình thế gây nên.

Người mẹ ít khi có những cơn loạn thần kinh trước các con nhỏ vì có thể

đ{nh đập chúng, trừng phạt chúng. Phụ nữ chỉ buông mình cho những nỗi thất vọng giận dử trước mặt con trai lớn, trước mặt chồng, vì bất lực.

Những cơn loạn thần kinh của Sophie Tolstoi là những th{i độ có ý nghĩa dĩ nhiên, b| có sai lầm lớn là không bao giờ tìm hiểu chồng, và qua nhật ký, bà không tỏ ra khoan dung, nhạy cảm, và c ng không ch}n th|nh, không phải là một gương mặt thật sự trìu mến đối với độc giả. Nhưng dù bà sai hay đ ng, t nh h nh ấy c ng không hề thay đổi tính chất khủng khiếp của tình trạng của bà: suốt đời, qua những lời than phiền thường xuyên, bà chấp nhận những vòng tay của chồng, những lần sinh đẻ, nỗi cô đơn v| lối sống bị chồng {p đặt. Khi những quyết định mới của Tolstoi làm cho xung đột trở nên gay gắt, bà thấy m nh tay không v khí chống lại ý chí thù nghịch mà bà bị khước từ với tất cả ý chí bất lực của mình; và bà xông vào 191

những tấn trò chơi từ - quyên sinh giả, trốn tránh giả, bệnh tật giả, v.v...-

khả ố đối với xung quanh và làm kiệt sức bản thân m nh. Người ta không thấy phụ nữ có lối thoát nào khác vì họ không có một lý do xác thực n|o để

dập tắt ý thức phản kháng của m nh, v| c ng không có một phương tiện hữu hiệu n|o để bày tỏ chúng.

Có một lối thoát mở ra cho phụ nữ ở điểm tận cùng con đường khước từ

của họ là tự s{t. Nhưng h nh như họ thường ít sử dụng hơn nam giới.

Những công trình thống kê về vấn đề này rất không rõ ràng: nếu xem xét những vụ tự sát thành công, thì số đ|n ông kết li u đời mình lớn hơn nhiều so với phụ nữ; nhưng mưu đồ tự sát của phụ nữ cao hơn nhiều so với nam giới. Có thể vì họ thỏa mãn với những cái trò b|y đặt nhiều hơn họ chơi trò tự sát nhiều hơn, nhưng muốn tự s{t ít hơn đ|n ông. C ng có thể có phần vì họ kinh tởm những phương tiện bạo lực: hầu như không bao giờ

họ dùng gươm, dao v| s ng. Họ d dàng tr m m nh hơn. Nhìn chung, ta nhận thấy ở đ}y một một hiện tượng nhập nhằng: những gì phụ nữ ghét bỏ, họ không thực sự tìm cách từ bỏ. Họ “chơi” trò đoạn tuyệt, nhưng rốt cuộc ở lại bên cạnh người đ|n ông từng làm họ đau khổ; họ giả đò vĩnh biệt cuộc đời từng đ|y đoạ họ, nhưng tương đối hiếm trường hợp quyên sinh. Họ không thích những giải pháp dứt khoát: họ phản đối nam giới, phản đối cuộc sống và thân phận m nh, nhưng họ không thoát ra khỏi.

Có vô số hành vi của nữ giới phải được coi là những hành vi phản đối.

Người ta thấy thường người vợ phản bội chồng vì thách thức, chứ không phải vì khoái cảm. Họ lơ đãng và hoang phí vì ông chồng mực thước và tiết kiệm. Những người ghét đ|n b|, lên án phụ nữ “bao giờ c ng đến chậm”, cho rằng họ thiếu “ý thức đ ng giờ giấc”. Thực ra, người ta thấy họ

tuân theo những đòi hỏi của họ của thời gian hết sức ngoan ngoãn. Những sự chậm tr của họ đều là cố ý. Một số ít phụ nữ đỏm d{ng cho như thế là để khích động ham muốn của đ|n ông và nâng cao giá trị sự có mặt của 192

m nh; nhưng chủ yếu, bằng cách buộc đ|n ông phải chờ đợi, phụ nữ phản kháng sự chờ đợi dai dẳng cuộc đời họ phải hứng chịu, ở một mặt n|o đó, toàn bộ cuộc đời này là một sự đợi chờ vì bị nhốt kín trong sự mơ hồ của trạng thái nội tại, ng u nhiên, và nằm trong tay người khác. Họ chờ đợi lòng biết ơn, sự t{n thưởng của đ|n ông, chờ đợi tình yêu, chờ đợi th{i độ

ân cần và những lời khen ngợi của chồng, của người yêu; chờ đợi ở những người này lý do tồn tại, giá trị và thậm chí cả con người mình. Họ chờ đợi phương tiện sinh sống. Dù có nắm trong tay tập séc hay hàng tháng, hàng tuần nhận tiền chồng trao cho, thì v n phải chờ đợi ngày chồng lĩnh lương, chồng lĩnh thưởng mới có thể thanh toán nợ nần với cửa hiệu tạp hoá hoặc mua chiếc áo mới. Họ chờ đợi sự có mặt của chồng: vì phụ thuộc về kinh tế, cả cuộc đời họ phụ thuộc vào chồng. Họ chỉ là một yếu tố của đời sống nam giới, trong lúc chồng là toàn bộ cuộc đời của họ. Chồng có công việc ở

ngoài gia đ nh, v| vợ chịu đựng sự vắng mặt của chồng suốt ngày này qua ngày khác.

Nói chung, tuy trên đại thể thừa nhận ưu thế và quyền lực của đ|n ông, tôn thờ thần tượng nam giới, phụ nữ v n từng bước phản kháng sự thống trị của giới n|y. Đó l| nguồn gốc của “tinh thần chống đối” m| người ta thường chê trách họ. Không có một địa hạt độc lập, họ không thể đưa những chân lý, những giá trị tích cực đối lập lại những chân lý, những giá trị m| đ|n ông khẳng định; họ chỉ có thể phủ nhận chúng. Sự phủ nhận này mang tính chất triệt để. nhiều hay ít tuỳ theo quan hệ tỷ lệ giữa tôn trọng và hận thù trong lòng họ. Nhưng có điều là họ biết tất cả mọi kẽ hở

của hệ thống nam giới và không ngần ngại tố cáo chúng.

Phụ nữ khống có ảnh hưởng đối với thế giới đ|n ông vì kinh nghiệm không bày dạy cho họ sử dụng logic học và kỹ thuật. Dĩ nhiên, trong vi n cảnh ấy, phụ nữ phủ nhận thứ logic của nam giới. Chẳng những nó không t{c động tới kinh nghiệm của họ, mà họ còn biết là khi nằm trong tay đ|n 193

ông thì lý lẽ trở thành một thứ hình thức gian xảo của bạo lực: những lời khẳng định như đinh đóng cột của nam giới đều nhằm phỉnh phờ họ.

Người ta muốn nhốt chặt họ trong một lưỡng đề, buộc họ phải đồng tình, hoặc không đồng tình. Nhân danh toàn bộ hệ thống những nguyên tắc được chấp nhận, họ buộc phải đồng tình: nếu không đồng tình, tức là phù nhận toàn bộ hệ thống. Họ không thể cho phép mình làm một việc “động trời” như vậy; họ không có phương tiện xây dựng lại một xã hpi khác. Thế

nhưng họ không tán thành xã hội hiện tại. Đứng ở ngã ba đường giữa sự

phản kháng và tình trạng nô lệ, họ đ|nh nh n nhục và mi n cưỡng chấp nhận quyền uy của nam giới. Trong mọi trường hợp, người ta dùng bạo lực để buộc họ gánh chịu những hậu quả của những sự phục tùng bất đắc dĩ của m nh. Đ|n ông v n theo đuổi cái ảo tưởng vẻ một người bạn đời “nô lệ một cách tự do”: muốn vợ trong l c nhượng bộ mình, chấp nhận tính hiển nhiên của một định lý. Nhưng phụ nữ biết là:hính ông chồng đã chọn lấy những định đề mà những điều suy di n của anh ta bám chắc v|o đó.

Chừng nào họ chưa đặt lại những định đề ấy, thì anh ta v n d dàng bắt họ

phải im miệng, dù không thể thuyết phục nổi họ vì họ biết rõ c{i võ đo{n của những định đề ấy. Vì vậy, anh ta giận dữ lên án họ là cứng cổ, là phi logic: họ không nhập cuộc vì biết là cuộc chơi gian lận. Phụ nữ không nghĩ

một cách cụ thể rằng chân lý là cái gì khác những điều đ|n ông đề xướng, mà cho rằng không có chân lý. Không phải chỉ có quá trình biến đổi của cuộc sống khiến họ nghi ngờ nguyên lý đồng nhất, v| c ng không phải chỉ

có những hiện tượng ma giáo xung quanh họ huỷ hoại quan niệm của họ

về quan hệ nhân quả; chính trong lòng thế giới đ|n ông, chính trong bản thân họ, họ hiểu được tính nhập nhằng của mọi nguyên lý, mọi giá trị, mọi thứ trên đời. Họ biết đạo lý của nam giới chỉ là một sự lừa phỉnh khủng khiếp. Đ|n ông long trọng {p đặt quy tắc đạo đức và danh dự của mình cho phụ nữ, nhưng lại âm thầm khuyến khích họ không tuân theo; thậm 194

chí trông mong sự bất tuân lệnh ấy; không có họ, thì cái bề ngo|i đẹp đẽ

anh ta ẩn n p sau đó sẽ tan t|nh như m}y khói.

Đ|n ông s n sàng vận dụng quan điểm của Hégel cho rằng người công d}n đạt tới giá trị đạo đức học của mình bằng c{ch vươn tới cái phổ quát; trong lúc với tư c{ch c{ thể riêng biệt, anh ta có quyền ham muốn, có quyền hưởng khoái lạc. Vì vậy, quan hệ giữa anh ta và phụ nữ nằm trong một khu vực ng u nhiên trong đó đạo lý không còn phải áp dụng nữa, và th{i độ ứng xử thì tuỳ ý. Quan hệ của anh ta với những người đ|n ông khác thì bao hàm những giá trị: anh ta là một thứ tự do đương đầu với những thứ tự do khác theo những qui luật mà mọi người đều đồng thanh thừa nhận. Nhưng đối với phụ nữ, anh ta không còn chịu trách nhiệm về

cuộc sống của mình nữa: anh ta tỏ ra độc đo{n, thô bạo, tìm cách thỏa mãn những ám ảnh, những tật xấu của mình nhân danh những thứ quyền giành được trong đời sống xã hội. Người vợ thường kinh ngạc trước sự tương phản giữa những lời lẽ và th{i độ cao thượng với những hành vi “trong bóng tối” của anh ta. Anh ta ca ngợi những người vợ trinh tiết và chung thuỷ, nhưng lại khuyến khích vợ người hàng xóm ngoại t nh. Người ta thấy đ|n ông xảo trá biết chừng nào khi tuyên bố phá thai là phạm tội, trong l c h|ng năm ở Pháp, một triệu phụ nữ bị đ|n ông đặt vào tình thế

phải ph{ thai. Thông thường người chồng hay người t nh {p đặt giải pháp ấy; nhưng nhiều khi, c ng giả định một cách mặc nhiên l| trong trường hợp cần thiết, giải pháp ấy sẽ được áp dụng. Họ công khai muốn phụ nữ

nhận lấy tội lỗi: th{i độ “vô luân” của phụ nữ là cần thiết cho sự hài hoà của một xã hội đạo lý được đ|n ông tôn trọng. Ví dụ hiển nhiên nhất của tính hai mặt này, là thái độ của đ|n ông đối với nạn mại dâm: chính cầu của đ|n ông tạo ra cung. Người ta từng biết g{i điếm nghi ngờ và coi thường ra sao những vị tai to mặt lớn lên {n thói hư tật xấu nói chung, nhưng lại hết sức khoan dung đối với những đam mê của bản thân mình.

195

Người ta cho rằng những người con gái phải b{n m nh l| đồi bại và trác táng, còn những kẻ đ|n ông lợi dụng thể xác của họ thì không sao.

Trạng thái tinh thần n|y được minh họa trong một giai thoại. Vào cuối thế kỷ trước, cảnh sát tìm thấy trong một thanh lâu hai cô bé tuổi mười hai, mười ba. Một vụ {n được tổ chức, và hai cô bé ra trước vành móng ngựa.

Chúng nói về những người khách hàng vốn là những vị tai to mặt lớn. Một đứa mở miệng nêu lên một cái tên. Viên biện lý vội vã ngăn lại: Cô chớ bôi nhọ tên tuổi một người lương thiện! Một vị có Bắc đẩu bội tinh v n là một người lương thiện khi ông ta phá trinh một con bé. Ông ta có nhược điểm, nhưng ai m| chẳng có nhược điểm? Còn cô bé gái không phải là một vị

thẩm phán, một ông tướng, c ng không phải là một người Pháp quan trọng, mà chỉ là một con bé th đ{nh mất giá trị đạo đức của mình trong lĩnh vực ng u nhiên của tình dục: nó là một đứa tà dâm, vô lại, một kẻ xấu xa đ{ng đưa v|o trại cải giáo.

Trong vô số trường hợp, đ|n ông có thể thực hiện trong sự đồng lõa với phụ nữ những h|nh vi m| người ta cho l| đồi bại đồi với những người này, nhưng gương mặt của các vị ấy v n không bị vấy bẩn. Phụ nữ khó hiểu những sự “tế nhị” ấy. Điều họ hiểu là đ|n ông không h|nh động theo những nguyên tắc anh ta lớn tiếng đề cao, và khuyến khích họ không tuân theo ch ng điều m| đ|n ông nói l| muốn, thì chính anh ta không muốn.

Bởi thế họ không cho anh ta cái mà họ giả vờ cho. Họ sẽ là một người vợ

trinh tiết và thuỷ chung nhưng sẻ lén l t nhượng bộ những ham muốn thầm kín. Họ sẽ là một người mẹ đ{ng kính, nhưng sẽ thận trọng thực hiện

“sinh đẻ có kế hoạch”, và khi cần, sẽ ph{ thai. Đ|n ông công khai phản đối họ, đó l| “luật chơi”; nhưng lén l t biết ơn người phụ nữ này về “ch t đạo đức”, người đ|n b| kia về sự vô sinh. Phụ nữ giữ vai trò những tên do th{m người ta để mặc cho bị bắn chết nếu bị bắt, nhưng được nhận vô số

phần thưởng nếu thành công. Họ phải gánh chịu toàn bộ cái vô luân của 196

đ|n ông không chỉ một m nh cô g{i điếm, mà là tất cả những phụ nữ bị

dùng làm “công nước bẩn” cho to| l}u đ|i lộng l y và trong sạch, nơi ở của những con người “lương thiện”. Khi về sau, người ta nói với họ về nhân phẩm, về danh dự, về lòng trung thực, về tất cả những đạo đức cao đẹp của đ|n ông, chúng ta không nên ngạc nhiên nếu họ từ chối không thể tin nổi. Đặc biệt họ cười khẩy khi những người đ|n ông “đạo đức” chê trách họ vụ lợi, đóng kịch, dối trá. Họ biết người ta không mở cho mình một con đường thoát nào khác.

Đ|n ông c ng “quan tâm” tới tiền bạc, tới thành công; nhưng có phương tiện để giành lấy bằng lao động của m nh. Người ta dành cho phụ nữ một vai trò ký sinh: mọi ký sinh tất yếu phải là một kẻ bóc lột. Vì vậy, họ cần có người đ|n ông để có nhân phẩm, để ăn, để hưởng thụ, để sinh đẻ; và bị

nhốt chặt vào chức năng n|y, nên họ hoàn toàn là một công cụ bóc lột.

Còn về những lời dối trá, thì trừ trường hợp mại dâm, không hề có chuyện mua bán thẳng thắn giữa phụ nữ v| người bảo hộ họ. Thậm chí đ|n ông đòi hỏi họ đóng kịch đối với anh ta: anh ta muốn họ là người Khác, nhưng mọi con người đều là chủ thể, dù có khăng khăng tự phủ nhận m nh đi nữa. Đ|n ông muốn họ là khách thể, và họ tự biến mình thành khách thể: họ chỉ phải là một vật hiến dâng, một con mồi. Thế nhưng, đ|n ông c ng đòi hỏi họ hiến dâng vật ấy cho mình trong sự tự do trên giường ngủ, anh ta đòi hỏi họ có khoái cảm; trong gia đ nh, họ phải thừa nhận ưu thế v| t|i năng của anh ta.

Vì vậy, lúc vâng lời, họ phải giả vờ m nh l| người độc lập, trong khi vào những lúc khác, họ chủ động đóng kịch m nh l| người bị động. Họ dối trá để níu giữ người đ|n ông đảm bảo cho mình miếng ăn h|ng ngày: những trò làm mình làm mẩy và những giọt nước mắt, những cơn {i }n nồng nhiệt, những cơn loạn thần kinh; và họ c ng dối tr{ để thoát khỏi sự áp chế

mà họ chấp nhận v mưu sinh.

197

Hiện tượng hai mặt này thể hiện trong cách nắm bắt cơ thể mình của phụ

nữ. Nó là một gánh nặng: bị mòn mỏi vì chảy máu hàng tháng, vì sinh nở

một cách bị động, nó không phải là công cụ đơn thuần để nắm bắt thế giới, mà là một sự hiện hữu mờ đục. Nó không tự tạo cho mình khoái cảm một cách vững chắc, nhưng lại tự gây cho mình những cơn đau khủng khiếp.

Nó chứa đựng những sự uy hiếp; nó tự cảm thấy gặp tai họa trong sự “nội tại” của mình; tự cảm thấy là một cơ thể “loạn thần kinh” do mối quan hệ

mật thiết giữa nội tiết với hệ thần kinh và hệ giao cảm chỉ đạo cơ bắp và nội tạng. Nó thể hiện những sự phản ứng mà phụ nữ không chấp nhận: trong những lúc nức nở, những cơn đau quằn quại, những cơn nôn th{o, nó thoát ra khỏi họ, phản bội họ. Nó là chân lý sâu xa nhất của họ, nhưng là một chân lý đ{ng xấu hổ họ tìm cách che giấu.

Tuy nhiên, nó c ng l| “bản sao” tuyệt vời của họ. Họ say sưa ngắm nhìn nó trong gương soi; nó hứa hẹn hạnh phúc; nó là công trình nghệ thuật, là pho tượng sống động. Họ mô hình hoá nó, trang điểm nó, phô trương nó.

Khi mỉm cười với nó trong gương, họ quên đi sự ng u sinh của xác thịt; trong vòng tay ôm ấp của đ|n ông, trong sinh đẻ, hình ảnh nó tiêu tan.

Nhưng thông thường, mơ m|ng về chính bản thân mình, họ ngạc nhiên thay mình vừa l| người anh hùng này vừa là cái xác thịt kia.

Tạo hoá cung cấp cho phụ nữ hai gương mặt trong thế đối xứng. Trở

th|nh người nội trợ, người mẹ, phụ nữ khước từ những buổi tung tăng thỏai mái trên đồng ruộng, trên đồi núi: họ thích th hơn với công việc trồng trọt tĩnh lặng trong vườn rau. Họ đã chinh phục có cây và cắm các loại hoa vào lọ; nhưng v n say sưa dưới ánh trăng và khi ngắm mặt trời lặn.

Trong cỏ cây và muông thú trên tr{i đất, trước hết, họ tìm thấy thức ăn v|

những thứ trang điểm; nhưng trong đó lại chảy một thứ nhựa vốn là khoan dung và phù phép. Cuộc sống không phải chỉ là nội tại và trùng lặp mà còn có một gương mặt rực rỡ ánh hào quang. Người phụ nữ nào giữ nổi 198

thế độc lập qua các bước thăng trầm, sẽ thiết tha yêu quý cuộc sống tự do của mình trong thiên nhiên. Họ tìm cách hoà nhập cuộc sống và sự siêu nghiệm: họ khước từ học thuyết Descartes và mọi quan niệm về học thuyết này; họ cảm thấy thỏai mái trong một thứ chủ nghĩa tự nhiên tương tự chủ

nghĩa tự nhiên của các nhà khắc kỷ hay c{c tín đồ của học thuyết Platon -

mới, ở thế kỷ XVI. Người ta không ngạc nhiên khi thấy phụ nữ - đứng đầu là Marguerite de Nayarre - hết sức gắn bó với một triết học mang tính chất vừa vật chất vừa tinh thần như thế.

Là người theo thuyết thiện ác nhị nguyên luận về mặt xã hội, phụ nữ hết sức thiết tha với tinh thần lạc quan vẽ bản thể luận. Họ đòi hỏi cái thiện phải là một sự hài hoà sống động và họ có mặt trong lòng cái thiện ấy chỉ

do chính cuộc sống của mình. Khái niệm hài hoà là một trong những chiếc chìa khoá của v trụ nữ giới: nó bao hàm sự tận thiện tận mỹ trong thế bất động, sự lý giải tức thời mỗi yếu tố từ toàn thể, và sự tham gia thụ động của mỗi yếu tố vào tổng thể.

Trong một thế giới hài hoà, phụ nữ sẽ đạt tới cái m| đ|n ông t m kiếm trong h|nh động: họ có ảnh hưởng đối với thế giới, được thế giới yêu cầu và cộng tác vào sự thắng lợi của cái Thiện. Những khoảnh khắc mà phụ nữ

cho là những sự khải thị (révélation) là những lúc họ cảm thấy mình hoà hợp với một thực tê dựa trên chính bản thận mình một c{ch yên tĩnh. Đó l|

những khoảnh khắc hạnh phúc sáng ngời mà V.Woolf - trong tác phẩm Bà Dalloway - và K. Mansfield - trong nhiều tác phẩm - dành cho các nữ nhân vật như l| một phần thưởng tối cao.

Niềm vui, vốn l| một sự bột phát của tự do, được dành cho nam giới.

Còn ở phụ nữ là một cảm giác sung mãn êm đềm. Trong một đoạn văn sau đ}y, một nh| văn miêu tả cảm giác ấy của một đôi bạn gái: 199

“Một ngày thu rực rỡ vàng son. Friedma và tôi, chúng tôi chọn trái cây và ngồi đất., những quả táo đó rực chất đống quanh người. Chúng tôi tạm nghỉ tay. Mặt trời và mặt đất ph nhiêu sưởi ấm chúng tôi, với những hương thơm ngào ngạt; những quả táo là những biểu hiện sống động của sự sung mãn, hoà bình và dồi dào. Từ mặt đất dâng lên một thứ nhựa. Nhựa cũng đang chảy trong mạch máu chúng tôi và chúng tôi cảm thấy vui vẻ, không gì chế ngự nổi, và tràn đầy của cái tựa những vườn cây ăn quả. Trong khoảnh khắc, chúng tôi gắn bó với nhau trong cái cảm giác là những con người trọn vẹn, hoàn toàn thỏa mãn với bản thân mình, cái cảm giác thỉnh thỏang đến với phụ nữ ấy, bắt nguồn từ sức khoẻ tốt tươi, hoàn hảo của mình.”

“Chúng ta hiểu trạng thái thanh thoát có giá trị lớn đối với phụ nữ vì họ

thưởng sống trong sự căng thẳng và phải phủ nhận, phải than phiền, phải đòi hỏi, và không thể chê trách họ khi họ thưởng thức một buổi chiều đẹp trời hay một buổi tối êm ả.

Có một sự bù đắp tối hậu xã hội bao giờ c ng quan tâm dành cho phụ

nữ, l| tôn giáo. Cần có tôn giáo cho phụ nữ c ng như cho d}n ch ng, v những lý do hoàn toàn giống nhau khi người ta nhốt chặt một giới, một giai cấp vào trong sự nội tại, thì bắt buộc phải cung cấp cho họ ảo ảnh một sự siêu nghiệm. Đ|n ông ho|n to|n có lợi khi khoác lên vai Thượng đế

những luật lệ do mình tạo nên. Theo đạo Do Th{i, đạo Hổi, đạo Cơ đốc, c ng như c{c tôn gi{o kh{c, đ|n ông l| ông chủ theo thần quyền: lòng sợ

Chúa bóp nghẹt ở người phụ nữ bị áp bức mọi ý đồ phản kháng. Đối với thế giới đ|n ông, phụ nữ có thái độ tôn trọng và tin tưởng. Nhưng chủ yếu, họ s n sàng d n mình vào tôn giáo vì tôn giáo thỏa mãn một nhu cầu sâu xa. Trong nền văn minh hiện đại, tôn giáo xuất hiện như một công cụ

cưỡng bức ít hơn như một công cụ lừa phỉnh. Người ta đòi hỏi phụ nữ, nhân danh Thượng đế chấp nhận vị trí thấp kém của mình ít hơn l| cho rằng nhờ Thượng đế, m nh l| người bình đẳng với đ|n ông. Người ta tiêu 200

diệt mọi ý đồ phản kháng, dù chỉ mới ở trong trứng, trong lúc muốn vượt lên bất công. Phụ nữ không còn bị tước đoạt sự siêu nghiệm của mình vì họ sẽ hiến d}ng Thượng đế sự nội tại của mình. Những nét đẹp tâm hồn chỉ được đ{nh giá trên trời, chứ không phải theo các hành vi ở hạ giới. Trên mặt đất này - theo lối nói của Dostoievsky - chỉ có công việc đ{nh những đôi giày hay xây một cây cầu, đều là những công việc có thể tự h|o như

nhau. Vượt qua những sự phân biệt về xã hội, quyền b nh đẳng nam nữ

được tái lập.

Một niềm tin chân thực giúp nhiều cho cô thiếu nữ tránh mọi mặc cảm tự ti: nàng không phải giống đực. c ng không phải giống cái, mà là một sinh linh của Thượng đế. Vì vậy, người ta tìm thấy ở nhiều vị nữ th{nh vĩ

đại một tấm lòng kiên nghị rất nam tính: nữ thánh Brigitte74 nữ thánh Catherine de Sienne75 kiêu hãnh tuyên bố trị vì thế giới, không thừa nhận một quyền lực nào của nam giới; thậm chí Catherine lãnh đạo khá nghiêm ngặt c{c gi{o sĩ. Jeanne d’Arc và nữ thánh Thérèse76 đi theo con đường của mình với một sự táo bạo chưa một người đ|n ông n|o vượt qua.

Giáo hội không bao giờ muốn phụ nữ thoát khỏi cái ô giám hộ của nam giới; độc tôn trao v|o tay đ|n ông những v khí đ{ng sợ không được xá tội, bị rút giấy phép thông công. Giữ nguyên quan điểm của mình, Jeanne d’Arc bị thiêu sống. Nhưng dù phục tùng luật lệ của đàn ông chính vì ý Chúa, phụ nữ v n tìm thấy ở Chúa một chỗ dựa vững chắc chống lại đ|n ông. Cái logic của nam giới bị bác bỏ bởi những màn bí ẩn. Sự kiêu ngạo của đ|n ông trở thành một tội phạm; sự vùng v y của họ chẳng những là phi lý, mà còn phạm pháp: vì sao lại xây dựng và đổi mới cái thế giới này m| chính Ch a đã tạo lập?

74 Nữ th{nh người Thụy Điển (thế kỷ XIV), người sáng lập dòng thánh Cứu thế.

75 Nữ th{nh người Italia (thế kỷ XIV), người thuyết phục giáo hoàng Grégoire IX trở về La Mã.

76 Nữ th{nh người Tây Ban Nha (thế kỷ XVI), người sáng lập ra nhiều tu viện cải cách.

201

Th{i độ thụ động dành cho phụ nữ trở thành một th{i độ thành kính.

Lần chuỗi tràng hạt cạnh bếp lửa, họ thấy mình gần g i thiên đường hơn người chồng chạy theo những cuộc meeting chính trị. Không cần làm gì hết để cứu thoát linh hồn mình; chỉ cần sống mà không trái lời. Sự tổng hợp giữa cuộc sống và tinh thần đã ho|n th|nh người mẹ không phải chỉ sản sinh một thể xác, mà còn hiến dâng lên Chúa một linh hồn. Đó l| một sự

nghiệp cao cả hơn việc khám phá ra những bí mật vô bổ của nguyên tử.

Với sự đồng tình của Chúa trời, phụ nữ có thể kiêu hãnh (tôi hỏi niềm vinh quang của vị trí của mình chống lại nam giới.

Tôn giáo chủ yếu khẳng định trật tự thế giới, biện minh cho sự nh n nhục bằng cách mang tới hy vọng đối với một tương lai tốt đẹp hơn trong một bầu trời vô tính. Vì vậy, cho tới ngày nay, phụ nữ v n là một con bài rất quan trọng trong tay Giáo hội; v| c ng vì vậy, Giáo hội hết sức phản đối mọi biện pháp có khả năng khuyến khích sự giải phóng phụ nữ. Cần có tôn giáo cho phụ nữ; cần có phụ nữ, những người phụ nữ đích thực để duy tr vĩnh vi n tôn giáo.

Chúng ta thấy toàn bộ “tính cách” của phụ nữ:, niềm tin, giá trị, triết lý, đạo lý, sở thích, th{i độ, được giải thích bởi vị trí của họ. Chính vì bị khước từ mọi sự siêu nghiệm nên b nh thường phụ nữ không thể có những thái độ cao đẹp nhất của con người: tính cách anh hùng, phản kháng, siêu thoát, phát minh, sáng tạo. Nhưng ngay ở nhiều đ|n ông, đó c ng không phải là những hiện tượng thường nhật. C ng như phụ nữ, có nhiều đ|n ông thu m nh trong địa hạt c{i trung gian, địa hạt của phương tiện thứ yếu. Người công nhân thoát khỏi địa hạt ấy bằng hoạt động chính trị thể hiện một ý chí cách mạng. Nhưng đ|n ông thuộc những tầng lớp được gọi một. cách chính xác là tầng lớp “trung lưu” thì không ngần ngại ở lại trong đó. C ng có nhiệm vụ như nữ giới, làm đi l|m lại những công việc thường nhật, chai dạn trong những giá trị nhất thành bất biến, tôn trọng dư luận và chỉ tìm 202

kiếm trên trần thế một sự tiện nghi tương đối, người l|m công ăn lương, thương nhân, viên chức không có một ưu thế nào đối với vợ. Nấu nướng, giặt gi , trống coi nhà cửa, nuôi dạy con c{i, người vợ có nhiều sáng kiến và quyền độc lâp hơn ông chồng bị lệ thuộc vào những mệnh lệnh. Suốt ngay anh ta phải vâng lời cấp trên, đeo cổ áo giả và khẳng định vị trí xã hội của mình, trong lúc bà vợ có thể bận {o cho|ng đi lại trong phòng, ca hát, cười nói với các bà hàng xóm; hoạt, động theo ý mình, có thể gặp những bất trắc nho nhỏ v| t m c{ch đạt một số kết quả một cách có hiệu quả. Phụ

nữ sống trong ước lệ và với vẻ bề ngo|i ít hơn so với chồng.

Thế giới bàn giấy mà Kafka miêu tả, một thế giới nghi thức đầy r y những cử chỉ phi lý, những hành vi phi - mục đích, chủ yếu là thế giới của đ|n ông; còn phụ nữ th đụng chạm với thực tế hơn nhiều. Khi xếp hàng dãy con số dưới nhau hay tính đổi những hộp cá trích thành tiền, anh chồng chỉ nắm bắt những chuyện trừu tượng, trong l c đứa trẻ sơ sinh ngủ

no nê trong nôi, quần áo giặt trắng bong, món thịt quay trên bếp lò, là những thứ của cải hiển nhiên hơn nhiều.

Hoạt động của đ|n ông vừa là những dự định vừa là những sự trốn tr{nh anh ta để cho sự nghiệp, nhân cách tha hoá mình; anh ta cố ra vẻ

quan trọng, nghiêm trang. Còn phụ nữ th không rơi v|o những cái b y trong lúc phủ nhận thứ logic và luận lý của nam giới. Stendhal rất ca ngợi họ ở điểm ấy. Họ không lẩn tránh tính nhập nhằng của thân phận mình trong kiêu hãnh; không lẩn mình sau cái mặt nạ nhân phẩm; họ bộc lộ chân th|nh hơn những ý nghĩ sai tr{i, những cảm xúc, những sự phản ứng bột phát của mình. Vì vậy, những lời chuyện trò của họ ít buồn tẻ hơn nhiều câu chuyện của ông chồng, mỗi khi họ nói nhân danh cá nhân mình, chứ

không phải nhân danh cái trung thành nửa vời của ông chủ. Đ|n ông thì tuôn ra những ý tưởng khái quát, tức là những từ, những công thức người ta tìm thấy trong những cột báo hay những công trình chuyên món của anh 203

ta. Còn phụ nữ th đưa ra một kinh nghiệm hạn hẹp nhưng cụ thể. Sự

“nhạy cảm nữ tính” có nhuốm chút huyền thoại, ch t ít đóng kịch; nhưng c ng có điều chắc chắn lá phụ nữ chú ý tới bản thân mình và tới thế giới hơn đ|n ông. Về mặt tình dục, họ sống trong một không khí nam tính thô bạo; ngược lại họ thlch những “c{i đẹp”, do vậy, có thể làm nảy sinh những chuyện tủn mủn nhưng c ng cả những chuyện tinh tế. V địa hạt của phụ nữ hạn hẹp, nên những mục đích họ đạt tới, đối với họ, đều quí giá. Không đóng khung chúng trong những khái niệm hay những dự định, họ tìm thấy trong đó những c{i đ{ng tr}n trọng. Nguyện vọng thoát ly của họ biểu hiện ra bằng th{i độ yêu thích sự vui vẻ: họ hoan hỉ trước một bó hoa, một chiếc bánh ngọt, một bữa ăn ngon l|nh; thích biến cái trống rỗng của thì giờ nhàn rỗi thành một quà tặng dồi dào. Thích tiếng cười, giọng hát, những thứ trang sức, những đồ vật bài trí, họ c ng s n s|ng đón nhận tất cả những gì sống động quanh mình: cảnh tượng đường phố, quang cảnh bầu trời. Một cánh thiếp mời, một buổi dạo phố mở ra cho họ những đường chân trời mới.

Thông thường, đ|n ông không muốn tham gia những thú vui ấy. Khi họ

vào nhà, những giọng nói vui vẻ ngừng lại, và phụ nữ trong gia đ nh tỏ vẻ

âu sầu v| đoan trang như họ chờ đợi. Từ trong nỗi lòng cô đơn và sự chia ly, phụ nữ r t ra ý nghĩa của tính chất đặc biệt của cuộc đời mình. Họ có kinh nghiệm sâu lắng hơn đ|n ông về quá khứ, về cái chết, về sự chuyển động của thời gian. Họ quan t}m đến những bước thăng trầm của trái tim, của thể xác, của tinh thần m nh, v trên đời, họ chỉ được dành phần có thể.

Và c ng vì thụ động nên họ chấp nhận hiện thực của mình một cách say mê hơn, thống thiết hơn người bị thu hút bởi tham vọng hay nghề nghiệp.

Họ có thời gian và niềm vui thả mình cho những cảm xúc, nghiên cứu ch ng v| r t ra ý nghĩa.

204

Khi trí tưởng tượng không sa vào những giấc mơ vô bổ thì nó trở thành sự đồng cảm: họ tìm hiểu người khác; họ có thể đồng nhất hoá hoàn toàn với chồng, với người yêu; biến những dự định, những lo toan của những người này thành của chính mình một cách riêng biệt. Họ chú ý một cách trăn trở tới toàn bộ thế giới; thế giới đối với họ là một điều bí ẩn: mỗi người, mỗi vật có thể là một câu giải đ{p, v| họ hỏi một cách khao khát.

Về già, nỗi đợi chờ vô vọng của họ biến thành sự mỉa mai và nhạo báng thường là thú vị; họ chối từ những sự lừa phỉnh của đ|n ông; họ trông thấy mặt trái ng u nhiên, phi lý, vô vị của to| l}u đ|i đồ sộ do nam giới dựng lên. Trạng thái phụ thuộc không cho phép họ siêu tho{t; nhưng đôi khi, trong sự hy sinh bị {p đặt, họ tỏ một tấm lòng khoan dung đích thực: họ

quên mình vì chồng, v người yêu, vì con, không còn nghĩ tới bản thân nữa: họ hiến dâng hoàn toàn. Khó có thể thích ứng với xã hội nam giới, họ

thường bắt buộc phải tự sáng tạo ra hành vi của mình; họ ít có thể bằng lòng với những phương thức có s n, những bản sao chép.

Nhưng họ chỉ có thể h|nh động có hiệu quả với điều kiện khước từ

những sự phỉnh nịnh của đ|n ông. Trong các tầng lớp trên, phụ nữ là những người đồng loã một c{ch hăng h{i của đ|n ông v muốn lợi dụng những lợi ích được đ|n ông mang lại. Phụ nữ đại tư sản, phụ nữ quí tộc bao giờ c ng bảo vệ quyền lợi giai cấp quyết liệt hơn cả chồng: vì những quyền lợi ấy, họ không ngần ngại hy sinh triệt để quyền độc lập của con người. Họ bóp nghẹt trong bản thân mình mọi tư tưởng, mọi sự phê phán, mọi tình cảm bột phát. Họ lặp lại như vẹt những quan điểm được chấp nhận, hoà nhập v|o lý tưởng bị qui chế của nam giới {p đặt. Trong lòng họ, thậm chí trên gương mặt họ, hoàn toàn vắng bóng mọi dấu vết của sự chân thật.

Người nội trợ tìm thấy một ch t độc lập trong lao động, trong công việc chăm sóc con c{i họ khai thác được trong đó một kinh nghiệm hạn hẹp 205

nhưng cụ thể. Còn người đ|n b| “tự biến mình thành nô lệ” thì không còn một chút ảnh hưởng n|o đối với thế giới; họ sống trong giấc mơ, trong trừu tượng hoá, trong sự trống vắng. Họ không biết ý nghĩa những tư

tưởng m nh phô trương; những từ ngữ tuôn ra từ cửa miệng họ trở nên ho|n to|n vô nghĩa.

Nhà tài chính, nhà công nghiệp, thậm chí đôi khi cả vị tướng lĩnh có thể

phải lo lắng, vất vả, gặp những trắc trở; họ mua những đặc quyền của mình trong một việc mua bán bất công, nhưng ít nhất phải trả giá bằng chính con người mình. Còn các bà vợ họ thi không cho gì hết, không làm gì hết để đổi lại tất cả những gì họ nhận được; họ tin vào những thứ quyền bất khả xâm phạm của mình với một niềm tin mù qu{ng. Th{i độ cao ngạo huyênh hoang, sự bất lực hoàn toàn, sự dốt nát cố hữu biến họ thành những con người vô ích nhất, ít có giá trị nhất của nhân loại.

Vì vậy, nói về “người đ|n b|” nói chung c ng phi lý như nói về “người đ|n ông” vĩnh hằng. Và chúng ta hiểu vì sao mọi sự so s{nh trong đó người ta cố gắng quyết định xem phụ nữ cao hơn, thấp hơn hay bằng nam giới, đều là phù phiếm: vị trí của họ khác nhau một cách sâu xa. Nếu so sánh chính bản thân những vị trí ấy, thì rõ ràng là vị trí của đ|n ông hàng nghìn lần thích th hơn, nghĩa l| đ|n ông có rất nhiều khả năng cụ thể hơn để hưởng tự do trên đời. Hệ quả tất yếu là công việc của nam giới vượt xa công việc của nữ giới; hầu như phụ nữ bị ngăn cấm không được làm gì hết.

Tuy vậy, so s{nh c{ch đ|n ông v| đ|n b| sử dụng quyền tự do của mình, là một ý đồ vô nghĩa một cách tiên nghiệm, vì chính họ sử dụng quyền ấy một cách tự do. Dưới những hình thức khác nhau, đ|n ông c ng, như đ|n b| đều bị cạm b y của sự ác ý, những sự phỉnh phờ của cái nghiêm túc rình rập. Quyền tự do v n trọn vẹn ở mỗi người. Chỉ có điều là ở phụ nữ, nó v n là trừu tượng và trống rỗng nên họ chỉ có thể thực thi nó một cách xác thực trong phản kh{ng đó l| con đường duy nhất mở cho những người 206

không có khả năng x}y dựng gì hết. Họ phải khước từ những giới hạn của vị trí mình và tìm cách mở cho mình những con đường đi tới tương lai.

Nh n nhục chỉ là một sự từ nan và trốn tránh. Phụ nữ không có con đường nào khác là hoạt động để tự giải phóng.

Công cuộc giải phóng này chỉ có thể là một công cuộc tập thể, v| trước hết đòi hỏi phải thay đổi số phận của phụ nữ về kinh tế. Nhưng đã từng có và v n có nhiều phụ nữ tìm cách thực hiện một cách đơn độc công việc giải phóng cá nhân. Họ tìm cách biện minh cuộc sống trong lòng sự nội tại của mình, nghĩa l| thực hiện sự siêu nghiệm trong sự nội tại. Nỗ lực tối hậu -

đôi khi buồn cười, thông thường thì thống thiết - này của ngựòri phụ nữ bị

giam cầm để biến nhà tù của mình thành một bầu trời quang vinh, biến tình trạng nô lệ thành một thứ tự do huy hoàng, chúng ta sẽ bắt gặp ở

người phụ nữ tự yêu mình (la narcissiste), ở người phụ nữ si tinh (L’amoureuse), ở người phụ nữ theo thuyết huyền bí (la mystique).

207

PHẦN SÁU

CHỨNG MINH

CHƯƠNG I : (NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ TỰ YÊU MÌNH)

Có khi người ta cho th{i độ tự yêu mình là thái độ cơ bản của mọi phụ

nữ. Sự thực là hoàn cảnh thúc đẩy phụ nữ quay về bản thân mình và tự

yêu mình hơn so với đ|n ông.

Mọi tình cảm yêu thương đều đòi hỏi sự tồn tại song song của một chủ

thể và một khách thể. Phụ nữ đến với tình cảm tự yêu mình bằng hai con đường đồng quy. Với tư c{ch chủ thể, họ cảm thấy bị tước đoạt. V| điều quan trọng hơn nhiều là họ bị cấm đo{n mọi hoạt động của nam giới. Họ

bận rộn, nhưng chẳng làm gì hết. Qua các chức năng l|m vợ, làm mẹ, làm người nội trợ, họ không được thừa nhận trong tính riêng biệt của mình.

Chân lý của đ|n ông nằm trong những ngôi nhà họ xây cất, những khu vườn họ khai phá, những bệnh tật họ chữa trị. Trái lại, không thể tự thể

hiện mình qua các dự định và mục đích, phụ nữ cố gắng tự hiểu mình trong sự nội tại của con người mình. Theo lối nói của Sieyès77, có nh| văn nữ đã viết:

“Tôi là cái gì? Không gì hết. Tôi muốn là gì? Là tất cả.”

Chính vì không là gì hết nên nhiều phụ nữ đóng khung một cách quyết liệt quyền lợi của mình vào cái tôi của họ không thôi, v| cường điệu cái tôi ấy tới mức l n lộn nó với tất cả. C ng v n nữ văn sĩ ấy nói:

“Tôi l| người phụ nữ anh hùng của chính mình.”

77 Chính khách Pháp (thế kỷ XIX), có vị trí hết sức quan trọng trong Cách mạng Pháp.

208

Người đ|n ông h|nh động thì nhất thiết tự đối chiếu bản thân mình. Trái lại, bị vô hiệu hoá, bị cách ly, phụ nữ không thể tự x{c định vị trí của mình c ng như tự lượng sức mình. Họ tự cho mình là cực kỳ quan trọng vì không thể vươn tới một đối tượng quan trọng nào. Từ nhỏ, phụ nữ vốn tự

xem mình như một khách thể. Tuổi dậy thì cho họ thấy thân thể mình là thụ động và khêu gợi thèm muốn, và họ có thể ngắm nhìn nó với ánh mắt một người tình. Trong niềm khoái cảm đơn độc, có khi họ phân thân (se dédoubler) thành một chủ thể đực và một khách thể cái. Một nữ nhân vật, đối tượng nghiên cứu của một nhà phân tâm học, tự nói với mình.: “Mình sẽ tự yêu mình, hoặc một c{c say sưa hơn “Mình sẽ tự chiếm đoạt mình”, hoặc đến mức cuồng nhiệt: “Mình sẽ tự làm cho mình mang thai”. Một nữ

nhân vật kh{c c ng vừa là chủ thể vừa là khách thể khi nói: “Thật tiếc là không ai trông thấy cánh tay và nửa trên người mình, toàn bộ cái vẻ tươi mát và trẻ trung ấy.”

Thực ra, không thể n|o m nh l| người khác một cách thực sự đối với bản thân mình, và tự nắm bắt m nh dưới ánh sáng của ý thức với tư c{ch kh{ch thể. Sự phân thân chỉ là chuyện mơ m|ng. bé gái, con búp bê vật chất hoá giấc mơ ấy. Nó tự nhận biết mình ở con búp bê nhiều hơn l| ở trong chính thân thể nó, vì có sự cách biệt giữa nó và thân thể. Nhu cầu phân làm hai ấy để thiết lập giữa mình với mình một cuộc đôi thoại êm đềm, bà de Noailles nói tới trong cuốn Quyển sách của đời tôi ( Le Livre de ma vie): Tôi yêu những con búp bê, tôi khoác cho trạng thái bất động của chúng sự

sống động của chính cuộc sống của mình. Tôi không thể ngủ trong hơi ấm của một chiếc mền trong l c ch ng không được cuộn chặt trong len da....Tôi mơ m|ng thực sự tận hưởng nỗi cô đơn được hoàn toàn phân thân ....Cái nhu cầu tồn tại nguyên vẹn, phân thân l|m đôi ấy, tôi khao khát cảm nhận trong thời thơ ấu...Ôi! trong những giờ phút bi thảm, khi sự dịu d|ng mơ mộng của mình là thứ trò chơi cho những giọt nước mắt sỉ nhục, tôi ao ước có cạnh mình một bé Anna nhỏ khác ôm cổ mình, an ủi mình, 209

hiểu mình biết chừng nào...Trong đời tôi, tôi gặp nó trong trái tim mình và quyết giữ nó lại: nó cứu thoát tôi không phải chỉ dưới hình thức an ủi tôi từng hy vọng trước kia, mà cả dưới hình thức lòng d ng cảm. Cô gái đã trưởng thành thì để cho những con búp bê của mình yên ổn. Nhưng suốt đời, phụ nữ được ma thuật của tấm gương soi gi p đỡ một cách mạnh mẽ

để tự chia tay mình rồi lại gặp lại chính mình. Rank78 làm sáng tỏ mối quan hệ trong huyền thoại và giấc mơ giữa t}m gương soi v| h nh bóng người trong gương. H nh bóng d được đồng hoá với người hơn cả đối với nữ

giới, vẻ đẹp của đ|n ông l| dấu hiệu của siêu nghiệm; còn vẻ đẹp của phụ

nữ thì mang tính chất thụ động của sự nội tại: chỉ có vẻ đẹp thứ hai này là sinh ra để thu hút ánh mắt: biết mình và tự biến mình thành khách thể, phụ nữ thực sự tin tự trông thấy m nh trong gương. B| de Noailles tâm sự: Năng lực trí tuệ của tôi mạnh mẽ tới mức tôi không hề ngờ vực, nhưng tôi vẫn không hãnh diện về nó bằng hình ảnh phán ánh trong tấm gương soi thường xuyên được dụng tới...chỉ có niềm vui vật chất là hoàn toàn thỏa mãn tinh thần.

Toàn bộ tương lai nằm gọn trong khoảng ánh sáng mà cái khung của nó tạo thành một v trụ. Ngoài giới hạn hạn hẹp ấp, sự vật chỉ là một mớ hỗn độn; và thế giới bị thu hẹp vào mảnh gương trong đó lấp lánh một hình ảnh: cái Duy nhất. Mỗi người phụ nữ, đắm mình trong hình bóng mình, ngự trị trên không gian và thời gian, một mình, tuyệt đối; họ có đủ mọi thứ

quyền đối với đ|n ông, của cải, vinh quang, khoái lạc. Một nữ nghệ sĩ say mê nhan sắc của mình tới mức muốn định hình nó trong một tấm cẩm thạch bất diệt, muốn bản thân mình vì vậy trở thành bất tử: Về nhà, tôi cởi bỏ quần áo, hoàn toàn trần truồng và kinh ngạc trước sắc đẹp của m nh như thể mình chưa hề bao giờ trông thấy nó. Phải tạc tượng mình thôi, nhưng bằng c{ch n|o đ}y? Hầu như không thể được, nếu mình 78 Thầy thuốc tâm thần Áo (thế kỷ XIX), môn đệ Freud.

210

không lấy chồng...Phải lấy chồng thôi, dù chỉ để có một bức tượng bán thân mình.

Cécile Sorel79, trong lúc chuẩn bị đến một cuộc hẹn hò, tự miêu tả mình như sau

Tôi đứng trước gương. Tôi muốn được đẹp hơn...Tôi tự đánh vào m nh với chiếc bờm sư tử. Những tia sáng phát ra dưới chiếc lược. Đầu tôi là một mặt trời giữa mái tóc bồng bềnh tựa những tia nắng vàng rực.

Tôi c ng nhớ lại một thiếu phụ tôi bắt gặp một buổi sáng trong lavabô một quán cà phê. Nàng cầm một bông hồng ở tay và có vẻ hơi say, áp sát đôi môi v|o gương soi như thể để uống lấy hình ảnh mình và vừa cười vừa lẩm bẩm: “Tuyệt vời, mình cảm thấy mình tuyệt vời.”

Vừa là nữ tu sĩ vừa là thần tượng, người phụ nữ tự yêu m nh bay lượn với ánh hào quang trong lòng sự bất diệt, trong lúc phía bên kia mây trời, những sinh linh quỳ gối sùng bái nàng. Nàng là vị Thần tự ngắm nghía mình. Trở thành Thần, tức là thực hiện sự tổng hợp bất khả thi giữa cái tự

mình (Ten-soi) và cái cho mình (le pour-soi): những khoảnh khắc mà một người h nh dung m nh đã th|nh công trong đó, là những khoảnh khắc vui mừng, ph n chấn, mãn nguyện. Cô thiếu nữ khi đã nh n thấy trong tâm gương soi sắc đẹp, nguyện vọng, tình yêu, hạnh phúc với những nét đặc trưng của mình, sẽ suốt đời tìm cách khai thác hết những khả năng hứa hẹn của sự phát hiện ấy. Dù không thật sắc nước hương trời chăng nữa, người phụ nữ v n thấy thấp thoáng trên gương mặt mình những sự phong ph đặc biệt của tâm hồn, v| như thế l| đủ để lòng nàng say mê. Trong cuốn tiểu thuyết Valérie, bà Krudener80 tự miêu tả m nh dưới gương mặt Valérie, với những nét sau đ}y

79 Nữ nghệ sĩ sân khấu hiện đại Pháp.

80 Nữ nam tước, nữ văn sĩ Litva (thế kỷ XIX)

211

Nàng có một nét đặc biệt mà tôi chưa từng thấy ở một người phụ nữ nào.

Người ta có thể duyên dáng hơn nhiều, có nhan sắc hơn nhiều, nhưng vẫn không thể sánh nổi với nàng. Có thể người ta không ca ngợi nàng, nhưng nàng có một nét g đó lý tưởng và cuốn hút, buộc người ta phải chú ý. Có thể nói người ta thấy nàng mảnh mai, tinh tế tựa một ý tưởng...

Sẽ là sai lầm nếu tỏ vẻ kinh ngạc khi thấy ngay cả những phụ nữ bất hạnh nhất, c ng có thể thưởng thức trạng thái ngây ngất trước t}m gương soi: chỉ riêng hiện tượng mình là một c{i g đó bằng xương bằng thịt, đang hiện diện trước mắt m nh, c ng đủ làm họ x c động: họ phát hiện ra trên gương mặt hay hình hài một nét duyên dáng, sắc sảo, hiếm hoi n|o đ}y.

Chỉ tự cảm thấy mình là phụ nữ l| đủ cho họ tin mình có nhan sắc.

Vả lại, tấm gương soi, dù có ưu thế, v n không phải là công cụ phản ánh duy nhất. Trong cuộc đối thoại nội tâm, mỗi người có thể tìm. cách tạo cho mình một “người anh em sinh đôi”. Hầu như cô đơn suốt ngày và rầu rỉ

trong công việc nội trợ, phụ nữ có thì giờ xây dựng trong mơ, gương mặt của chính bản thân mình. Là thiếu nữ, họ mơ m|ng về tương lai. Bị nhốt chặt trong một hiện tại vô tận, họ tự kể cho mình nghe lịch sử bản thân mình, “chỉnh lý” sao cho có thể đưa v|o trong đó một nét mỹ học, và biến đổi, ngay trước khi nhắm mắt, cuộc đời ng u nhiên của mình thành một số

phận.

Chúng ta biết phụ nữ gắn bó với những kỷ niệm tuổi ấu thơ biết chừng nào. Chứng minh điều đó l| các tác phẩm văn học của c{c nh| văn nữ.

Những ng|y thơ ấu chỉ giữ một vị trí thứ yếu trong tác phẩm tự thuật của nam giới. Trái lại, phụ nữ thường kể lại những năm th{ng đầu tiên trong cuộc đời mình; những năm th{ng n|y l| chất liệu chủ yếu trong tiểu thuyết, trong truyện kể của họ.

212

Người phụ nữ khi kể chuyện mình với một bạn gái, với người yêu, hầu như bao giờ c ng mở đầu: “Khi em là một con bé...” Họ luyến tiếc thời kỳ

ấy. Chính trong thời kỳ ấy, họ cảm thấy trên m{i đầu mình bàn tay nhân hậu và trang nghiêm của ông bố trong lúc v n thưởng thức niềm vui cuộc sống độc lập. Được người lớn che chở và biện minh, họ là những cá thể độc lập trước mắt mở ra một tương lai tự do. Còn giờ đ}y, họ chỉ được hôn nhân và tình yêu bảo vệ không trọn vẹn, và trở thành những con hầu hay những đồ vật, bị nhốt chặt trong hiện tại. Họ từng ngự trị thế giới, chinh phục nó ngay này qua ng|y kh{c; nhưng giờ đ}y, họ bị cách ly khỏi v trụ, bi dồn vào trạng thái nội tại và lặp đi lặp lại. họ cảm thấy bị “phế truất”.

Nhưng điều làm họ đau đớn hơn hết, là bị đắm chìm trong tính khái quát: Một người vợ, một bà mẹ, một người nội trợ, một người đ|n b| trong số

hàng triệu người đ|n b| kh{c. Tr{i lại, ở tuổi ấu thơ, mỗi người từng sống cuộc sống của mình một cách riêng biệt; không biết tới những nét tương tự

giữa quá trình làm quen với thế giới của của mình và của bè bạn mình.

Qua bố mẹ, thầy cô giáo, bạn bè họ được thừa nhận trong tính cá thể của mình, thấy mình không thể so sánh với bất kỳ một ai khác; thấy mình là duy nhất, trước mất mở ra những cơ may duy nhất. Họ x c động quay về

với “cô em gái” bị m nh đ{nh mất tự do, yêu cầu, quyền lực, và phần nào bị mình phản bội. Người đàn bà hôm nay luyến tiếc con người hôm qua của mình; nàng tìm lại trong chiều sâu thẳm con người mình đứa bé g{i đã chết ấy. “Bé gái”, hai tiếng ấy làm họ x c động; nhưng c|ng l|m họ xao xuyến. hơn l| mấy từ: “Con bé kỳ cục” vì chúng gợi lại nét độc đ{o đã bị

đ{nh mất.

Họ không chỉ hân hoan nhớ lại buổi ấu thơ quý giá ấy; họ tìm cách làm nó sống lại trong lòng mình, tìm cách tự thuyết phục mình là số thích, tư

tưởng, tình cảm của mình v n tươi m{t một cách kỳ lạ. Băn khoăn, vừa như hỏi han cõi hư vô vừa mân mê một chiếc vòng cổ hay một chiếc nh n, họ thầm thì: “Kỳ thật..., m nh, chính m nh như thè n|o hay sao...Bạn thử

213

h nh dung xem dòng nước mê hoặc tôi...Ôi! Tôi say mê miền quê đến điên cuồng. “Mỗi một sở thích xuất hiện từ một điều kỳ cục; mỗi quan niệm như thể một lời thách thức đối với cuộc đời. Một nh| văn nữ miêu tả nữ

nhân vật của m nh như sau

N|ng thích h nh dung m nh như một phụ nữ không thể nào có hạnh phúc nếu quanh mình không có những đóa hoa nở rộ. Nàng tâm sự với bạn bè là n|ng yêu hoa đến say mê. Trong những lời tâm tình nhỏ nhẹ này, hầu như phảng phất một chút cáo lỗi, mong thính giả chớ cho sở thích của mình quá khác thường. Nàng như thể chờ đợi người đối thoại ngã xoài, kinh ngạc và thốt lên: “Không! không thể thế n|y được! ch ng ta đi tới đ}u thể này!” Thỉnh thỏang, nâng thổ lộ những sở thích nhỏ nhoi khác. Luôn luôn với chút băn khoăn như thể với bản tính kín đ{o, nàng kinh hãi phải bộc bạch trái tim mình, nàng thổ lộ mình yêu biết bao sắc màu, cảnh thôn dã, những buổi vui chơi, một vở kịch thật hay, những tấm vải đẹp, những bộ quần áo khéo cắt may, ánh nắng mặt trời. Nhưng n|ng thường thú nhận lòng yêu hoa của m nh hơn hết. Nàng có cảm gi{c l| hơn bất cứ sở thích nào khác, lòng yêu hoa khiến nàng khác mọi con người khác.

Phụ nữ thích khẳng định những sự phân tích này bằng th{i độ. Họ chọn màu sắc: “Màu xanh là màu sắc của tôi”. Họ thích riêng một thứ hoa, một mùi hương, một nhạc sĩ, những khuynh hướng mê tín, những thói kỳ cục mà họ một mực quý trọng. Họ không cần phải đẹp mới thể hiện nhân cách trong trang phục và nội tâm. Nhân vật họ sắp đặt, nhất qu{n v| độc đ{o nhiều hay ít tuỳ theo trí tuệ và mức độ bền vững và sâu sắc của quá trình tha hoá của họ. Một số phụ nữ chỉ xáo trộn một cách ng u nhiên một vài nét rời rạc và lộn xộn. Những người khác thì tạo nên một cách có hệ thống gương mặt một nhân vật mà họ thủ vai một cách bền bỉ người ta v n thường nói phụ nữ khó có thể phân biệt giữa hư v| thực. Xung quanh nhân vật này, cuộc sống được tổ chức thành một cuốn tiểu thuyết u buồn hay kỳ

214

diệu, nhưng bao giờ c ng nhuốm chút kỳ lạ. Thỉnh thỏang, đó l| một cuốn tiểu thuyết đã được viết ra. Tôi v n còn nhớ một bà già cực kỳ xấu xí có thói quen nói: “Bà hãy đọc Bông huệ trong thung81: truyện viết về tôi đấy”; lúc bé, tôi từng nhìn với vẻ kinh hoàng l n kính trọng bông huệ tàn úa ấy.

Những người khác, thầm thì một c{ch mơ hồ hơn “Đời tôi là cả một cuốn tiểu thuyết.” Trên vầng trán họ, có một ngôi sao chiếu mệnh lành hay gở.

Họ bảo: “Những chuyện ấy chỉ xảy ra đối với một mình tôi”. Sự rủi ro bám chặt từng bước chân họ, hoặc cơ may mỉm cười với họ. Dầu sao, họ c ng có một số phận.

Trong suốt tập Hồi ký, Cécile Sorel viết với một th{i độ ng}y thơ nhất quán: “Tôi bước v|o đời như thế đấy. Nhưng người bạn trai đầu tiên của tôi, tên gọi l| t|i năng v| sắc đẹp.”

C ng cần viện d n đoạn văn sau đ}y l|m ví dụ cho những tác phẩm văn học thể hiện lòng tự yêu mình của nữ giới:

Từ một cô bé lực lưỡng, tay chân mảnh mai nhưng tròn trịa, cặp má ửng hồng, tôi trở nên có thân hình mảnh mai hơn, mờ ảo hơn, thành một cô gái bi cảm, mặc dù dòng đời có thể phát ra từ nỗi đơn côi, đói khát, từ những cái chết ngắn ngủi và bí ẩn của tôi một cách kỳ lạ như từ khối núi đá của Moise82. Tôi không ca ngợi lòng dũng cảm của mình mặc dù tôi có quyển ấy. Tôi đồng hoá nó với sức lực, với các cơ may của mình. Tôi có thể miêu tả nó như người ta nối: Tôi có cặp mắt xanh, mái tóc đen, bàn tay nhỏ nhắn và mạnh mẽ...

Và những dòng này nữa:

Giờ đ}y, tôi có thể thừa nhận rằng được tâm hồn mình rà sức mạnh hài hoà của nó động viên, tôi đã sống theo tiếng gọi của giọng nói mình...

81 Tiểu thuyết của Balzac (1835)

82 Nh| tiên tri, người sáng lập tôn giáo và nhà nước Do Thái (thế kỷ XIII trước CN) 215

Không có nhan sắc, vinh quang, hạnh ph c, người phụ nữ tự chọn bản thân mình làm một nạn nhân; khăng khăng cho m nh l| hiện thân của những Mater dolorosa 83 những người vợ bị hiểu lầm, tự cho mình là “người đ|n b| khổ sở nhất đời”, như trường hợp người phụ nữ âu sầu được miêu tả sau đ}y

Hàng năm, vào dịp Noel, bà xanh mướt, bận quần áo sẫm màu, đến nhà tôi để

than thân trách phận. Bà vừa kể một cuộc đòi buồn bã vừa rơi lệ. Một cuộc đòi bỏ

đi, một gia đ nh tan nát! Lần đầu tiên bà tới nhà, tôi xúc động sâu sắc, suýt khóc cùng bà...Hai năm dài trôi qua, bà vẫn không ngừng than khóc cuộc đời bất hạnh.

Nét mặt thể hiện những triệu chứng phai tàn đầu tiên: thêm một lý do để bà than vãn. “Tôi đã trở nên cái g , tôi, con người vốn được người ta ca ngợi nhan sắc biết chừng nào!” Bà ngày một than vãn nhiều hơn, nhấn mạnh nỗi tuyệt vọng của mình vì bạn bè đều biết số phận khổ sở của bà. Những lời than vãn của bà làm phiền lòng mọi người...Và đó lại là một cơ hội để bà cảm thấy khổ sở, cô đơn v không ai hiểu mình. Không còn có lối thoát cho cái mê cung những nỗi đau khổ

nữa...Người phụ nữ này hoan hỉ trong vai trò bi thảm ấy, say sưa triệt để với ý nghĩ m nh là người đàn bà đau khổ nhất trên đời. Mọi cố gắng nhằm làm cho bà tham gia cuộc sống tích cực đều thất bại.

Một nét chung của các nữ nhân vật trên đ}y, của vô số phụ nữ gặp phải một số phận đặc biệt, là ở chỗ họ đều cảm thấy bị người đời không hiểu mình. Những người xung quanh họ không thừa nhận - hoặc thừa nhận không đầy đủ - hoàn cảnh đặc biệt của họ. Họ thể hiện một cách cụ thể sự

không hiểu biết ấy, th{i độ thờ ơ ấy của những người khác, bằng ý nghĩ l|

họ giấu kín trong con người mình một điều bí ẩn. Sự thật là nhiều người đã lặng lẽ chôn vùi những kỷ niệm của tuổi ấu thơ và thời thanh xuân vốn rất quan trọng đối với họ; họ biết tiểu sử chính thức không khớp với lịch sử

đích thực của mình. Nhưng điều chủ yếu là ở chỗ vì không thể tự thể hiện 83 Tiếng latin Người mẹ đau khổ.

216

m nh trong đời sống, nên nhân vật yêu quý của người phụ nữ tự yêu mình chỉ là một nhân vật tưởng tượng. Họ tin vào sự hiện diện của nhân vật ấy; nhưng nếu phát hiện cho người khác, thì họ bối rối chẳng khác n|o người bị suy nhược thần kinh khăng khăng th nhận những tội phạm vô hình.

Trong cả hai trường hợp, “cái bí ẩn” nằm ở niềm tin vô vọng nắm được trong chiều sâu tâm thức mình chiếc thìa khoá cho phép giải mã và chứng minh tình cảm và hành vi. Chính chứng mất ý chí (aboulie), tính ì ( inertie) đem tới ảo ảnh này cho những bệnh nh}n suy nhược thần kinh. Và vì không thể tự bộc lộ m nh trong h|nh động thường ng|y, người phụ nữ

đinh ninh trong con người mình có một điều bí ẩn không sao tả nổi: cái huyền thoại về sự bí ẩn của nữ giới khuyến khích họ, và do vậy, được khẳng định.

Hàm chứa những thứ quý gi{ không được người ta biết tới, dù sinh ra dưới một ngôi sao chiếu mệnh lành hay dữ, người phụ nữ tự cảm thấy mình phải sống cuộc đời những nhãn vật bi kịch dưới sự sai khiến của một định mệnh. Toàn bộ cuộc đời họ biến thành một màn kịch thiêng liêng.

Dưới tấm áo dài được chọn lựa một cách trang trọng, vừa là hình ảnh một nữ tu sĩ với bộ trang phục hành l , vừa là dáng dấp một thần tượng được những bàn tay kính tín trang điểm v| được c{c tín đồ sùng bái. Nội tâm trở

th|nh ngôi đền, nơi di n ra sự thờ cúng họ. Một nữ nghệ sĩ nọ chăm ch t tới quang cảnh xung quanh mình chẳng kh{c chăm ch t những tấm áo dài của bà:

Cạnh bàn giấy, là một chiếc ghế bành kiểu cổ đại, sao cho khi có người bước vào, tôi chỉ cần ấn nhẹ ghế là có thể đòi diện với họ..., bên chiếc bàn có vẻ của nhà thông thái rởm, với những giá sách làm nền, giữa tranh ảnh và hoa lá, cẳng chân và bàn chân lộ rõ, chứ không còn bị cắt làm đôi như trước bởi tấm bảng đen. Ph a trên divan, treo hai cây Mandolin và cây đàn Guitar. Giữa cảnh trí ấy, bạn hãy hình 217

dung một thiếu nữ tóc hung, da trắng với đôi bàn tay nhỏ xíu và mảnh mai, nổi lên những đường gân màu xanh.

Khi ngồi ung dung trong các salon, khi thỏai m{i kho{c tay người yêu, người phụ nữ thực hiện sứ mệnh của mình: nàng là thần Vệ nữ phân phát cho thiên hạ những báu vật của nhan sắc mình. Cô gái tự yêu mình tìm thấy hình bóng mình rực rỡ hào quang trong những ánh mắt khâm phục hơn là trong tâm gương soi. Khi không có một công chúng ân cần, họ bộc bạch nỗi lòng với vị linh mục nghe xưng tội, với thầy thuốc, với nhà phân tâm học; đi hỏi ý kiến các thầy bói, thầy tướng. “Không phải vì tôi tin những điều ấy đ}u - một nữ di n viên điện ảnh tập sự tâm sự - mà vì tôi rất thích được người ta nói về mình!” Họ kể chuyện mình với các bạn gái.

Họ khao khát muốn người yêu là một nhân chứng. Cô g{i đang yêu quên nhanh cái tôi của m nh. Nhưng nhiều phụ nữ sở dĩ không thể có một tình yêu chân thực, chính là vì họ không bao giờ tự quên bản thân mình. Thay vì bầu không khi thân mật của chôn khuê phòng, họ thích một sân khấu rộng lớn hơn. Do vậy, họ coi trọng cuộc sống phù hoa: họ cần những ánh mắt ngắm nhìn mình, những cái tai nghe mình nói. Họ cần có một công chúng hết sức rộng lớn cho nhân vật của mình. Trang phục và trò chuyện thỏa mãn sở thích phô trương của phụ nữ. Nhưng một cô gái tự yêu mình với nhiều tham vọng mong muốn tự bộc lộ một cách hiếm thấy hơn v| đa dạng hơn. Đặc biệt, muốn biến mình thành một màn kịch dâng cho những tràng vỗ tay của công chúng, họ thích xuất hiện thực sự trên sân khấu. Bà de Stael kể lại kỹ lưỡng trong cuốn Corinne b| đã cuốn h t ra sao c{c đ{m đông người Italia trong khi ng}m thơ theo tiếng phong cầm. Coppet84

một trong những th vui ưa thích của bà l| đọc lời những nhân vật đóng 84 Thành phố ở Thụy Sĩ

218

vai bi thảm. Dưới gương mặt Phèdre85 bà thổ lộ những lời tỏ tình nồng cháy với những người tình trẻ tuổi mà bà giả trang thành Hippolyte86. Còn trong cuốn tiểu thuyết tự truyện Valérie, bà Krudener miêu tả như sau một buổi khiêu v bằng khăn san

Valérie lấy tấm khăn san bằng mouselin xanh sẫm, rẽ mái tóc ra phía trên trán và trùm khăn lên đần. Khăn rủ xuống dọc thái dương và bờ vai. vầng trán lộ ra theo kiểu cổ đại, mái tóc bị che lấp, hàng mi hạ xuống, nụ cười quen thuộc từ từ

biến mất; mái đầu nghiêng nghiêng, tấm khăn san khẽ khàng rủ xuống hai cánh tay bắt chéo, xuống ngực, và tấm khăn màu xanh ấy, gương mặt trinh khiết và dịu dàng ấy như thể do Le Corrège87 vẽ lên để thể hiện sự nhẫn nhục tĩnh lặng; và khỉ

cặp mắt nàng ngước lên, đôi môi nàng hé nở, một nụ cười, người ta như thề trông thấy nữ thần Kiên nhẫn đang cười nụ với nữ thần Đau đớn cạnh một tượng đài, như Shakespeare từng miêu tả.

...Cần trông thấy Valérie. Cùng một lúc bẽn lẽn, cao thượng, hết sức nhạy cảm, bối rối, nàng lôi cuốn, gây xúc động, làm rơi lệ, làm trái tim người ta run rẩy như

nó run rẩy khi bị một quyền lực lớn chi phối; chính nàng có cái duyên dáng cám dỗ lòng người không sao học tập được nhưng được tạo hoá bí mật ban cho một vài con người thượng đẳng.

Nếu hoàn cảnh cho phép, thì không có gì thỏa mãn cô gái tự yêu mình bằng cách công khai cống hiến minh cho sân khấu: Không có điều kiện 85 Phèdre hay Phaedra, là con gái của vua xứ Crete - Minos, vợ của Theseus vua của Athens, Phèdre đem lòng yêu mến Hippolyte, bị cự tuyệt nàng ta đã tự sát và ám hại Hyppolyte bằng một bức thư tuyệt mệnh giá họa cho Hyppolyte cưỡng hiếp mình.

86 Hippolyte là con của Thes eus và Antiope (hoặc Hyppolyte các nữ vương Amazon), theo thần thoại Hy Lạp chàng tôn thờ nữ thần Artemis, và xem thường Aphrodite, việc này làm Aphrodite nổi giận nên đã khiến cho mẹ kế của chàng là Phèdre đem lòng yêu chàng tha thiết, khi bị chàng cự tuyệt Phèdre bèn tự

sát và giá họa cho Hyppolyte cưỡng hiếp mình, Theseus tin vào lá thư của Phèdre đã yêu cầu thần biển Poseidon gi ết chết Hyppolyte. Artemis thỉnh cầu Asclepius (con trai của Apollo) ban cho Hyppolyte cuộc sống thứ hai, sau đó chàng trở thành vua xứ Lazio gần hồ Nemi nơi ông lập ra giáo phái thờ phụng Artemis. Hyppolyte còn được đồng nhất với Virbius.

87 Danh họa Italia (thế kỷ XV).

219

hành động, nó tự tạo cho mình những thứ thay thế h|nh động, và đối với một v|i người, sân khấu là vật thay thế lý tưởng. Vả lại, người nữ di n viên có thể nhằm những mục đích rất kh{c nhau. Đối với một số người, biểu di n là một phương tiện sinh sống, một nghề nghiệp. Đối với những người kh{c, đó l| con đường d n tới danh vọng có thể được khai thác cho những mục đích phong tình. Đối với những người khác nữa, đó l| sự thắng lợi của lòng tự yêu mình. Những người danh tiếng - Rachel88, de la Duse89 - là nh ng nữ nghệ sĩ đích thực tự siêu nghiệm mình trong vai di n. Trái lại, cô đ|o h{t tầm thường thì quan tâm, không phải tới điều mình thực hiện, mà tới niềm vinh quang nó mang tới cho mình v| trước hết, t m c{ch đề cao giá trị của mình. Một phụ nữ một mực tự yêu mình, chắc hẳn bị giới hạn trong nghệ thuật c ng như trong t nh yêu vì không biết cống hiến hết mình.

Khiếm khuyết này sẽ bộc lộ nghiêm trọng trong mọi hoạt động của họ.

Họ sẽ bị cám dỗ bởi mọi con đường có thể đưa tới vinh quang; nhưng không bao giờ họ tiến v|o con đường ấy một cách hết mình. Hội họa, điêu khắc, văn học là những ng|nh đòi hỏi một quá trình luyện tập nghiêm ngặt và một công việc lao động riêng lẻ. Nhiều phụ nữ bước ch}n v|o nhưng nhanh chóng rút lui nếu không được một nguyện vọng sáng tạo tích cực th c đẩy. Nhiều người tuy kiên trì nhưng c ng chỉ có thể “l|m chơi”. Một thiếu phụ nọ, khao khát vinh quang, ngồi hàng giờ trước giá vẽ; nhưng b|

tự yêu mình quá nên không thể thực sự yêu hội họa. Sau nhiều năm - tủi hờn, bà thú nhận: “Đ ng, tôi không cống hiến hết mình cho hội họa, hôm nay, tôi tự quan sát mình, và thấy mình gian lận...“Không bị hoàn toàn thu hút vào việc tự sùng bái mình thì phụ nữ mới có thể thành công trong sáng tác nghệ thuật như b| de Stael, b| de Noailles. Một trong những thiếu sót đè nặng lên nhiều nhà văn nữ, l| th{i độ hài lòng đối với bản thân mình phương hại đến tính chân thực, hạn chế và làm giảm giá trị của họ.

88 Nữ di n viên bi kịch người Pháp (thế kỷ XIX).

89 Nữ nghệ sĩ s}n khấu hiện đại Italia.

220

Nhiều phụ nữ tuy thấm nhuần ý thức mình có tài năng hơn người nhưng không sao thể hiện nó ra trước mắt người khác. Tham vọng của họ trong trường hợp ấy là sử dụng với tư c{ch trung gian một người đ|n ông được họ thuyết phục về t|i năng của mình. Họ không nhằm những giá trị đặc biệt qua những dự định tự lập; họ muốn sáp nhập vào cái tôi của mình những giá trị có s n. Vì vậy họ hướng về những ai có ảnh hưởng v| được trọng vọng, với hy vọng đồng nhất hoá mình với những người này, bằng cách biến m nh th|nh N|ng thơ, nguồn cám hứng, người cố vấn.

Những ảo ảnh này có thể làm nảy sinh những cơn mê sảng thực sự.

Không phải vô cớ mà Clérambault90 cho hiện tượng xung động thỏa dục (érotomanie) là “một thứ mê sảng nghề nghiệp” (délire professionnel).

Cảm thấy mình là phụ nữ, tức là tự cảm thấy mình l| đối tượng được thèm muốn, là tự cho m nh được người ta thèm kh{t, được yêu. Rõ ràng là điều họ tìm kiếm ở người t nh tưởng tượng, chính là sự tôn vinh lòng tự yêu mình của họ. Họ muốn người tình ấy có một giá trị tuyệt đối tăng lữ, thầy thuốc, luật sư, người phi thường; v| người đó x{c nhận một chân lý tuyệt đối l| người t nh lý tưởng của m nh hơn mọi phụ nữ khác, với những đức tính tuyệt vời.

Hiện tương xung động thỏa dục có thể xuất hiện trong những trường hợp rối loạn tâm thần khác nhau; nhưng nội dung bao giờ c ng giống nhau.

Sau đ}y l| một trường hợp điển hình trong rất nhiều trường hợp các thầy thuốc tâm thần kể lại trường hợp một phụ nữ bốn mươi t{m tuổi, tên là Marie-Yvonne. Chị thú nhận:

Ông ấy là luật sư Achille, cựu hạ nghị sĩ, thứ trưởng, thành viên Đoàn luật sư.

Tôi biết ông từ ngày 12 tháng năm năm 1920. Tối hôm trước, tôi tìm cách gặp ông ở Pháp đ nh; từ xa, tôi nhận thấy dáng người cao lớn của ông, nhưng không biết ông là ai: tôi cảm thấy lạnh ở xương sống...Đứng, giữa ông và tôi, có chuyện tình 90 Thầy thuốc người Pháp (thế kỷ XX)

221

cảm, một tình cảm hai chiều: hai cặp mắt, hai ánh mắt đá gặp nhau. Ngay khi trông thấy ông lần đầu tiên, tôi đã có cảm t nh; và ông cũng như vậy...Dẫu sao ông cũng là người tỏ t nh đầu tiên: lúc đó vào khoảng đầu năm 1922. Ông tiếp tôi trong phòng khách, bao giờ cũng chỉ một mình tôi; thậm chí, có lần, ông bao con trai ra ngoài...Một hôm....ông đứng dậy và vừa nói chuyện vừa bước về phía tôi.

Tôi hiểu ngay đó là một biểu hiện tình cảm...ông nói những lời khiến tôi hiểu.

Bằng những cử chỉ dịu dàng, ông khiến tôi hiểu là những tình cảm song phương đã gặp nhau.

Một lần khác, vẫn trong phòng khách, ông bước tới gần tôi và nói: “Bà đấy à, một mình bà chứ không phải ai khác, bà hiểu rõ chứ, phải không bà?” Tôi cảm động tới mức không biết đáp lại thế nào; tôi chỉ nói: “Cảm ơn luật sư”.

Một lần khác nữa, ông tiễn tôi từ văn phòng ra tận đường phố; thậm chí xuống đến cầu thang, ông cho anh chàng đi theo sau hai mươi xu và bảo: “Cậu để mặc tôi, cậu thấy là tôi đang đi với bà đây chứ!” Tất cả là để tiễn chân tôi và đi một mình với tôi. Bao giờ ông cũng siết chặt tay tôi. Trong bản cáo trạng đầu tiên trước toà án, ông cho người ta hiểu mình là người độc thân.

Ông đóng vai một kép h{t đến trong sân, muốn cho tôi hiểu tình yêu của ông...Ông đứng nhìn từ dưới cửa sổ phòng tôi; h nh như ông muốn hát lên bản tình ca của mình. Tôi thật ngốc nghếch. Nhẽ ra tôi phải đ{p ứng những lời ngỏ ý của ông. Tôi đã l|m nhụt lòng luật sư Achille...; ông ngỡ là bị tôi cự tuyệt v| đã h|nh động, đã trả thù. Giá ông nói han ra với tôi. Ông ngỡ

tôi có tình cảm đối với B...và ông ghen...Ông dùng bức ảnh cua tôi làm tôi đau khổ bằng phù ch|i. Chí ít đó c ng l| điều năm nay tôi phát hiện ra nhờ

nghiên cứu sách báo, từ điển. Ông đã l|m t nh làm tội bức anh ấy; và tất cả

phát sinh từ đó...

Quả thật, sự hoang tưởng này d biến thành hoang tưởng bị truy hại (délire de persécution). Và người ta gặp quá trinh này ngay cả trong những 222

trường hợp b nh thường. Người phụ nữ tự yêu mình không thể nghĩ l|

người khác không nồng nhiệt quan tâm tới họ. H có chứng cớ rõ ràng m nh không được yêu quý là họ giả định bị người ta thù hận. Mọi lời phê ph{n đối với họ, họ đều cho là do ghen tị, thù ghét. Thất bại của họ là hệ

quả của những mưu kế đen tối; v| qua đó, khiến họ tin chắc vị trí quan trọng của mình. Ho d d|ng trượt tời hoang tưởng tự đại (mégalomanie), hay hoang tưởng truy hại vốn là hình ảnh đảo ngược của hoang tưởng tự

đại: họ cho mình là trung tâm của v trụ và không biết tới v trụ nào khác v trụ của mình.

Nhưng vở hài kịch tự yêu mình có hại cho cuộc đời thực: một nhân vật hư ảo thiết tha mong muốn sự khám phục của một công chúng hư ảo.

Người phụ nữ bị cái tôi của mình xâu xé, không còn có thể hiểu biết gì hết về thế giới cụ thể, không còn quan tâm thiết lập bất kỳ mối quan hệ thực tế

nào với người khác. Giá linh cảm những lời mỉa mai mà buổi tối những

“người ca ngợi” bà ghi trong sổ tay, thì chắc hẳn bá de Stael không thiết tha biếu di n Phèdre đến thế. Nhưng người phụ nữ tự yêu mình không chấp nhận người ta có thể thấy mình không phải giống như m nh tự thể hiên ra ngoài. Vì vậy, dù một mực tự mình ngắm mình, họ v n khó lòng tự đ{nh giá mình và d dàng rơi vào cảnh lố bịch.

Chỉ một mực ngắm nghía mình, họ không trông thấy gì hết. Tất cả

những gì họ không thể đồng hoá với trường hợp của mình, với lịch sử của mình, đều xa lạ đối với họ. Ho thích nhân lên gấp bội các lánh nghiệm bản thân; muốn biết niềm mê say và những nỗi khắc khoải của cô g{i đang yêu, những niềm vui trọn vẹn của sự sinh nở, tình bạn, cảnh cô đơn, những giọt nước mắt, những tiếng cười. Nhưng v không bao giờ có thể hiến dâng mình nên tình cảm và những mối xúc động của họ đều giả tạo. Dĩ nhiên Isadora Duncan khóc cái chết của những đứa con với những giọt nước mắt thực sự. Nhưng khi ném những nắm tro thi hài chúng xuống biển với một 223

cử chỉ khoa trương, b| chỉ là một người đóng kịch; v| người ta không thể

không khó chịu khi đọc đoạn văn sau đ}y trong cuốn Đời tôi trong, đó b|

gợi lại nỗi âu sầu của mình:

Tôi cảm thấy cái ấm áp của thân thể mình. Tôi cúi nh n đôi cẳng chân để trần căng duỗi, nhìn hộ ngực mượt mà,; nhìn hai cánh tay không bao giờ bất động mà luôn luôn uốn éo một cách dịu dàng, và tôi thấy từ mười hai năm nay, m nh mệt mỏi, thấy bộ ngực này chứa chất một nỗi đau khôn nguôi, thấy đôi bàn tay này mang dấu ấn nỗi u buồn và thấy khi ngồi một mình, cặp mắt này ít khi khô ráo.

Trong sự sùng bái cái tôi của mình, cô thiếu nữ có thể có can đảm tiếp cận một tương lai đ{ng lo lắng; nhưng đó l| một giai đoạn phải nhanh chóng vượt qua. Nếu không, tương lai sẽ khép lại. Tự tha hoá mình trong hình bóng tưởng tượng của mình, cô gái tự yêu bản thân mình sẽ tự đ{nh mất mình. Các kỷ niệm của nàng trở nên cố định; hành vi trở nên xơ cứng; nàng nhắc lại những từ ngữ, lặp lại những cử chỉ ngày một mất hết mọi nội dung. Đó l| nguồn gốc của cảm giác nghèo nàn của rất nhiều “nhật ký tâm tình” hay của những bản “tự thuật của phụ nữ”. Chỉ lo tự t{n dương m nh, người phụ nữ khi không làm gì hết c ng tức là không tạo lập gì hết cho cuộc sống và chỉ t{n dương một c{i hư vô.

Nỗi bất hạnh của họ là dù sao họ c ng nếm trải c{i hư vô ấy. Không thể

có quan hệ thực sự giữa một con người và hình bóng của mình, vì hình bóng ấy đ}u có tồn tại. Người phụ nữ tự yêu mình phải chịu thất bại một cách triệt để: không thể tự xem minh với tư c{ch to|n bộ, trọn vẹn, không thể duy trì cái ảo ảnh tồn tại trong mình cho mình. Nỗi niềm cô đơn của họ, c ng như của mọi con người, bị cảm nhận như một sự ng u nhiên, một sự

bỏ rơi. V| chính v vậy - trừ phi có một sự biến cải - họ buộc phải không ngừng tự trốn tho{t m nh để chạy tới đ{m đông, tiếng ồn ã, tới những người khác.

224

Sẽ sai lầm lớn nếu cho rằng trong lúc tự chọn bản thân mình làm mục đích tối hậu, họ thoát khỏi sự phụ thuộc: trái lại, họ sẽ hiến mình cho cảnh nô lệ nghiệt ngã nhất, không lấy cuộc sống tự do của mình làm chỗ tựa, và biến mình thành một khách thể đang gặp nguy biến trên đời và trong những ý thức xa lạ. Chẳng những gương mặt và thân thể của họ là một thứ

thể xác có thể tàn rữa và bị thời gian làm phôi pha; mà trong thực ti n, trang điểm thần tượng, dựng lên cho thần tượng một cái bệ, xây cho thần tượng một ngôi đền thờ là một việc l|m đắt giá. Đối với phụ nữ, đ|n ông l|

hiện thân của số mệnh, nên thông thường, họ tính toán sự thành công của mình bằng số lượng và chất lượng đ|n ông phục tùng quyền lực của họ.

Nhưng ở đ}y, một lần nữa, tính tương hỗ lại phát huy tác dụng. Con “bọ

ngựa” tìm cách biến con đực thành một công cụ, nhưng không thể vì vậy mà thoát khỏi con đực, vì muốn xiềng xích con đực thì phải làm nó vui lòng.

Trong lúc muốn làm thần tượng, phụ nữ Mỹ trở thành nô lệ của những người sùng bái mình; họ chỉ trang phục, chỉ sống, chỉ hít thở v người đ|n ông và cho người đ|n ông. Thực ra, cô gái tự yêu m nh c ng chịu phụ

thuộc như cô g{i giang hồ. Chỉ có chấp nhận sự độc đo{n của dư luận mới thoát khỏi sự thống trị của một người đ|n ông riêng biệt. Sợi dây buộc chặt họ vào người khác không hàm chứa tính tương hỗ của sự trao đổi. Nếu tìm c{ch để được thừa nhận qua quyền tự do của người khác trong lúc v n thừa nhận quyền tự do ấy với tư c{ch mục đích qua hoạt động, thì họ

không còn l| người tự yêu mình nữa.

Điều nghịch lý trong th{i độ của họ là ở chỗ đòi hỏi xã hội đ{nh gi{ cao mình trong lúc họ phủ nhận mọi giá trị của xã hội ấy, v trước mắt họ, chỉ

có riêng họ là có giá trị. Sự đồng tình của người ngoài là một lực lượng phi nhân, bí ẩn, biển động người ta phải tìm cách chiếm đoạt bằng phù phép.

Cho dù bề ngo|i kiêu hãnh, người phụ nữ tự yêu mình v n cảm thấy bị uy 225

hiếp, nên lo lắng, nghi kỵ, d giận dữ, luôn luôn rình rập. Nỗi lòng cao ngạo của họ không bao giờ đươc thỏa mãn. Tuổi càng già, họ càng lo lắng tìm kiếm nh ng lời ngợi khen v| nh ng sự thành đạt, càng ngờ vực những

}m mưu quanh m nh. Bị lầm đường, bị ám ảnh, họ ngụp lặp trong đêm trường những mưu mô n|y nọ, và rốt cuộc thường rơi v|o trạng thái mê sảng mạn tính. Câu nói “Người nào muốn cứu thoát cuộc sống sẽ đ{nh mất nó” có thể áp dụng một c{ch đặc biệt đối với họ.

CHƯƠNG II : NGƯỜI PHỤ NỮ SI TÌNH

Từ “tình yêu” hoàn toàn không có cùng một nghĩa đối với hai giới nam nữ, v| đó l| cội nguồn của những sự hiểu lầm nghiêm trọng giữa họ với nhau. Byron91 nói một c{ch đ ng đắn rằng tình yêu chỉ là một công việc trong đời sống người đ|n ông, trong l c nó chính là bản thân cuộc sống của người phụ nữ. Nietzsche92 c ng thể hiện quan niệm ấy trong cuốn Khoa học vui vẻ (Gai Sayoir):

Quả thật-ông nói-từ “tình yêu” biểu đạt hai sự việc kh{c nhau đối với đ|n ông v| đ|n b|. Đ|n b| hiểu khá rõ ràng thế nào là tình yêu: không phải chỉ là sự tận tụy mà còn là sự hiến dâng trọn vẹn cả thể xác l n tâm hồn, trong lúc không mảy may chú ý tới bất cứ cái gì khác. Chính trạng th{i vô điều kiện này biên tình yêu thành một tín ngưỡng, tín ngưỡng duy nhất của họ. Còn đ|n ông, nếu yêu một người đ|n bà, thì chính là anh ta mong muốn tình yêu ấy của nàng. Vì vậy, anh ta không thể có đối với bản thân mình một tình cảm giống như t nh cảm đối với nàng. Giả dụ có những người đ|n ông c ng muốn hoàn toàn hy sinh m nh như vậy, thì -

lạy Chúa - họ không còn là đ|n ông nữa!

91 Thi hào Anh (thế kỷ XIX)

92 Triết gia Đức (thế kỷ XX)

226

Có những người đ|n ông có thể, vào những lúc nhất định n|o đó trong cuộc đời, là những người tình say mê, nhưng không có những người mà người ta có thể x{c định là “một người t nh vĩ đại”. Ngay giữa nỗi niềm say mê cuồng nhiệt nhất, họ c ng không bao giờ tự khước từ mình hoàn toàn; và dù có quỳ xuống dưới chân người tình, họ c ng chỉ có một mong muốn là chiếm hữu n|ng, chinh phục nàng. Suốt đời họ v n là những chủ thể tối thượng, v| người đ|n b| được yêu chỉ là một giá trị trong số những giá trị

khác. Trái lại, đối với phụ nữ, tình yêu là một sự tự khước từ mình hoàn to|n để hiến d}ng cho người yêu.

Người phụ nữ phải quên nhân cách riêng của mình khi yêu - một nữ tác giả viết

-. Đó là một quy luật tự nhiên. Người phụ nữ không tồn tại nếu không có một ông chủ. Không chứ, họ chỉ là một bó hoa tả tơi.

Thực ra, đ}y không phải là một quy luật tự nhiên, mà là sự khác biệt về

vị trí được phản ánh trong quan niệm của đ|n ông v| đ|n b| về tình yêu.

Khi một người là chủ thể, là chính bản thân mình, khi người đó thiết tha sự

siêu nghiệm, thì anh ta cố gắng mở rộng ảnh hưởng đối với thế giới: anh ta cố tham vọng, anh ta h|nh động. Còn người không cảm thấy mình là chủ

yếu thì không thể phát hiện cái tuyệt đối trong lòng tính chủ thể của mình; và người chấp nhận sự nội tại thì không thể tự thể hiện mình trong hành động.

Bị nhốt chặt trong địa hạt c{i tương đối, và với thân phận lệ thuộc vào đ|n ông ngay từ tuổi ấu thơ, lại vốn quen cho đ|n ông l| một ch a thượng mình không được phép tự coi m nh b nh đẳng với họ, phụ nữ ước mơ - khi chưa thủ tiêu yêu cầu làm một con người - vượt qua thực thể mình để

vươn tới những thực thể cao hơn, và liên kết, hoà nhập làm một với chủ

thể tối thượng. Họ không có lối thoát nào khác là hy sinh cả thể xác l n tâm hồn cho người đ|n ông vốn được coi là tuyệt đối, là chủ yếu.

227

Qua thể xác, tình cảm và hành vi của mình, họ hết lòng t{n dương người yêu, xem người yêu là giá trị tối thượng, là hiện thực tôi thượng; họ tự thủ

tiêu m nh trước mắt người yêu. Tình yêu đối với họ trở thành một thứ tôn giáo.

Như phần trên đã đề cập, cô thiếu nữ bắt đầu muốn đồng nhất hoá với đ|n ông. Nếu không, thì tìm cách tham gia vào nam tính của họ và làm cho một người trong số họ yêu mình. Không phải tính cá thể của người đ|n ông này hay của người đ|n ông kia cám dỗ nàng: n|ng yêu người đ|n ông nói chung.

Dĩ nhiên người đ|n ông phải cùng một giai cấp, một chủng tộc với nàng: ưu thế của giới chỉ phát huy các dung trong khuôn khổ ấy. Muốn là một vị

á thần, trước hết, người đó phải là một con người. Đối với có con gái của một viên sĩ quan thực dân, người bản địa không phải là một con người.

Nếu một cô gái hiến mình cho một “kẻ dưới”, ấy là do cô ta tìm cách hạ

thấp phẩm giá của mình vì tự nghĩ m nh không xứng đ{ng với tình yêu.

Thông thường, cô gái tìm kiếm người đ|n ông thể hiện được ưu thế của nam giới. Nàng sớm nhận thấy nhiều người trong giới mày râu là những kẻ tầm thường và phàm tục một c{ch đ{ng ch{n; nhưng l c đầu có thiện cảm với họ: họ phải chứng minh giá trị của m nh ít hơn l| tr{nh cải chính nó một cách thô bạo. Do vậy xảy ra nhiều trường hợp nhầm l n thường rất đ{ng tiếc. Cô thiếu nữ ngây thơ bị tấm gương nam tính phỉnh phờ.

Tùy theo hoàn cảnh, giá trị của người đ|n ông được thể hiện trước mắt cô gái qua thể lực, phong cách thanh nhã, sự gi|u có, tr nh độ văn ho{, trí tuệ, quyền uy, địa vị xã hội, hay một bộ quân phục. Nhưng điều nàng luôn luôn mong mỏi, là bản chất đ|n ông được th}u tóm trong người tình.

Thông thường chỉ sự th}n quen không thôi c ng đủ để tiêu diệt uy tín của anh ta. Nó tiêu tan sau nụ hôn đầu tiên, hoặc trong những cuộc gặp gỡ

thường nhật, hoặc nữa trong đêm tân hôn.

228

Tuy nhiên, tình yêu xa cách chỉ là một ảo ảnh, chứ không phải một kinh nghiệm thực tế. Chỉ khi n|o được khẳng định một cách vật chất thì dục vọng yêu đương mới trở thành một t nh yêu say đắm. Ngược lại, tình yêu có thể nảy sinh từ những vòng tay siết chặt, trong l c người đ|n b| bị

chinh phục về tình dục, kích thích người đ|n ông m| l c đó nàng cho là vô nghĩa. Nhưng t nh h nh thường xảy ra là người phụ nữ không thể biến bất kỳ người đ|n ông nào mình quen biết thành một vị thần. Trong đời sống phụ nữ, tình yêu giữ vị trí không tới mức quan trọng như người ta v n thường nêu lên. Chồng, con, gia đ nh, vui chơi, quan hệ xã hội, sự nghiệp, quan trọng hơn nhiều. Hầu hết phụ nữ đều ước mơ một “tình yêu lớn”, nhưng rất ít người được mãn nguyện. Thông thường, được hưởng một

“mối tình lớn” là những phụ nữ đã không l|m mòn mỏi trái tim mình trong những cuộc tình bỡn cợt lúc tuổi trẻ. Ngay từ buổi đầu, họ đã chấp nhận số phận truyền thống của người phụ nữ; một người chồng, một mái ấm, những đứa con; hoặc đã thử sức trong một công việc ít nhiều thất bại; hoặc nữa đã phải chịu đựng một nỗi cô đơn đau khổ. Khi thoáng thấy cơ

may cứu thoát cuộc đời buồn bã của mình bằng cách giao phó nó cho một con người siêu việt, họ cuồng nhiệt lao theo niềm hy vọng ấy. Juliette Drouet93 v| b| d’Agoult94, tuổi gần ba mươi l c bước vào cuộc đời tình ái; Juilie de Lespinasse95 thì suýt soát bốn mươi. Họ không tự đặt cho mình một mục đích n|o hết, không thấy có khả năng l|m bất cứ việc gì mà họ

cho là có giá trị: họ chỉ thấy có một lối thoát là tình yêu.

D u cho được quyền độc lập đi nữa, con đường tình ái v n l| con đường hấp d n nhất đối với số đóng phụ nữ: phải tự đảm nhận lấy trách nhiệm cuộc đời thì thật đ{ng khiếp hãi. Điều may mắn của đ|n ông - l c đã trưởng th|nh c ng như trong buổi ấu thơ - là buộc phải dấn thân vào 93 Nữ nghệ sĩ Ph{p (thế kỷ XIX), người bạn đời của Victor Hugo.

94 Nữ văn sĩ Ph{p (thế kỷ XIX).

95 Nữ chủ nhân một salon văn học nổi tiếng ở Paris thế kỷ XVIII.

229

những con đường cam go nhất nhưng chắc chắn nhất. Còn nỗi bất hạnh của phụ nữ là bị bao vây bởi những sự cám dỗ hầu như không sao cưỡng nổi. Mọi sự trên đời khuyến khích họ đi theo con dốc của sự d dãi, thay vì khuyến khích họ đấu tranh cho quyền lợi bản th}n, người ta bảo họ cứ để

m nh trượt dài trên con dốc ấy và sẽ đạt tới những chốn thiên đường đầy quyến r . Khi nhận ra mình bị một áo ảnh phỉnh phờ, th đã qu{ muộn; sức lực đã mòn mỏi trên bước đường phiêu lưu ấy!

Phụ nữ không muốn một con người tái hiện thân trong một con người khác, mà muốn phục hồi một vị trí - vị trí họ đã từng trải qua lúc là cô bé g{i v| được người lớn bảo vệ -. Họ đã từng được sáp nhập sâu sắc vào mái ấm gia đ nh, đã từng nếm trải trong đó trạng thái yên ổn của cuộc sống hầu như bị động. Tình yêu sẽ trả lại cho họ cả bố l n mẹ, trả lại tuổi ấu thơ.

Điều họ mong ước, là một m{i nh| trên đầu, những bức tường che giấu cho họ nỗi cô đơn của mình trong lòng thế giới, những đạo luật bảo vệ họ

chống lại sự tự do của mình.

Giấc mơ trẻ thơ ấy ám ảnh rất nhiều tình yêu của nữ giới. Phụ nữ sung sướng khi được người yêu gọi mình là: “cô gái bé nhỏ của anh, cô gái yêu quý của anh”. Đ|n ông biết rõ mấy từ: “Em có vẻ một cô bé gái hoàn toàn”

là những từ l|m x c động chắc chắn trái tim phụ nữ hơn hết. Có biết bao phụ nữ đau khổ khi trở thành thành niên. Nhiều người khăng khăng muốn

“làm trẻ nhỏ”, kéo dài vô tận tuổi thơ trong h|nh động và trang phục. Họ

hân hoan khi trở thành một cô bé trong vòng tay đ|n ông. C{i điệp khúc: Em cảm thấy nhỏ bé, nhỏ bé biết chừng nào

Trong vòng tay anh, hỡi anh yêu...

được lặp đi lặp lại không biết chán trong những buổi tình tự và những bức thư t nh. Ch|ng trai thầm thì: “Em bé bỏng của anh”; còn cô gái thì tự

230

xưng m nh là “bé gái nhỏ của anh”. Một nhà văn nữ viết “Đến bao giờ thì chàng tới, người có thể chinh phục mình?”

Và viết tiếp khi nghĩ m nh đã gặp chàng:

“Em muốn cảm thấy anh là một người đ|n ông v| hơn hẳn em.”

Một bệnh nhân “Suy nhược tâm thần, đối tượng nghiên cứu của Janet96

minh họa th{i độ ấy một các nổi bật:

Dù hồi tưởng quá khứ xa tới đâu, tôi vẫn thấy mọi sự dại dột hay hành động tốt đẹp của m nh trước kia, đều do một nguyên nhân giống nhau là ước vọng một tình yêu lý tưởng và trọn vẹn trong đó tôi có thể giao phó toàn bộ con người mình cho một người khác, dù là Thượng đế, đàn ông hay đàn bà, hơn hẳn tôi tới mức tôi không còn cần nghĩ tới chuyện xử sự như thế nào trên đời hoặc chăm sóc bản thân mình nữa. Tôi ao ước tìm thấy một người yêu thương m nh tới mức lo lắng cho m nh được sống, một người mà mình muốn nghe lời một cách mù quáng và với lòng tin cậy hoàn toàn, đinh ninh chàng sẽ tránh cho mình mọi thiếu sót và dẩn mình thẳng bước, hết sức dịu dàng và thương yêu, tới cái tận thiện, tận mỹ. Tôi ao ước biết chừng nào mối t nh lý tưởng của Marie-Madeleine97 và chúa Jesus; ao ước làm một đồ đệ nhiệt thành của một người thầy đáng k nh, ao ước sống và chết vì thần tượng người thầy, hoàn toàn tin tưởng, không một thoáng nghi ngờ, cuối cùng nắm chắc sự toàn thắng của Thiên thần đối với con thú, nằm gọn trong vòng tay người đó, trong sự che chở của người đó và tự cảm thấy mình nhỏ bé, hoàn toàn thuộc về người đó tới mức bản thân mình không tồn tại nữa.

Vô số ví dụ chứng minh rằng ước mơ tự thủ tiêu mình ấy, thực ra là một nguyện vọng tồn tại tha thiết. Trong mọi tôn giáo, đối với người tín đồ

thành kính, sự sùng b{i Thượng đế hoà nhập làm một với mối quan tâm dôi với chính hạnh phúc bản thân. Trong khi hiến dâng mình hoàn toàn 96 Thầy thuốc tâm thần và nhà tâm lý học Pháp hiện đại.

97 Theo Kinh Ph c }m, l| người phụ nữ vô danh xông hương cho đôi b|n ch}n của chúa Juses.

231

cho thần tượng, người phụ nữ hy vọng vừa tự chiếm hữu bản thân mình vừa chiếm hữu v trụ thâu tóm trong thần tượng ấy. Thông thường, trước hết, họ đòi hỏi người yêu biện minh,khích lệ cái tôi của họ. Nhiều phụ nữ

chỉ hiến mình cho tình yêu nếu m nh được yêu thường trong sự đền đ{p; v| đôi khi, t nh yêu người ta biểu lộ với họ đủ làm cho họ say mê. Cô thiếu nữ tự mơ ước về mình qua những cặp mắt đ|n ông; v| rốt cuộc người phụ

nữ c ng nghĩ tự tìm thấy mình trong ánh mắt đ|n ông. Một nh| văn nữ

viết:

Cất bước bên anh, đưa về ph a trước đôi bàn chân nhỏ nhắn mà anh quý mến, cảm thấy chúng mảnh mai trong đôi giầy cao gót, em cảm thấy trân trọng tình cảm yêu quý của anh đối với tất cả những thứ đó. Những cử chỉ nhỏ nhoi nhất của đôi bàn tay em, đôi cánh tay em, gương mặt em, những cung bậc trong giọng nói em khiến em tràn trề hạnh phúc.

Phụ nữ cảm thấy mình có một giá trị to lớn và vững chắc; và rốt cuộc được phép tự yêu mình qua t nh yêu m nh khơi gợi. Họ say sưa t m thấy ở

người yêu mình một nhân chứng. Đó l| điều Người đàn bà Lang thang của Colette thú nhận:

Tôi đã nhượng bộ - phải thú thật như vậy -, quả tôi đã nhượng bộ lòng ham muốn giữ lại ở người đàn ông ấy, không phải một người t nh, cũng không phải một người bạn, mà là một khán giả khát khao đối với cuộc đời và con người tôi, trong lúc cho phép chàng ngày mai quay lại...Một hôm, Margot từng bảo tôi là phải già đi một cách khủng khiếp mới có thể khước từ cái ảo ảnh sống trước mắt một ai đó.

Trong một bức thư gửi Middleton Murry98, Katherine Mansfield kể lại mình vừa mua một chiếc coorse màu hoa cà tuyệt vời, rồi viết tiếp ngay:

“Tiếc là không có ai trông thấy nó hết!” Không có gì xót xa hơn cảm thấy 98 Người chồng đầu tiên của nữ sĩ Mansfield.

232

mình l| bông hoa, l| mùi hương, l| báu vật mà không một dục vọng nào đòi hỏi: một sự gi|u có nhưng không l|m bản thân mình giàu cố lên và không một ai muốn có, thì là cái gì? Tình yêu là chất thuốc hiện hình (révélateur) làm xuất hiện bằng những nét xác thực và rõ ràng cái hình ảnh mờ nhạt hư ảo chẳng khác nào một âm bản (cliché) nhợt nhạt. Trong tình yêu, gương mặt người phụ nữ, những đường nét trên thân thế, những kỷ

niệm ấu thơ, những giọt nước mắt ng|y trước, những tấm áo dài, những thói quen, v trụ của họ, tất cả, tất cả đều thoát khỏi sự ng u nhiên và trở

nên cần thiết: họ là món quà kỳ diệu dưới chân bàn thờ thần ái tình. Mary Webb99 viết:

Trước khi ch|ng chưa dịu dàng đặt đôi b|n tay lèn đôi vai n|ng, cặp mắt ch|ng chưa no nê hỉnh ảnh nàng, nàng vốn chỉ là một người đ|n b| không thật nhan sắc trong một thể giới mờ nhạt và buồn tẻ. Nhưng từ khoảnh khắc chàng hôn nàng, nàng bỗng lồ lộ trong ánh sáng rạng rỡ của sự bất tử.

Vì vậy những người đ|n ông có uy tín xã hội và khéo phỉnh nịnh lòng tự

tin của phụ nữ có thể khiến người ta say mê, dù không một chút hấp d n về hình h|i. Do địa vị cao của mình, họ là hiện thân của Pháp luật, của Chân lý: ý thức của họ bộc lộ một hiện thực không ai phủ nhận. Người phụ

nữ được họ t{n dương cảm thấy mình trở thành một báu vật vô giá. Theo lời Isadora Duncan, đó l| cội nguồn chẳng hạn, của những thành tựu của d’

Annunzio100.

Khi yêu một người đ|n b|, d’Annuzio nâng tâm hồn của mình lên cao trên tr{i đất tới những miền trong đó Béatrice101 chuyển động và rực sáng hào quang. Lần lượt ch|ng đưa mỗi người phụ nữ v|o địa hạt thần thánh, đưa n|ng lên cao, lên cao mãi tới mức nàng thực sự ngỡ mình ngang tầm 99 Nữ văn sĩ Anh hiện đại

100 Nhà văn hiện đại Italia nổi tiếng

101 Người phụ nữ quý tộc Italia (thế kỷ XIII), thần tượng của thi hào Dante trong Hài kịch Thần thánh.

233

Béatrice... chàng lần lượt khoác lên mỗi một người yêu một tấm khăn choàng chói lợi. Nàng tự nâng mình lên trên những sinh linh khác và cất bước giữa một ánh sáng kỳ lạ. Nhưng khi hứng thú của nh| thơ chấm dứt và chàng bỏ rơi n|ng để đến với một người khác, thì tâm màn ánh sáng biến mất, ánh hào quang bị dập tắt và nàng rơi trở lại vào cái vỏ bọc thường ngày...Được nghe những lời t{n dương với cái lối phù phép riêng biệt của d'Annuzio, là một niềm vui có thể sánh với niềm vui của Eve khi nghe tiếng rắn gọi trên Thiên đường102. D’Annuzio có thể làm cho mỗi người phụ nữ có cầm giác mình là trung tâm của V trụ. Chỉ có trong tình yêu, phụ nữ mới có thể kết hợp một cách hài hoà hiện tượng hứng dục và lòng tự yêu mình của họ. Giữa hai mặt này, có một sự đối lập khiến cho phụ nữ rất khó thích ứng với hành vi tình dục của mình. Biến mình thành đối tượng xác thịt, thành con mồi, mâu thu n với tinh thần tự sùng bái mình: họ có cảm giác những vòng tay ôm ấp làm tàn a v| dơ d{y thể xác hoặc làm sa sút tâm hồn họ. Vì vậy, một số phụ nữ chọn sự lãnh dục với ý nghĩ có thể như thể là giữ được nguyên vẹn cái tôi của mình. Những người khác tách rời những khoái cảm thú vật khỏi những tình cảm cao thượng.

Một trường hợp rất điển h nh l| trường hợp bà D.S...do một thấy thuốc tâm thần kể lại:

Lãnh dục đối với một người chồng bà vốn kính trọng, sau khi chồng mất, bà gặp một chàng trai cũng nghệ sĩ, một nhạc sĩ tài năng, và trở thành người tình của chàng. Tình yêu của bà vốn và vẫn còn tuyệt đối tới mức bà chỉ cảm thấy hạnh phúc cạnh chàng. Toàn bộ cuộc đời bà nằm trong tình yêu của Lothar. Nhưng tuy yêu chàng nồng cháy, bà vẫn lãnh dục trong vòng tay chàng. Một người đàn ông khác gặp bà trên đường. Một nhân viên Kiểm lâm lực lưỡng và thô bạo một hôm gặp bà một mình và chiếm đoạt bà một cách đơn giản, không dài dòng gì hết. Bà bối rối tới mức không kịp chống trả. Nhưng trong vòng tay anh ta, bà cảm thấy 102 Theo Kinh thánh, bị rắn cám dỗ, Eve ăn v| khiến Adam cùng ăn quả cấm trên Thiên đường.

234

niềm cực khoái hết sức dữ dội. “Trong vòng tay anh ta - bà nói - tôi cảm thấy như

một niềm mê say hoang dại nhưng ngay sau đó là một nỗi kinh tởm khôn tả mỗi khi tôi nghĩ tới Lothar. Tôi căm ghét Paul và yêu quý Lothar. Nhưng Paul thỏa mãn tôi. Mọi thứ ở Lothar cuốn hút tôi. Nhưng h nh như tôi biến thành một gái giang hồ để hưởng lạc, vì với tư cách một phụ nữ của giới hào hoa, tôi không được phép hưởng lạc. “Bà không nhận lời kết hôn với Paul nhưng vẫn tiếp tục ân ái với anh ta. Trong những lúc ấy, bà “biến mình thành một con người khác, và những lời lẽ sống sượng thoát khỏi miệng bà mà bà chưa từng bao giờ đụng tới”.

Người thầy thuốc kể chuyện trên nói thêm là “Đối với nhiều phụ nữ, trạng th{i rơi v|o th tính l| điều kiện của cực khoái”. Họ cho tình yêu nhục dục là một sự xấu xa không thể dung hoà với tình cảm quý mến và yêu thương. Nhưng tr{i lại, những người khác cho là có thể thủ tiêu sự xấu xa ấy bằng lòng kính mến, lòng yêu thương v| sự ca ngợi của người đ|n ông. Họ chỉ bằng lòng hiến m nh cho người đ|n ông khi tin chắc l| được người đó yêu thiết tha. Phụ nữ phải thật sự trứ trên, thờ ơ hay kiêu sa mới xem quan hệ xác thịt là một sự trao đổi khoái cảm trong đó đôi bên đều có phần như nhau. C ng như phụ nữ - và có thể còn hơn cả phụ nữ - đ|n ông phản đối người muốn lợi dụng mình về tình dục; nhưng thông thường chính phụ nữ có cảm gi{c đ|n ông sử dụng mình như sử dụng một công cụ.

Chỉ có một sự khâm phục say mê mới bù đắp nổi sự ô nhục của một hành vi mà họ cho là một sự thất bại. Chúng ta biết là hành vi ân {i đòi hỏi ở họ

một sự tha hoá sâu xa. Họ đắm mình trong sự uể oải của trạng thái bị động; họ bắt gặp cái Toàn thể và cái tôi của họ bị thủ tiêu. Nhưng khi người đ|n ông chia tay họ, họ lẩy lại một cái tên gọi, một gương mặt: họ l| người chiến bại, là một con mồi, một đồ vật. Chính lúc đó, t nh yêu trở nên cần thiết đối với họ.

C ng như đứa bé sau khi bỏ bú tìm kiếm ánh mắt động viên của bố mẹ, người phụ nữ phải cảm thấy mình, qua cặp mắt người yêu ngắm nhìn 235

mình, hoà nhập trở lại vào cái Toàn thể mà thịt da họ đã bị tách khỏi một c{ch đau đớn. Ít khi họ được hoàn toàn mãn nguyện. Dù đã tìm thấy sự

tĩnh lặng sau khoái cảm, họ v n không hoàn toàn thoát khỏi sự cám dỗ của xác thịt. Sự xao động của họ kéo dài thành tình cảm. Mang lại cho họ khoái cảm, người đ|n ông buộc, chặt họ v|o con người mình và không buông tha họ. Nhưng anh ta th không còn cảm thấy ham muốn đối với họ nữa; và họ

chỉ tha thứ cho anh ta sự thờ ơ một khoảnh khắc ấy nếu anh ta bày tỏ một tình cảm vĩnh hằng và tuyệt đối. L c đó, c{i nội tại của khoảnh khắc được vượt qua; những kỷ niệm cháy bỏng không còn l| một nỗi luyến tiếc, mà là cả một kho báu. Trong lúc bị dập tắt, khoái cảm trở thành hy vọng và hứa hẹn; sự hưởng thụ được khẳng định v| người phụ nữ có thể đảm nhận giới tính của mình một cách vẻ vang v đã vượt lên trên nó: sự x c động, khoái cảm, ham muốn không còn là một trạng thái mà là một sự hiến dâng; thân thể của họ không còn là một vật thể, mà là một bài ca, một ngọn lửa. Lúc đó, họ có thể phó thác mình một c{ch say đắm cho sự cám dỗ của tình dục; bóng đêm biến đổi thành ánh sáng v| người phụ nữ si mê có thể mở to đôi mắt nhìn người đ|n ông yêu m nh v| {nh mắt tôn vinh mình. Qua chàng, cõi hư vô trở thành cuộc sống dồi dào và con người biến thành giá trị.

Người phụ nữ không còn bị đắm ch m trong đêm tối mịt mù, m| được nâng lên trên đôi c{nh, được khích lệ tới tận trời xanh. Sự hy sinh trở thành một trạng thái ngây ngất thiêng liêng. Người phụ nữ si mê không phải chỉ

là một người tự yêu mình bị tha hoá trong cái tôi; họ còn thiết tha mong muốn vượt qua giới hạn của bản thân mình và trở nên vô tận, qua vai trò trung gian của một người khác, người n|y vươn tới hiện thực vô tận. Lúc đầu họ hiến d}ng m nh cho t nh yêu để cứu thoát m nh; nhưng c{i nghịch ly của t nh yêu si mê l| để tự cứu mình, rốt cuộc, họ tự phủ định mình hoàn toàn. Tình cảm của họ nhuốm màu sắc bí ẩn. Họ không còn đòi hỏi Thượng đế ca ngợi mình, tán thành mình nữa: họ muốn hoà mình vào Người, muốn tự quên m nh trong vòng tay Người.

236

B| d’Agoult viết: “Tôi những muốn làm một nữ thánh của tình yêu. Tôi muốn l|m người tu n đạo trong những giờ phút phấn chấn và ph n nộ

trong khổ hạnh.” Điều sáng tỏ trong những lời nói này, là nguyện vọng tự

thủ tiêu m nh ho|n to|n để phá bỏ những ranh giới ngăn cách họ với người yêu. Nguyện vọng ấy c ng h|m chứa trong những dòng sau đây của một nhà văn nữ khác: “Vào thời kỳ ấy, giá có người hỏi tôi mong ước gì nhất đời, thì chắc hẳn không một chút ngập ngừng, tôi sẽ nói mong ước làm thức ăn v| ngọn lửa cho tinh thần của chàng.”

Điều trước tiên phụ nữ mong ước là phục vụ. Họ sẽ cảm thấy mình là cần thiết trong l c đ{p ứng yêu cầu của người yêu; hoà nhập vào cuộc sống của chàng, tham gia vào giá trị của chàng, và cuộc sống của họ trở

th|nh có ý nghĩa. Ngay cả những người theo thuyết huyền bí c ng muốn tin-theo lối nói của Angelus Silésius103 - rằng Thượng đế cần đến con người; nếu không, sự hy sinh chính bản thân họ sẽ trở thành vô nghĩa. Đ|n ông càng có nhiều đòi hỏi, phụ nữ càng cảm thấy mãn nguyện. Tuy cuộc sống ẩn dật bị Hugo {p đặt đối với Juliette Drouet đè nặng lên người thiếu phụ, song h nh như n|ng sung sướng được vâng theo lời chồng: ngồi cạnh bếp lửa, c ng l| làm một điều gì đó v hạnh phúc của người yêu. Nàng say mê tìm cách trở nên hữu ích một cách thiết thực đối với chồng: làm những món ăn ngon, x}y dựng một mái ấm, chăm sóc quần áo cho chồng.

Em muốn chàng làm bẩn, làm rách quần áo càng nhiều càng tội và chỉ có một mình em - một mình em thôi - giặt giũ chúng, khâu vá chúng - đó là những dòng thư Juliette viết cho chồng -.

Juliette đọc báo cho chồng nghe, cắt nghĩa c{c b|i báo, sắp xếp thư từ và những lời ghi chú, sao chép các bản viết tay cho chồng. Nàng buồn khi nhà thơ giao một phần công việc ấy cho con gái là Léopoldine. Chúng ta tìm thấy những nét tương tự ở người phụ nữ si mê. Nếu cần, họ tự đ|y đọa 103 Nhà thần học v| nh| thơ Đức (thế kỷ XVII).

237

mình nhân danh người yêu. Tất cả những gì là bản thân họ, tất cả những gì họ có, mọi khoảnh khắc trong đời sống họ đều phải hiến d}ng cho người yêu v| do đó có lý do tồn tại của ch ng. Điều làm họ đau khổ là khi người yêu không đòi hỏi gì hết, tới mức một người tình tinh tế phải bịa ra những yêu cầu.

Trước hết, họ tìm kiếm trong tình yêu sự khẳng định con người mình, quá khứ của m nh; nhưng c ng đưa v|o trong đó cả tương lai của mình nữa: nhằm l|m cho tương lai cố ý nghĩa, họ d|nh nó cho người nắm trong tay mọi giá trị. Bằng c{ch đó, họ từ bỏ sự siêu nghiệm của m nh, đặt nó trong sự phụ thuộc vào sự siêu nghiệm của con người chủ yếu kia để biến m nh th|nh người chư hầu, người nô lệ. Chính vì muốn tự tìm kiếm mình, tự cứu thoát mình, họ bắt đầu tự đ{nh mất mình ở người kia: sự thật là dần dà họ tự đ{nh mất mình, và toàn bộ hiện thực là ở người kia. Tình yêu vốn được x{c định buổi đầu như một sự tôn vinh của lòng tự yêu mình, rốt cuộc di n ra trong niềm vui chua chát của một sự hy sinh thường d n tới tình trạng tự tiêu hủy mình.

Trong những buổi đầu của một t nh yêu đắm say, người phụ nữ trở nên đẹp hơn, thanh nhã hơn trước. B| d’Agoult viết: “Khi Adèle chải tóc cho em, em nhìn vầng trán mình vì anh yêu nó. “Gương mặt này, hình hài này, căn phòng n|y, c{i tôi n|y, họ tìm cho chúng một lý do tồn tại, họ nâng niu chúng qua vai trò trung gian của người đ|n ông yêu thương họ. Nhưng trái lại, ít lâu sau, họ khước từ mọi việc làm duyên dáng. Nếu người yêu yêu cầu, họ l|m thay đổi c{i gương mặt lúc đầu được họ yêu quý hơn cả

bản thân tình yêu; họ không quan tâm tới nó nữa. Những gì là của bản thân họ, những gì họ có, họ biến thành “thái ấp” của vị chúa tể của mình.

Những g người yêu ghét bỏ, đều bị họ phủ nhận. Họ muốn dành cho người yêu mỗi nhịp đập của con tim, mỗi giọt máu, xương tủy của mình.

Tất cả những gì có hại cho người yêu đều bị họ thủ tiêu một cách giận dữ.

238

Tôn sùng đến quá mức, có khi Juliette Drouet quỳ xuống trước chân dung Hugo v| xin nh| thơ tha thứ cho những lỗi lầm nàng có thể phạm phải. Mục đích tối cao của tình yêu thế tục c ng như của tình yêu thần bí, là sự đồng nhất hoá với người yêu. Việc đ{nh giá các giá trị, chân lý cuộc đời đều nằm trong ý thức của người yêu. Vì vậy, phục vụ người yêu không thôi l| chưa đủ. Phụ nữ tìm cách nhìn với đôi mắt người yêu; đọc những cuốn s{ch ch|ng đọc; thích những bức tranh và những bản nhạc chàng thích; chỉ chú ý tới những tranh ảnh mình cùng xem với chàng, tới những ý tưởng phát ra từ chàng; tán thành ý kiến, thiện cảm, ác cảm của chàng. Khi băn khoăn, thắc mắc, họ cố nghe câu giải đ{p của chàng. Họ muốn có trong buồng phổi mình luồng không khí chàng hít thở. Những bông hoa, những tr{i c}y đều không có hương thơm, mùi vị nếu không phải tự tay chàng trao tặng. Thậm chí không gian vật chất của họ c ng bị đảo lộn: trung tâm v trụ không còn l| nơi họ đang đứng, mà là chỗ người yêu đang có mặt.

Mọi con đường đều xuất phát từ nh| ch|ng v| đều d n tới nhà chàng. Họ

dùng các từ ngữ của chàng, lặp lại các cử chỉ của chàng, tiêm nhi m các thói quen của ch|ng. V trụ của chính mình, họ để nó tiêu tan trong sự

ng u nhiên; họ sống trong v trụ của người yêu.

Hạnh phúc tối thượng của cô gái si tình l| được người yêu thừa nhận như một bộ phận của chính bản thân chàng. Khi chàng nói “chúng ta”, nàng gắn mình v| đồng nhất hóa mình với người yêu, chia sẻ ảnh hưởng của chàng và cùng chàng ngự trị phần còn lại của thế giới; không ngừng nhắc đi nhắc cái từ “chúng ta” ngọt ngào ấy. Trong lúc tự khước từ mình, nàng chiếm hữu được một cách huy hoàng cái tuyệt đối. Và chính niềm tin ấy mang lại cho nàng những niềm vui cao cả: nàng càm thấy hoan hỉ ở bên phải Thượng đế. Chỉ được giữ vị trí thứ hai, việc đó đối với nàng không quan trọng, mi n nàng có vị trí của m nh, vĩnh vi n, trong một thế giới được sắp đặt một cách kỳ diệu. Chừng n|o còn yêu, còn được yêu và còn cần thiết đối với người yêu, chừng ấy, nàng cảm thấy mình hoàn toàn có lý 239

do tồn tại: n|ng thưởng thức hoà bình và hạnh phúc: phải chăng đó l| số

phận của Juliette Drouet trong ánh hào quang của Hugo?

Nhưng hiếm khi di m phúc rạng rỡ ấy được bền chặt. Không một con người n|o l| Thượng đế hết. Và đó l| cội nguồn những nỗi đau khổ của cô gái si tình. Số phận thông thường nhất của nàng có thể thâu tóm trong những lời nói nổi tiếng của Julie de Lespinasse104.

“Anh thân yêu, trong mọi khoảnh khắc đời em, em yêu anh, em đau khổ

và em chờ đợi anh.”

Dĩ nhiên, đối với đ|n ông, khổ đau c ng gắn liền với t nh yêu. Nhưng nỗi đau của họ hoặc không kéo dài hoặc không đến nỗi nhức nhối.

Benjamin Constant105 từng muốn quyên sinh vì Juliette Récamier106; nhưng sau một năm th hết bệnh. Stendhal luyến tiếc trong nhiều năm cô bạn Méthide, nhưng đó l| niềm luyến tiếc làm cuộc đời nh| văn thêm ngát hương hơn l| t|n ph{ nó. Còn phụ nữ thì tự tạo cho mình một chốn địa ngục trong lúc tự khép mình vào thân phận thứ yếu, chấp nhận một sự lệ

thuộc hoàn toàn. Mọi cô g{i si t nh đều tự nhận ra m nh trong n|ng ngư nữ

nhỏ bé của Andersen107 cất bước trên những cây kim và lớp than đỏ rực sau khi, vì t nh yêu, đổi chiếc đuôi c{ trên thân hình mình lấy đôi ch}n phụ nữ.

Một t nh yêu đích thực không thể là một sự cứu nguy, mà là một mối quan hệ giữa con người với con người. Tình yêu mù quáng khoác cho người đ|n ông được yêu một giá trị tuyệt đối. Đó l| sự dối tr{ đầu tiên lồ

lộ trước mọi ánh mắt người ngoài cuộc: “Hắn không xứng đ{ng với bấy nhiêu tình yêu nồng cháy” là những lời rì rầm xung quanh cô gái si tình.

Người phụ nữ thất vọng một cách xót xa khi phát hiện ra những khiếm 104 Nữ chủ nhân một salon văn học nổi tiếng ở Paris (thế kỷ XVII).

105 Chính kh{ch v| nh| văn Ph{p (thế kỷ XIX).

106 Nữ chủ nhân một salon văn học và chính trị ở Pháp (thế kỷ XIX).

107 Nh| văn Đan Mạch (thế kỷ XIX).

240

khuyết và sự tầm thường của thần tượng của mình. Trong Cô gái lang thang ( La Vagabonde) và Tôi tập sự ( Mes apprentissages), Colette thường nhắc tới nỗi đau khổ ấy. Nỗi thất vọng ấy còn dau đớn hơn nỗi thất vọng của đứa trẻ

khi thấy sụp đổ uy tín của ông bố. v ngưưi phụ nữ tự mình chọn lấy người mà nàng hiến dâng cả cuộc đời mình.

Nhân danh niềm vinh quang mà n|ng đã đặt ánh hào quang lên vầng tr{n người yêu, cô gái si tinh không cho phép chàng một chút yếu kém nào.

Nàng thất vọng và bực tức nếu chàng không ứng với cái hình ảnh n|ng đã khoác cho chàng. Nếu chàng mệt mỏi, lơ đãng, nếu ch|ng đói, kh{t không đ ng l c, nếu chàng nhầm l n, tự mâu thu n với mình, thì nàng cho là chàng “kém sút bản thân mình” và nàng trách cứ. Có khi sự sùng bái của n|ng được thỏa mãn với sự vắng mặt hơn với sự hiện diện. Có những phụ

nữ hiến mình cho những anh hùng đã mất hoặc không thể với tới, để

không bao giờ phải đối chiếu họ với những con người bằng xương bằng thịt là những con người không thể không làm vỡ mộng của họ. Từ đó có những khẩu hiện bi quan: “Chớ có tin vào Chàng giai công tử. Đ|n ông chỉ

là những con người đ{ng thương.” Họ đ}u có vẻ như những người lùn nếu người ta không yêu cầu họ làm những người khổng lồ?

Đó là một trong những điều bất hạnh đè nặng lên người phụ nữ đam mê tình yêu chẳng mấy chốc mà biến th|nh đòi hỏi. Tự tha hoá trong một người khác, n|ng c ng muốn tự phục hồi mình: nàng phải chiếm hữu cái con người kia đang nắm cả cuộc đời mình. Nàng hiến dâng mình hoàn to|n cho ch|ng; nhưng ch|ng c ng phải hoàn toàn s n s|ng để đón nhận một cách xứng đ{ng sự hiến dâng ấy. Nàng dành cho chàng mọi khoảnh khắc, nhưng mỗi khoảnh khắc, chàng phải có mặt. Nàng chỉ có thể sống vì 241

chàng; nhưng n|ng muốn sống, và chàng phải hy sinh để l|m n|ng được sống. B| d’Agoult viết cho Liszt108:

Đôi khi em yêu anh một cách ngốc nghếch và những lúc ấy, em hiểu l|

em không thể, không muốn và không nên trở thành vật cuốn hút tâm trí anh giống như anh là vật đó đối với em. Bà tìm cách kìm hãm nỗi ước mong bột phát của mình là: hoàn toàn hiến d}ng cho người yêu. C ng cùng một lời kêu gọi như vậy khi cô de Lespinasse than thở: Lạy Chúa! Giá anh biết thế nào là những ngày, thế nào là cuộc sống thiếu hứng thú và niềm vui được trông thấy anh! Anh thân yêu, vui chơi, làm việc, hoạt động là đủ cho anh; còn em, hạnh phúc của em là anh, là chỉ có anh. Em không thiết sống nếu không được thấy, được yêu anh vào mỗi một thời khắc cuộc đời em.

L c đầu, cô gái si tình hân hoan thỏa mãn ham muốn của người yêu; về

sau - giống như anh lính cứu hỏa trong giai thoại vì say mê nghề nghiệp nên gãy ra khắp nơi những đ{m ch{y -, n|ng t m c{ch khơi gợi ham muốn ấy để thỏa mãn nó. Nếu không thành công, nàng cảm thấy nhục nhã, vô dụng tới mức người yêu phải giá vờ những niềm say đắm mình không thực sự cảm thấy. Trong lúc tự mình lam nô lệ, nàng tìm ra phương tiện chắc chắn nhất để trói buộc ch|ng. Đó l| một sự dối trá khác của tình yêu mà nhiều người đ|n ông - trong đó có Lawrence109, Montherlant110- đã tố

cáo một cách giận dữ: nó tự xem là một sự hiến dâng trong lúc nó là một trò độc đo{n.

Trong Adolphe, Benjamin miêu tả một cách chua chát xiềng xích mà niềm say mê quá mức của phụ nữ tạo nên đối với đàn ông. Ông viết một cách cay độc về Elléonore111: “Nàng không tính toán sự hy sinh của mình vì 108 Nhà soạn nhạc và nghệ sĩ Piano Hungari (thế kỷ XIX).

109 Nh| thơ v| nh| tiểu thuyết hiện đại Anh.

110 Nh| văn hiện đại Pháp.

111 Nữ nhân vật trong tiểu thuyết Adolphe.

242

chỉ lo làm thế n|o để tôi chấp nhận chúng”. Chấp nhận quả là một sự trói buộc người tình, trong lúc thậm chí anh ta không thể xuất hiện với tư c{ch người hiến tặng. Cô g{i đòi hỏi anh ta đón nhận với tấm lòng biết ôm cái gánh nặng bị nàng đặt lên vai. Và sự bạo ngược của nàng thì khôn nguôi.

Người đ|n ông đang yêu th độc đo{n; nhưng khi đã đạt được điều mong muốn, thì mãn nguyện. Còn sự tận tụy mang tính chất đòi hỏi của cô gái thì không có giới hạn.

Tin cậy người tình, chàng trai không khó chịu khi chấp nhận nàng vắng mạt, khi nàng quan tâm tới mình từ xa: tin chắc n|ng thuộc về mình, chàng muốn sở hữu một quyền tự do hơn một đô vật. Trái lại, đối với cô gái, sự

vắng mặt của người yêu bao giờ c ng l| một nỗi dằn vặt: chàng là một ánh mắt, một vị quan toà. H nh n chăm ch một cái gì khác ngoai ngoài nàng ra, là chàng làm nàng thất vọng; tất cả những gì chàng trông thấy, nàng đều cho là chàng “đ{nh cắp” của nàng. Xa chàng, nàng thấy mình vừa đ{nh mất bản thân mình vừa đ{nh mất cả v trụ. Dù có ngôi bên cạnh n|ng để đọc, để viết, ch|ng c ng bỏ rơi n|ng, phản bội n|ng. N|ng căm hờn giấc ngủ của chàng.

Baudelaire x c động trước người đ|n b| lờ đờ trong giấc ngủ: “Cặp mắt đẹp của em có vẻ mệt mỏi, hỡi người yêu tội nghiệp.” Proust thì hoan hí nhìn Albertine112 trong giấc nồng: lòng ghen tuông của nam giới chỉ là một ham muốn sở hữu độc tôn; khi giấc ngủ trả lại cho cô gái cái vẻ thơ ngây thánh thiện của tuổi thơ, th n|ng không còn thuộc sở hữu một ai hết đối với đ|n ông, niềm tin ấy l| đủ.

Nhưng đ|n ông, v chúa tể, th không được phó mặc cho sự nội tại mà phải luôn luôn hiện diện; nếu không, thì sẽ đắm ch m trong hư vô Trước mắt phụ nữ, giấc ngủ đ|n ông l| một sự phản phúc. Chàng trai thỉnh thỏang đ{nh thức người tình dậy để siết chặt nàng vào vòng tay. Còn 112 Nữ nhân vật trong Đi t m thòi gian đã mất.

243

n|ng th đ{nh thức chàng dậy, chỉ để chàng khỏi ngủ, chàng không cách xa, chàng chỉ nghĩ tới n|ng, để chàng có mặt ở kia, trong căn phòng, trên chiếc giường, trong vòng tay nàng - như đức Chúa trời trong khám thờ nàng là một người giám ngục.

Tuy vậy, nàng không thực sự bằng lòng nếu người đ|n ông không là cái gì khác mà chỉ là tù nhân của m nh. Đó l| một trong nhưng nghịch lý xót xa của tình yêu: bị cầm tù, “vị thần” đ{nh mất tính cách thần thánh của mình; và nếu cả hai người tình cùng nhau đắm chìm trong cái tuyệt đối của sự đắm say, thì tự do sẽ thoái hóa thanh trạng thái nội tại. L c đó, chỉ có cái chết là có thể mang tới một giải ph{p đó l| một trong những ý nghĩa của huyền thoại Tristan và Yseult. Khi một cặp tình nhân hoàn toàn hiến dâng mình l n cho nhau thì tức là họ đã chết: họ chết vì phiền muộn. Trong Những vùng đất xa lạ ( Terres étrangères), Marcel Arland miêu tả cơn hấp hối chậm rãi của một mối tình tự hủy hoại. mình. Phụ nữ biết mối hiểm họa ấy.

Trừ phi trong những cơn ghen tuông điên cuồng, bản thân họ đòi hỏi người đ|n ông phải l| dự định, là hành động: anh ta không còn là một vị

anh hùng nếu không thực hiện được một thành tích nào.

[ Chàng hiệp sĩ lao m nh vào những kỳ công mới đầy dũng cảm sẽ khiến người tình của chàng cảm thấy bị xúc phạm, nhưng nàng lại sẽ khinh miệt chàng nếu chàng cứ quẩn quanh quanh chân nàng. Đây là sự tra tấn của một tình yêu bất khả thi; phụ nữ muốn người đàn ông hoàn toàn là của m nh, nhưng nàng lại yêu cầu rằng anh phải vươn cao hết sức; một người không có tự do; nàng muốn giam giữ sự tồn tại của chàng, như lời Heidegger, “ở một nơi xa vô cùng”, dù nàng hiểu rõ nỗ lực đó là vô ch. “Bạn thân mến, tôi yêu bạn như cách người ta nên yêu, quá mức, điên rồ, say mê, và tuyệt vọng”, Julie de Lespinasse viết. Một tình yêu sùng bái, nếu sáng suốt, chỉ có thể là vô vọng. Với những người phụ nữ đang yêu, người yêu cầu tình lang phải là anh hùng, người khổng lồ, á thần, tức là mọi thứ, trong khi người phụ nữ đó chỉ có thể hạnh phúc nếu hoàn toàn bao trọn tình lang.

244

Nietzsche nói: Niềm đam mê của phụ nữ trong việc từ bỏ tuyệt đối quyền của mình cho thấy một cách chính xác rằng< không có khao khát b nh đẳng, thậm chí chẳng có lấy ý ch b nh đẳng để mà từ bỏ, với những người cảm thấy vì tình yêu mà buộc phải từ bỏ bản thân, thì sau cùng nhận được gì – Tôi không biết, có lẽ là một sự trống rỗng? Phụ nữ muốn được dâng hiến< Nàng mong được chiếm lấy bởi ai đó, người không dâng hiến bản thân hay đánh mất bản thân; mà ngược lại, người đó phải bồi đắp cho “cái tôi” hơn< Phụ nữ cho đi, đàn ông nhận lấy.

Trong bất cứ trường hợp nào, phu nữ cũng có thể t m được niềm vui trong việc bồi đắp thêm cho người mình yêu; nàng không phải tất cả với người t nh: nhưng nàng sẽ gắng tin rằng mình tuyệt đối cần thiết; một cách vô hạn. Nếu anh ta không thể “xoay xở khi thiếu nàng”, nàng sẽ coi bản thân m nh như nền tảng của sự tồn tại quý báu của anh ta, và nàng tìm thấy giá trị của chính mình ở đó. Niềm vui của nàng là được phụng sự chàng: nhưng chàng phải công nhận một cách đầy biết ơn sự phụng sự này; rằng theo mối quan hệ biện chứng thông thường của sự

dâng hiến, việc cho đi đã trở thành một nhu cầu. Và một người phụ nữ thận trọng sẽ tự hỏi: Có thực m nh là người chàng cần? Người đàn ông trân quý nàng, ham muốn nàng với sự dịu dàng và khao khát khác thường: Nhưng chàng không có cảm xúc khác thường này với ai khác chứ? Nhiều người phụ nữ để mình bị lừa gạt trong tình yêu; họ muốn chối bỏ sự thật rằng tổng thể được tạo nên từ những cái riêng biệt, và người đàn ông cổ vũ cho ảo tưởng này vì chính họ cũng như vậy; thường th khao khát đam mê của anh ta bị thời gian thách thức; ở một thời điểm anh ta khao khát người phụ nữ này, khao khát với đầy đam mê, anh chỉ muốn mình nàng: và chắc chắn nó tuyệt đối trong khoảnh khắc đó, nhưng đây chỉ là sự

tuyệt đối tạm thời. Bị lừa dối, người phụ nữ rơi vào vĩnh cửu. Được tôn sùng bởi cái ôm của chủ nhân, nàng tin nàng luôn là thần thánh thiêng liêng và như số

phận của các vị thần: nàng cô độc. Nhưng khao khát của đàn ông thoáng qua vô cùng; một khi được thỏa mãn, nó sẽ chết khá nhanh, trong khi thường là, sau tình yêu, người phụ nữ trở thành tù nhân của anh ta. Đây là chủ đề cho hàng loạt những ca khúc hay áng văn chương nông cạn. “Một chàng trai trẻ đi ngang qua, 245

một cô gái đang hát< Một chàng trai trẻ đang hát, một cô gái khóc”. Và ngay cả

khi người đàn ông muốn gắn bó nghiêm túc với người phụ nữ, điều đó vẫn không có nghĩa là nàng cần thiết với anh ta. Tuy vậy, đây lại là điều nàng yêu cầu: sự

thoái vị chỉ cứu rỗi được nàng nếu nó giúp khôi phục lại đế chế của nàng; một cuộc chơi qua lại không lối thoát. Thế nên, nàng phải chịu đau khổ hoặc phải tự dối m nh. Thông thường, nàng sẽ bám lấy sự dối trá đầu tiên. Nàng tưởng tượng tình yêu của người đàn ông là bản sao chính xác tình113] yêu của mình đối với chàng.

Với th{i độ thiếu thành thực, nàng cho ham muốn là tình yêu, hiện tượng cương (érection) l| ham muốn, và tình yêu là một tôn giáo. Nàng buộc người đ|n ông nói dối mình: Anh yêu em chứ? C ng như hôm qua chứ?

Bao giờ anh c ng yêu em chứ? Một c{ch khéo léo, n|ng đặt câu hỏi vào lúc chàng không đủ thì giờ để có thể có những câu trả lời tinh tế và thành thực, hoặc vào lúc hoàn cảnh không cho phép có những câu trả lời như vậy.

Nàng hỏi một cách khẩn thiết trong một vòng tay say đắm, vào buổi dầu một đơt dưỡng bệnh, trong tiếng nức nở hoặc trên sân ga. Nàng cho những câu trả lời người ta bắt buộc phải thốt ra là dấu hiệu của thắng lợi; và khi không có câu trả lời, nàng buộc sự im lặng phải “nói” lên. Mọi phụ nữ thực sự si t nh đều ít nhiều cuồng loạn.

Tôi còn nhớ trường hợp một cô bạn tuyên bố trước sự im lặng kéo dài của người yêu ở xa: “Khi muốn đoạn tuyệt, người ta viết thư để đoạn tuyệt”; và sau khi nhận được thư trả lời rành rọt, cô ta viết: “Khi muốn đoạn tuyệt thật sự, người ta không viết thư”. Quyết định cơn mê sảng bệnh lý bắt đầu từ đ}u, thường là rất khó trước những lời tâm sự của bệnh nhân.

Theo cách miêu tả của người phụ nữ si tình trong hoảng loạn, th{i độ của đ|n ông bao giờ c ng rất kỳ cục: anh ta là một người loạn thần kinh, một kẻ loạn d}m g}y đau (sadique), một người dồn nén tình dục, một kẻ loạn 113 [Do thiếu mất trang 336-337 trong bản dịch Nguy n Trọng Định và Đoàn Ngọc Thanh] nên tạm thay bằng đoạn chuyển ngữ của An Bình Bùi dịch từ bản tiếng Anh “Second Sex” của NXB Vintage Books, dịch giả là Constance Borde và Sheila Malovany-Chevallier.

246

d}m thích đau (masochiste) một con quỷ, một kẻ trước sau bất nhất, một đứa hèn nhát, hoặc tất cả những thứ đó cùng một lúc; những lời giải thích tinh tế nhất về tâm lý học đều vô vọng. Chẳng hạn:

“X...tha thiết yêu tôi, và ghen một c{ch điên cuồng, muốn tôi đeo mặt nạ

mỗi khi ra phõ. Nhưng chàng là một con người kỳ lạ và ngờ vực tình yêu tới mức khi tôi bấm chuông, chàng bao giờ c ng chỉ tiếp tôi trên tam cấp nhà và thậm chí không để tôi vào nhà”.

Hoặc nữa:

“Z...yêu tôi say đắm. Nhưng ch|ng qu{ kiêu hãnh nên không hề yêu cầu tôi tới sống ở Lyon l| nơi ch|ng đang ở. Nhưng tôi cứ đến. Tám ngày sau, ch|ng đuổi tôi ra khỏi cửa mặc dù không hề xảy ra một chút cải vã. Tôi gặp lại chàng hai lần. Khi tôi gọi điện lần thứ ba, chàng cắt máy giữa buổi nói chuyện. Quả là một anh chàng loạn thần kinh”.

Những câu chuyện bí ẩn trở nên sáng tỏ khi người đ|n ông giải thích:

“Tôi không tuyệt đối yêu nàng”, hoặc: “Tôi có tình bạn đối với nàng, nhưng không sao sống nổi một tháng với nàng”.

Th{i độ khăng khăng không chịu phục thiện có thể d n tới nh| thương điên một trong những nét thường xuyên của trạng th{i xung động tình dục, là th{i độ của người đ|n ông bị coi là bí ẩn và ngược đời. Qua khía cạnh n|y, cơn mê sảng của người bệnh bao giờ c ng bẻ gãy những sự

chống đối của hiện thực. Đôi khi một người phụ nữ b nh thường, rốt cuộc bị chân lý chiến thắng, và thừa nhận mình không còn được yêu nữa.

Nhưng chừng n|o chưa bị dồn vào sự thú nhận ấy, thì bao giờ họ c ng có chút ít gian dối. Ngay trong t nh yêu song phương, v n có giữa tình cảm của hai người yêu một sự khác biệt căn bản mà nàng ra sức ngụy trang.

Phụ nữ chấp nhận sự phụ thuộc do yếu kém; v| ngược lại, người yêu của họ trong thế mạnh làm sao có thể chịu phụ thuộc?

247

Một tâm hồn đòi hỏi một cách say mê không thể nào yên ổn trong tình yêu vì nó nhằm một mục đích tr{i ngược. Bị giằng xé, dằn vặt, cô gái có nguy cơ trở thành một gánh nặng đối với người đ|n ông m| n|ng ao ước làm nô lệ. Khi không còn tự cảm thấy cần thiết, họ trở nên khó chịu, d ghét. Tấn bi kịch này xảy ra khá nhiều.

Nếu khôn ngoan hơn, ít đòi hỏi hơn, th người phụ nữ si tình biết nh n nhục. Nàng không phải là tất cả, nàng là không cần thiết: nàng chỉ cần có ích là đủ. Một cô gái khác có thể d dàng chiếm chỗ của nàng: nàng bằng lòng l|m con người yên vị ở đấy. Nàng thừa nhận vị trí phụ thuộc của mình và có thể nếm hưởng một hạnh phúc khiêm tốn. Nhưng dù trong phạm vi hạn hẹp ấy nữa, hạnh ph c n|y c ng không phải là không có những lớp mây bao phủ. Cô g{i si t nh đau khổ trong đợi chờ hơn nhiều so với người vợ. Nếu chính người vợ chỉ hoàn toàn là một người si tình thì đối với họ, nhiệm vụ gia đ nh, sinh đẻ, công việc, thú vui chẳng có một giá trị nào. Chỉ có sự hiện diện của người chồng mới rứt họ ra khỏi cảnh âu sầu mơ m|ng. Một nh| văn nữ viết trong những ng|y đầu cuộc sống vợ chồng:

“Khi anh không có nhà, em có cảm giác nhìn ánh sáng mặt trời c ng chẳng để làm gì. Tất cả những g đến với em đều như đã chết, và em chỉ còn như

chiếc áo dài nhỏ bé, vô vị, vứt trên thành ghế”. Thông thường tình yêu say đắm nảy nở ngoài hôn nhân. Một trong những ví dụ nổi bật nhất về một cuộc đời dành trọn vẹn cho tình yêu, l| trường hợp Juliette Drouet: nó chỉ

là một sự đợi chờ vô tận. Nàng viết cho Hugo:

“Bao giờ c ng phải trở lại cùng một điểm xuất phát ấy, tức là chờ đợi anh một cách vô tận. Em chờ anh chẳng khác một con sóc trong chuồng”.

“Lạy Chúa! phải đợi chờ suốt cả cuộc đời như cuộc đời em, thật buồn bã biết chừng nào!” “Một ngày kỳ lạ! Em ngỡ nó đứng im, không chuyển động vì chờ đợi anh biết chừng nào; thế mà giờ đ}y, em thấy nó trôi đi qu{

nhanh v em không được thấy anh...” “Em cảm thấy ngày giờ bất tận...”

248

“Em chờ anh vì d u sao em v n muốn chờ anh hơn l| tin rằng anh sẽ

không tới”.

Quả là sau khi buộc Juliette đoạn tuyệt với hoàng th}n Demidoff, người bảo hộ giàu có của nàng, Hugo nhốt kín nàng trong một căn buồng nhỏ, và trong mười hai năm liền, cấm nàng rời khỏi nhà một mình, để nàng không còn có quan hệ nào với bất cứ người bạn c n|o nữa. Nhưng ngay khi số

phận của người phụ nữ tự xưng l| “nạn nhân tội nghiệp bị nhốt chặt của anh” có phần dịu ngọt hơn, n|ng c ng không v vậy mà không thấy ý nghĩa n|o kh{c của cuộc sống ngo|i người yêu ra và rất ít khi mới được gặp chàng.

Năm 1814, n|ng viết:

“Victor rất mực yêu quý của em, em yêu anh; nhưng tr{i tim em buồn bả

và xót xa; em gặp anh quá ít, quá ít, và trong cái quá ít gặp gỡ ấy, anh thuộc về em quá ít tới mức tất cả những cái quả ít ấy tạo thành một nỗi buồn mênh mông tràn ngập tim óc em.

N|ng ước mơ dung ho| độc lập và tình yêu:

“Tôi muốn vừa được độc lập vừa là nô lệ độc lập do một hoàn cảnh nuôi sống mình và chỉ nô lệ trong tình yêu của mình”.

Nhưng sau khi ho|n to|n thất bại trong sự nghiệp nghệ sĩ, n|ng buộc phải chịu nh n nhục chỉ là một người tình “suốt đời”. Mặc dù mọi cố gắng để giúp ích cho thần tượng, ngày giờ của nàng v n quá trống rỗng mười bảy ngh n l{ thư n|ng viết cho Hugo với nhịp độ từ ba đến bốn trăm l{ mỗi năm, chứng tỏ điều đó. Giữa những buổi thăm viếng của người yêu, nàng chỉ còn cách giết thời gian. Nỗi kinh hoàng tồi tệ nhất trong cuộc sống người đ|n b| trong khuê phòng, là ở chỗ ngày tháng của họ là những “bãi sa mạc” âu sầu khi người đ|n ông không sử dụng cái đồ vật mà nàng là 249

hiện thân của c{i đó đối với anh ta, thì nàng tuyệt đối không còn là gì nữa hết.

Tình trạng cô g{i si t nh c ng tương tự: nàng chỉ muốn l| người phụ nữ

được yêu, đối với nàng, không hề có gì khác có giá trị nữa. Vì vậy, muốn sống, người yêu phải ở cạnh nàng, phải do nàng chiếm đoạt. Nàng chờ đợi chàng tới, chàng ham muốn, chàng thức giấc; và hề chàng chia tay, là nàng lại bắt đầu chờ đợi.

Chờ đợi có thể là một niềm vui. Đối với cô gái mong ngóng người yêu trong lúc biết ch|ng đến với mình, chàng yêu mình, thì chờ đợi là một sự

hứa hẹn tràn ngập niềm tin. Nhưng khi không còn niềm say mê tin cậy trong tình yêu thì có thể là những trăn trở trong đợi chờ. Tôi có biết một phụ nữ mỗi khi đón gặp người yêu là một lần tỏ vẻ kinh ngạc: “Em cứ

tưởng anh không trở lại nữa”. Và khi chàng hỏi vì sao, n|ng đ{p “Anh có thể không trở lại; mỗi khi đợi anh, bao giờ em c ng có cảm giác em sẽ

không còn được gặp lại anh nữa”. Chủ yếu, chàng có thể không yêu nữa: chàng có thể yêu một người đ|n b| kh{c. Tuy cố tin: “Chàng yêu m nh đến điên dại, chàng chỉ có thể yêu một mình mình”, nàng v n không thể tránh khỏi những nỗi dằn vặt v ghen tuông. Đặc điểm của thói tự lừa dối mình là chấp nhận những sự khẳng định cuồng nhiệt v| tr{i ngược nhau. Thằng điên khăng khăng tự nhận mình là Napoléon chẳng mấy bối rối khi thừa nhận m nh c ng l| anh thợ cắt tóc. Ít khi phụ nữ tự hỏi mình: Chàng có thực yêu m nh không? nhưng h|ng trăm lần băn khoăn Ch|ng có yêu một người đ|n b| kh{c không? N|ng không chấp nhận lòng say mê của người yêu có thể tắt nguội dần, c ng không thể nghĩ l| ch|ng không coi trọng t nh yêu như m nh. N|ng cho t nh yêu vừa là một tình cảm tự do vừa là một thứ cám dỗ của bùa phép. H cảm thấy chẳng mấy được yêu thương, là nàng ghen tuông; và những lời trách móc, than phiền - bất luận duyên cớ do đ}u - đều thể hiện bằng những trò đ{nh ghen bằng c{ch đớ, nàng 250

bày tỏ sự sốt ruột và bực bội phải đọi chờ, cái cảm giác xót xa về tình cảnh phụ thuộc, nỗi luyến tiếc chỉ có một đời sống không trọn vẹn. Toàn bộ số

phận của nàng bị đe doạ trong mỗi ánh mắt của người yêu khi chàng nhìn một người đ|n b| kh{c, v n|ng phó th{c to|n bộ cuộc đời mình cho chàng.

Nàng luôn luôn ở trong trạng thái rình rập. Chàng làm gì? Chàng nhìn ai?

Chàng nói chuyện với ai? Được nhận tất cả từ tình yêu, nàng có thể mất tất cả trong l c đ{nh mất tình yêu. Dù mơ hồ hay rõ rệt, dù vô căn cứ hay có cơ sở, ghen tuông đối với phụ nữ bao giờ c ng l| một nỗi hoảng hốt cuồng loạn, vì là một sự phủ nhận triệt để đối với tình yêu. Nếu sự phản bội là rõ ràng, thì phải, hoặc không còn coi tình yêu là một tôn giáo, hoặc khước từ

tình yêu ấy. Đó l| một cơn xao động triệt để, và lần lượt ngờ vực và tin tưởng, cô gái sinh tình bị ám ảnh vừa bởi lòng mong muốn vừa bởi nỗi sợ

hãi tìm ra cái sự thật chết người ấy.

Vừa kiêu hãnh v| lo }u, người phụ nữ nào luôn luôn ghen tuông thì c ng, d luôn luôn nhầm l n trong ghen tuông: Juliette Drouet trải qua những nỗi kinh hoàng vì ngờ vực đối với mọi phụ nữ m| Hugo đến gần, trong lúc chỉ không nghĩ tới việc sợ hãi Léonie Biard, người tình của nhà thơ ròng rã t{m năm. Trong tâm trạng nghi hoặc, mọi người phụ nữ đều là một địch thủ, một mối nguy cơ. T nh yêu giết chết tình bạn vì cô gái si tình tự nhốt m nh trong v trụ của người yêu. Ghen tuông làm nỗi cô đơn của nàng thêm nghiêm trọng, và do vậy, khiến cho sự lệ thuộc của nàng thêm ngặt nghèo. Người đ|n b| say mê trong một mối tình hạnh phúc có thể

không chú trọng nhiều tới con người m nh; nhưng h linh cảm một sự uy hiếp là bắt đầu quan t}m. Trang điểm, chăm sóc việc nh|, phô trương ngoài xã hội trở thành những thời cơ của một cuộc chiến đấu. Đấu tranh là một hoạt động bổ ích. Chừng nào hầu như tin chắc mình chiến thắng, người “nữ chiến binh” cảm thấy một niềm vui thích dữ dội. Nhưng nỗi sợ

hãi khủng khiếp phải thất bại biến sự hiến dâng tự nguyện thành một thứ

lệ thuộc nhục nh{. Đ|n ông khi tự vệ thì tấn công. Còn phụ nữ, dù kiêu 251

hãnh c ng buộc phải có th{i độ dịu dàng và thụ động khôn ngoan, mưu chước, duyên dáng, ngoan ngoãn, và những nụ cười là những v khí tốt nhất của họ.

Một buổi tối, tôi gặp người thiếu phụ nọ trước cửa khi tôi đến bấm chuông một cách bất ngờ. Hai tiếng trước đó, khi chia tay tôi, n|ng trang điểm sơ s|i, ăn mặc lôi thôi, ánh mắt buồn bã. Nhưng l c n|y, n|ng đợi chàng. Thấy tôi, nàng lấy lại gương mặt bình thường; nhưng một lát sau gặp lại, tôi thấy nàng sửa soạn đón ch|ng, s n sàng nhận mọi nỗi đau khổ

với một nụ cười hân hoan. Nàng chải tóc cẩn thận, một lớp phấn khác thường làm má và môi nàng sống động, một chiếc blu đính đ{ng ten trắng muốt làm n|ng đổi khác. Trang phục l hội hay v khí chiến đấu? Các thẩm mỹ viện không thể biết khách hàng của mình coi trọng tới mức thống thiết như thế nào những sự chăm, sóc m| họ cho là phù phiếm.

Cần tạo ra cho người yêu những sức cám đồ mới, phải trở th|nh người đ|n b| m| chàng muốn gặp và chiếm đoạt. Nhưng mọi nỗ lực đều vô vọng: nàng không thể phục hồi cái hình ảnh của Người kia lúc đầu đã từng thu hút chàng, và giờ đ}y có thể thu h t ch|ng đến với một người đ|n ba kh{c.

C ng như người chồng, người tình có một yêu cầu hai mặt không thể đ{p ứng được: chàng muốn người yêu tuyệt đối là của ch|ng nhưng lại là xa lạ; muốn nàng hoàn toàn phù hợp với ước mơ của ch|ng nhưng lại khác tất cả

những g trí tưởng tượng của chàng có thể hình dung; muốn nàng vừa là câu giải đ{p cho sự chờ mong của chàng vừa là một sự bất ngờ không hề

chờ đợi.

Mâu thu n này giằng xé và khiến phụ nữ phải thất bại. Nàng tìm cách uốn mình theo nguyện vọng của người yêu. Nhiều phụ nữ đã từng hoan hỉ

những thời kỳ đầu của một tình yêu khi nó khẳng định lòng tự yêu mình của họ, nhưng khi cảm thấy ít được yêu hơn, họ l|m người ta kinh hoàng với một th{i độ nô lệ kỳ cục. Từng hiến d}ng m nh cho người yêu một cách 252

mù quáng, họ đ{nh mất cái khuôn khổ tự do l c đầu từng tạo nên sức cám dỗ của mình. Chàng tìm kiếm ở nàng hình ảnh m nh, nhưng nếu tìm thấy nó qu{ trung th|nh th đ}m ch{n.

Một trong những nỗi bất hạnh của cô gái si tình là ở chỗ chính tình yêu của nàng làm cho mình “biến dạng” và thủ tiêu mình: nàng chỉ còn là người nô lệ, là con hầu, là tấm gương soi quá ngoan ngoãn, là cái tiếng vang quá trung thành. Khi hiểu ra điều đó, nỗi hoang mang càng làm nàng mất hết giá trị, mất hết mọi sức cám dỗ, trong nước mắt, trong những lời đòi hỏi, những trò làm mình làm mẩy. Một con người tồn tại là ở chỗ

những gì do m nh l|m. Nhưng để tồn tại, n|ng đã dựa vào một ý thức bên ngoài và không muốn làm gì hết. Julie de Lespinasse viết: “Tôi chỉ biết yêu”. Tôi, tôi chỉ l| t nh yêu, tiêu đề ấy của một cuốn tiểu thuyết l| phương châm của cô gái si tình. Nàng chỉ là tình yêu, và khi tình yêu không còn đối tượng, thì nó không còn là gì nữa hết.

Một cô gái si mê khôn ngoan - nhưng hai từ này phản đối l n nhau - cố

gắng làm chuyển đổi niềm say mê của người yêu th|nh t nh thương mến, tình bạn, thói quen; hoặc tìm cách trói chặt chàng bằng những sợi dây vững chắc: một đứa con, một cuộc hôn nhân. Nguyện vọng hôn nhân này ám ảnh rất nhiều mối quan hệ đó l| nguyện vọng an toàn. Cô gái khôn khéo lợi dụng tinh cao quý của mối tình non trẻ để bảo đảm tương lai; nhưng nếu đầu cơ nó, th không còn xứng đ{ng với danh hiệu cô gái si tình nữa. Vì cô g{i si mê l| người ước mơ một cách cuồng nhiệt lung lạc ý chí tự

do của người tình, chứ không phải thủ tiêu nó. Và vì vậy, trừ trường hợp rất hiếm thấy là sự ràng buộc tự nguyện kéo dài suốt cả một đời người, tình yêu - tôn giáo bao giờ c ng d n tới tai họa. Một sự đoạn tuyệt có thể

để lại dấu ấn sâu sắc ở một người đ|n ông; nhưng rốt cuộc, anh ta phải lo đảm bảo cuộc sống đ|n ông của mình. Còn người phụ nữ bị bỏ rơi th không còn là gì nữa hết, không có gì nữa hết. Nếu hỏi nàng: “Trước kia, cô 253

sống ra sao?”, thì thậm chí n|ng c ng không còn nhớ nữa. Cái thế giới vốn là của nàng, n|ng đã để tan tành thành tro bụi để đi theo một tổ quốc mới m| đột nhiên nàng bị trục xuất. Nàng phủ nhận tất cả những giá trị mình vốn tin tưởng, làm tan rã mọi tình bạn. Nàng không còn tìm thấy mái nhà trên đầu, và tất cả quanh nàng chỉ là sa mạc. Làm sao nàng có thể làm lại một cuộc đời mới v ngo|i người yêu ra, không còn có gì hết? Nàng ẩn mình trong những cơn mê sảng giống như trước kia ẩn mình trong tu viện.

Hoặc nếu quá giàu lý trí, thì nàng chỉ còn có chết, rất nhanh - như tiểu thư

de Lespinasse - hay một cách chậm rãi; cơn hấp hối có thể kéo dài.

Khi một phụ nữ hy sinh cho người đ|n ông cả thể xác l n tâm hồn mười năm, hai mươi năm, khi ch|ng kiên quyết bám trụ trên cái bệ n|ng đã đặt chàng lên trên đó, th việc bỏ rơi của chàng là một tai họa. Người phụ nữ

bốn mươi tuổi ấy hỏi: “Tôi có thể làm gì? làm gì nếu Jacques không yêu mình nữa?” Nàng trang phục, chải tóc, phấn son tỉ mỉ; nhưng gương mặt đã t|n phai không thể kích thích một tình yêu mới. Và bản thân nàng, sau hai mươi năm sống trong bóng một người đ|n ông, n|ng có thể yêu một người đ|n ông kh{c nữa không? Người ta còn nhiều năm th{ng để sống khi tuổi mới bốn mươi.

Tôi gặp lại một phụ nữ khác: nàng v n còn cặp mắt đẹp, và những nét thanh tú, mặc dù một gương mặt đầy đau khổ v| để những giọt lệ chảy trên má giữa công chúng, âm thầm, lặng lẽ, mà thậm chí c ng không hay biết. Giờ đ}y, “vị thượng đế” nói với một người đ|n b| kh{c những lời lẽ

được sáng tạo ra cho nàng. Lá vị nữ hoàng bị phế truất, nàng không còn biết m nh đã từng bao giờ ngự trị trên một vương quốc thực sự hay không.

Nếu còn trẻ, n|ng có cơ may chữa trị: một mối tình mới sẽ cứu thoát n|ng. Đôi khi, nàng yêu thận trọng hơn ch t ít, v hiểu rằng cái gì không độc nhất thì không thể tuyệt đối. Nhưng thông thường, nàng lao vào còn dữ dội hơn lần thứ nhất vì phải bù đắp lại sự thất bại vừa qua. Thất bại của 254

tình yêu tuyệt đối chỉ là một thử thách hữu ích nếu cô gái biết tự làm chủ

trở lại cuộc đời của mình. Chia tay Abélard114, Héloise115 không phải là một người bỏ đi vì nàng tự xây dựng cho mình một cuộc sống tự lập trong lúc lãnh đạo một tu viện. Các nữ nhân vật của Colette rất kiêu hãnh và có nhiều nguồn lực nên không chịu để cho mình bị thất bại trong t nh trường vùi dập: Renée Méré tự cứu mình bằng lao động. Còn Sido thì bảo con gái là bà không quá lo lắng đến số phận của nàng trong tình yêu vì bà biết Colette còn là một cái gì khác, chứ không phải chỉ là một cô gái si tình.

Nhưng ít có những tội phạm d n tới một sự trừng phạt tồi tệ như sự lỗi lầm “hào phóng” này: là tự phó th{c m nh ho|n to|n v|o tay người khác.

T nh yêu đích thực phải được xây dựng trên cơ sở thừa nhận song phương hai quyền tự do như thế, mỗi một người yêu sẽ cảm thấy mình vừa là chính mình vừa l| người kia; không một ai khước từ sự siêu nghiệm của mình, không một ai tự huỷ hoại mình. Cả hai sẽ cùng nhau phát hiện các giá trị và mục đích trong thiên hạ. Đối với cả hai, tình yêu sẽ là sự phát hiện chính bản thân mình do tự hiến dâng mình và làm phong phú thêm v trụ.

Một tác giả đã th}u tóm rất chính xác những gì người đ|n ông đòi hỏi ở

tình yêu:

Tình yêu phát hiện chúng ta cho chính mình bằng cách đưa chúng ta ra khỏi chính bản thân mình. Trái lại, chúng ta tự khẳng định mình trong khi tiếp xúc với những gì xa lạ đối với mình và có tính chất bổ sung. Với tư cách là một hình thức nhận thức, tình yêu phát hiện ra những bầu trời mới và những miền đất mới ngay trong khung cảnh chúng ta vốn luôn luôn sống trong đó. Đây là niềm bí ẩn lớn: thế giới là khác, bản thân tôi là khác. Và không phải chị một mình tôi biết điều đó.

114 Nhà triết học và thần học Pháp (thế kỷ XII)

115 Người tình có một con với Abélard. Sau khi Abélard b ị hoạn, nàng vào tu viện, về sau làm tu viện trưởng (thế kỷ XII).

255

Thậm chí còn hơn cả thế: có một ai đó vẽ cho tôi điều đó. V vậy người phụ nữ giữ

một vai trò cần thiết và chủ yếu trong nhận thức của người đàn ông đối với bản thân mình.

Nhưng t{c giả đã sai lầm khi viết: “V| c ng giống như vậy, đối với phụ

nữ, đ|n ông là một người trung gian cần thiết giữa bản thân nàng với bản thân nàng”, vì ngày nay, vị trí của họ không giống như vậy. Người đ|n ông được phát hiện dưới một gương mặt kh{c, nhưng anh ta v n là bản thân mình, và gương mặt mới của anh ta hoà nhập vào toàn bộ nhân cách mình. Tình hình chỉ có thể c ng như vậy đối với phụ nữ nếu n|ng c ng tồn tại chủ yếu như cho chính bản thân mình; do vậy, đòi hỏi nàng phải được độc lập về kinh tế, nàng phải vươn tới những mục đích riêng của mình và tự vượt qua mình không cần trung gian để vươn tới cộng đồng. L c đó, có thể có những mối t nh b nh đẳng như mối tình giữa Kyo và May do Malraux miêu tả. Thậm chí phụ nữ có thể giữ vai trò thống trị như của đ|n ông như b| de Warens116 đối với Rousseau.

Nhưng trong phần lớn trường hợp, người phụ nữ chỉ tự biết mình với tư

c{ch người khác: cái vì - người khác của họ hoà l n làm một với chính con người họ. Đối với họ, tình yêu không phải là một vật trung gian giữa mình với mình vì họ không tự tìm thấy mình trong cuộc sống chủ quan của mình.

Họ v n bị đắm ch m trong người đ|n b| - t nh nh}n do người đ}n ông chẳng những phát hiện mà còn tạo lập. Số phận của họ phụ thuộc vào cái quyền tự do độc đo{n lập nên họ và chỉ trong khoảnh khắc thủ tiêu họ.

Suốt đời, họ run rẩy trước người đ|n ông nắm vận mệnh họ trong tay, mà hoàn toàn không biết điều đó, ho|n toàn không muốn điều đó. Đối với phụ

nữ, tình yêu là một cố gắng tối cao để vượt qua tình trạng phụ thuộc trong lúc chấp nhận nó, một sự phụ thuộc họ bị {p đặt; nhưng dù có được thuận tình chấp nhận nữa, thì sự phụ thuộc chì có thể tồn tại trong sợ hãi và nô lệ.

116 Nữ nam tước Ph{p, người t nh v| người bảo hộ của J. J. Rousseau.

256

Đ|n ông tha hồ tuyên bố tình yêu là sự hoàn mãn tối cao đối với phụ nữ.

Nietzsche nói: “Một phụ nữ càng yêu với tư c{ch phụ nữ thì càng là phụ

nữ một cách sâu xa”. Và Balzac: “Trong tầng lớp trên, cuộc sống của đ|n ông là niềm vinh quang, còn của đ|n b| l| t nh yêu. Đ|n b| chỉ b nh đẳng với đ|n ông khi biến cuộc đời mình thành một sự hiến d}ng thường trực, còn cuộc đờì của đ|n ông là một h|nh động thường trực”. Đó c ng lại là một sự lừa phỉnh tàn ác vì những gì phụ nữ hiến d}ng, đ|n ông không hể

quan tâm chấp nhận. Đ|n ông không cần tới lòng tận tuỵ vô điều kiện mà anh ta đòi hỏi, c ng như không cần tới tình yêu sùng bái phỉnh nịnh tính phô trương của anh ta. Anh ta chỉ đón nhận chúng với điều kiện không phải thỏa mãn những đòi hỏi m| ngược lại, những th{i độ ấy bao hàm.

Đ|n ông thuyết phục phụ nữ hiến d}ng, nhưng sự hiến dâng của phụ nữ

làm anh ta ph n nộ. Người đ|n b| cảm thấy thật sự bối rối vời những món quà vô bổ của mình, hoàn toàn bối rối với cuộc đời vô vị của mình. Đến ng|y n|o đó m| phụ nữ có thể yêu, trong sức mạnh chứ không phải trong sự yếu kém của mình; không phải để tự trốn tr{nh m nh m| l| để tự tìm thấy mình; không phải để tự khước từ m| để tự khẳng định mình, thì ngày đó, đối với họ c ng như đối với đ|n ông, tình yêu trử thành một nguồn sinh lực, chứ không phải một tai họa chết người. Trong lúc chờ đợi, nó th}u tóm, dưới gương mặt lâm ly nhất của mình, nỗi bất hạnh đè nặng lên người phụ nữ bị nhốt chặt trong thế giới phụ nữ, người phụ nữ bị thương tổn không có khả năng tự mình thỏa mãn mình. Vô vàn những nỗi đau khổ

của t nh yêu đã l| những bằng chứng chống lại sự bất công của một định mệnh khi nó đề xuất với họ một chốn địa ngục cằn cỗi làm một hạnh phúc tối thượng.

CHƯƠNG III : NGƯỜI PHỤ NỮ THEO THUYẾT HUYỀN BÍ

T nh yêu được quy định cho phụ nữ như một số mệnh tôi cao, và khi họ

hiến dâng nó cho một người đ|n ông, họ tìm kiếm Thượng đế ở con người 257

này. Nếu hoàn cảnh ngăn cản họ đến với tình yêu của con người, nếu thất vọng hay có nhiều yêu sách, thì họ sẽ thờ phụng vị thần ở trong chính con người Thượng đế. Dĩ nhiên có những người đ|n ông đã từng đốt lên ngọn lửa ấy, nhưng số người này không có mấy, và nhiệt tình của họ mang gương mặt trí tuệ khá tinh khiết. Còn phụ nữ phó mình cho hạnh phúc trong tình duyên thiên giới thì nhiều vô số. Phụ nữ quen sống quỳ. Thông thường, họ chờ đợi hạnh ph c rơi xuống từ trên trời, nơi nam giới ngự trị.

Những người đ|n ông n|y c ng bị bao phủ trong những lớp mây mù, và vẻ oai nghiêm của họ thể hiện qua tấm màn bao phủ sự hiện diện về xác thịt. Người T nh thường ít nhiều vắng mặt, chỉ giao tiếp với người đ|n b|

sùng bái mình qua những ký hiệu mơ hồ. Nàng chỉ biết lòng chàng qua những lời thề thốt; và chàng càng có vẻ ở tầm cao thì nàng càng không thể

hiểu hành vi của ch|ng. Trong xung động tình dục - như phần trên đã nói -

niềm tin này chống lại mọi lời đính chính. Phụ nữ không cần trông thấy hoặc sờ thấy mới cảm nhận được sự Hiện diện. Dù đó l| thầy thuốc, linh mục hay Thượng đế, n|ng c ng đều đón nhận trong trái tim mình, với tư

c{ch người nô lệ, những con sóng của một tình yêu từ trên cao rơi xuống.

Tình yêu con người, t nh yêu Thượng đế hoà nhập làm một, không phải vì tình yêu Thượng đế là sự thăng hoa của t nh yêu con người, mà chính vì tình yêu con người c ng l| một động t{c hướng tới một cái siêu nghiệm, hướng tới cái tuyệt đối. D u sao th đối với cô gái si tình, vấn đề v n là cứu thoát cuộc sống ng u nhiên của mình bằng cách hoà nhập nó vào cái Toàn thể hiện thân trong một Con người tối thượng.

Tình trạng nhập nhằng này thể hiện rõ rệt trong nhiều trường hợp - bệnh lý hoặc b nh thường - trong đó người yêu được thần th{nh ho{, trong đó Thượng đế mang những nét tính c{ch con người. Sau đ}y l| tiếng nói của một nữ bệnh nhãn trong một tác phẩm viết về xung động thỏa dục: 258

Năm 1923, tôi có quan hệ thư từ với một nhà báo ở tờ Presse. Hàng ngày, tôi đọc rất kỹ các bài báo của anh viết về đạo đức học. Tôi có cảm giác anh trả lời tôi, anh khuyên răn m nh. Tôi viết những l{ thư tình; tôi gửi nhiều thư cho anh...Năm 1924, một ý nghĩ bỗng đến với tôi một c{ch đột ngột: tôi có cảm giác Thượng đế tìm kiếm một người vợ, v| Người sẽ nói với mình; Người trao cho tôi một sứ mệnh, chọn tôi để lập một ngôi đền. Tôi có cảm giác mình là trung tâm một khu d}n cư rất quan rạng trong đó phụ nữ

được c{c b{c sĩ chữa trị...Chính v|o l c đó, tôi được đưa tới nh| thương điên Clermont...Tại đ}y, có những bác sỉ trẻ tuổi muốn xây dựng lại thế

giới. Trong phòng người điên của mình, tôi cảm thấy những nụ hôn của họ

trên các ngón tay mình, cảm thấy cơ quan sinh dục của họ trong bàn tay mình. Có lần họ bảo tôi: “Cô không nhạy cảm, nhưng nhục cảm; cô quay người lại”. Tôi quay người lại và cảm thấy người họ trong con người mình: cảm giác thật d chịu...B{c sĩ D..., người phụ trách, tựa một vị thần. Tôi cảm thấy rõ rệt có một c{i g đó khi ông bước tới gần giường mình. Ông nh n tôi như thể muốn nói: “Anh hoàn toàn thuộc về em”. Ông yêu tôi thực sự: một hôm, ông đảm đăm nh n tôi, một cách thực sự kh{c thường...cặp mắt ông, từ màu xanh lá cây trở thành màu xanh da trời; nở rộng ra một cách kỳ lạ...ông vừa nhìn tác dụng xảy ra vừa nói với một nữ bệnh nhân khác và mỉm cười...v| tôi như bị hoá đ{, gắn chặt v|o b{c sĩ D..., không có gì còn có thể tách tôi ra khỏi ông ta d u cho tôi đã từng có mười lăm, mười s{u người tình; và ông có lỗi là ở chỗ ấy...Từ hơn mười hai năm nay, tôi luôn có những buổi chuyện trò trong tưởng tượng...Khi tôi muốn quên ông, ông lại có mặt...đôi khi với vẻ hơi chế gi u...“Cô thấy đ}y - ông v n nói - tôi làm cô sợ, cô có thể yêu những người kh{c, nhưng cô v n sẽ trở về với tôi...” Tôi thường xuyên viết thư cho ông, thậm chí định những buổi hẹn hò v| đến đ ng hẹn. Năm qu{, tôi tới gặp ông. Ông có một th{i độ cố ý, thiếu nhiệt tình. Tôi cảm thấy mình thật ngốc nghếch và bỏ về...Người ta bảo tôi rõ ràng rằng ông đã cưới một người vợ khác, những sẽ v n mãi mãi 259

yêu tôi...ông là chồng tôi, thế nhưng h|nh vi ấy chưa hề bao giờ xảy ra, cái hành vi sẽ làm công việc gắn bó...“Cô hãy bỏ hết mọi thứ đi - thỉnh thỏang ông bảo tôi như vậy -, với tôi, cô sẽ mải mãi đi lên, cô sẽ không phải như

một sinh linh trên tr{i đất”. Các bạn thấy đ}y mỗi lần đi kiếm một vị

Thượng đế, là tôi tìm thấy một con người. Giờ đ}y, tôi không còn biết quay về với tôn giáo nào nữa.

Trường hợp này là một trường hợp bệnh lý. Nhưng ta gặp ở nhiều phụ

nữ kính tín, hiện tượng l n lộn kỳ lạ này giữa người đ|n ông v| Ch a. Chủ

yếu vị linh mục nghe xưng tội giữ một vị trí nhập nhằng giữa trời v| đất.

Õng ta nghe với đôi tai người trần khi người phụ nữ sám hõi bộc bạch tâm hồn mình, nhưng một thứ ánh sáng siêu nhiên lấp lánh trong ánh mắt bao trùm lên người đó. Đó l| một con người thần, là Chúa hiện diện dưới gương mặt một con người. Bà Guyon117 miêu tả như sau buổi gặp gỡ giữa bà với linh mục La Combe:

“Tôi có cảm giác là một thứ ảnh hưởng của thánh sủng chuyển từ ông tới tôi qua con đường sâu kín nhất của tâm hồn và quay trở lại từ tôi. tới ông, sao cho ông cũng cùng cảm thấy một tác động tương tự”.

Chính sự can thiệp của nhà tu hành giải thoát bà ra khỏi trạng thái khô cằn từng phải chịu đựng từ nhiều năm v| khiến tâm hồn bà nhiệt thành trở

lại. Bà sống bên cạnh ông ta trong suốt thời kỳ theo thuyết huyền bí. Và bà thú nhận: “Chỉ còn có một sự thông nhất hoàn toàn, tới mức tôi không sao còn có thể phân biệt giữa ông và Chúa”. Sẽ qu{ đơn giản nếu cho rằng thực ra bà ta say mê một con người và giả vờ yêu thương Ch a b| c ng yêu con người đó v đối với bà, ông ta là một cái gì khác chính bản thân mình. Cái mà bà ta tìm c{ch đạt tới, là ngọn nguồn tối hậu các giá trị. Đó l| mục đích mọi phụ nữ theo thuyết huyền bí đều nhằm tới. Không phân biệt rõ ràng giữa thực v| hư, phụ nữ đặc biệt có khả năng hiện diện hoá (présentifier), 117 Nhà nữ thần bí học Pháp (thế kỷ XVII).

260

qua thân thể mình, một sự vắng mặt. V| điều mang ít tính chất h|i hước hơn nhiều, là đồng nhất hoá giữa thuyết huyền bí v| xung động thỏa dục -

như thỉnh thỏang từng xảy ra - cô g{i xung động thỏa dục cảm thấy tăng thêm giá trị vì tình yêu của một thực thể tôi thượng. Ng|y nay, người ta chấp nhận rằng xung động thỏa dục mang gương mặt, khi thì thuần tuý tinh thần, thì khi thể x{c. V| c ng giống như vậy, thân thể có tham gia nhiều hay ít vào những tình cảm của người phụ nữ theo thuyết huyền bí đối với Chúa. Biểu lộ tình cảm của họ cung noi theo của những cặp uyên ương nơi trần thế. Bà Guyon viết: “Tình yêu không để cho tôi một phút vèn ẩn nào. Tôi nói: ôi tình yêu của ta, đủ rồi, hãy để cho ta yên!”

Tôi mơ ước tình yêu làm cho tâm hồn mình trải qua những cơn run rẩy khôn tả, tình yêu làm mình ngây ngất...”

“Lạy Chúa tôi! Nếu Người khiến những người phụ nữ nhục cảm nhất cảm nhận điều con cảm nhận, thì chẳng bao lâu, họ sẽ rời bỏ những thú vui giả dối để

hưởng thụ một niềm hạnh phúc hết sức chân thực”.

Ch ng ta đều biết cái ảo giác nổi tiếng của nữ thánh Thérèse Vị thiên thần cầm trong tay một cây lao dài vàng rực. Thỉnh thỏang ông thọc lao vào tim tôi và ấn nó vào tới tận ruột gan. Khi ông r t lao ra, l| như thể ông lôi cả ruột gan tôi, và lòng tôi cháy bỏng một tình yêu thần thánh...Điều tôi tin chắc, là nỗi đau đớn thâm sâu tận ruột gan mình, và tôi có cẩm giác ch ng đứt ra từng đoạn khi tình lang tinh thần của tôi rút về m i tên đã xuyên qua chúng. Đôi khi người ta lập luận một cách thành kính rằng tình trạng nghèo nàn về ngôn từ buộc người phụ nữ theo thuyết huyền bí phải vay mượn của từ vựng tình dục. Nhưng thực ra họ c ng chỉ sử dụng một thân thể duy nhất, v| vay mượn của tình yêu trên trần thế, chẳng những từ

ngữ, mà cả những hành vi của cơ thế. Để hiến dâng mình cho Chúa, họ

c ng có những th{i độ giống như khi. họ hiến dâng mình cho một người đ|n ông. Vả lại, như thế không hề mảy may làm giảm giá trị tình cảm của 261

họ. Thân thể không bao giờ là nguyên nhân những kinh nghiệm chủ quan vì nó chính là bản thân chủ thể dưới gương mặt khách quan của mình. Phụ

nữ l c đầu tìm kiếm trong tình yêu của Chúa nh ng g cô g{i si t nh đòi hỏi ở tình yêu của người đ|n ông sự thăng hoa của lòng tự yêu mình của họ: cái ánh mắt chăm ch , say mê kia theo dõi họ, đối với họ, là một phần thướng kỳ diệu. Suốt cuộc đời thiếu nữ, rồi thiếu phụ của mình, bà Guyon luôn luôn bị dằn vặt bởi ham muốn được yêu thương v| khen ngợi. Một phụ nữ theo thuyết huyền bí, tín đồ Tin lành hiện đại, viết:

“Không có gì làm tôi khổ sở bằng không có một ai quan tâm tới mình một cách đặc biệt và có cảm tình, tới tất cả những gì xảy tới đối với mình”.

B| Krudener tưởng tượng Ch a thường xuyên quan tâm tới m nh đến mức - theo lời kể của Sainte-Beuye118 - “trong những phút giây quyết định nhất với người yêu, bà rên rỉ: Lạy Chúa, con sung sướng biết chừng nào!

Con xin lỗi Người về niềm hạnh phúc quá tràn trề của mình!”

Số đông phụ nữ theo thuyết huyền bí không bằng lòng phó thác một cách thụ động cho Chúa: họ chăm chú một cách chủ động tự thủ tiêu mình bằng cách phá huy thể x{c m nh. Dĩ nhiên c{c nam tu sĩ c ng đã từng thực hiện chế độ tu khổ. Nhưng th{i độ khăng khăng đ|y đoạ thịt da mình của phụ nữ mang những nét đặc biệt. Th{i độ của họ đối với hình hài mình hết sức khó hiểu: họ biến nó thành một niềm vinh quang thông qua sỉ nhục và khổ đau. Trao m nh cho người yêu với tư c{ch vật mua vui, họ trở thành đền thờ, trở thành thần tượng. Bị giằng xé bởi những nỗi đau của sự sinh nở, họ tạo nên những anh hùng. Người phụ nữ theo thuyết huyền bí đ|y đoạ thịt da m nh để có quyền đòi hỏi nó; dồn nó vào sự xấu xa, họ ca ngợi nó với tư c{ch công cụ hạnh phúc của mình- Đó l| c{ch giải thích những hành vi kỳ cục của một số nữ thánh. Xuất thần nhập hoá (extase), ảo ảnh (vision), đối thoại với Chúa, những kinh nghiệm nội tâm này là đủ đối với 118 Nh| văn v| nh| phê b nh văn học Pháp (thế kỷ XIX).

262

một số phụ nữ. Một số khác cảm thấy nhu cầu chuyển kinh nghiệm ấy tới thế giới qua hành động. Mối quan hệ giữa h|nh động và chiêm nghiệm mang hai hình thái rất khác nhau. Có những phụ nữ h|nh động như nữ

thánh Catherine, nữ thánh Thérèse, Jeanne d’Arc họ biết rất rõ mục đích đặt ra, và sáng tạo một cách sáng suốt những phương tiện để đạt tới mục đích. Những điều khải thị (révélation) chỉ khiến cho niềm tin của mình mang gương mặt khách quan, khích lệ họ đi theo con đường họ đã tự vạch cho mình một cách chính xác. Có những phụ nữ tự yêu m nh như b|

Guyon, bà Krudener, sau khi không còn có thể nhiệt thành một cách ỉặng lẽ, bỗng cảm thấy “ở trong một trạng thái sứ đồ” (état. apostolique). Họ

không biết thật chính xác nhiệm vụ của minh; và - c ng như c{c b| hoạt động từ thiện trong cơn bối rối -, họ ít quan tâm tới công việc mình làm, miền đó l| một cái gì đấy. Nếu thông thường, chỉ cần có chút nhan sắc và trí tuệ là phụ nữ: tự cảm thấy mình mang một tính chất thiêng liêng, thi khi biết m nh được Chúa lựa chọn, họ càng đinh ninh mình được trao một sứ

mệnh: họ thuyết gi{o nhưng gi{o lý mơ hồ, s n sàng thành lập các giáo phái. C ng như t nh yêu v| bản thân lòng tự yêu mình, nhiệt tình đối với thuyết huyền bí có thể hoà nhập vào những cuộc sống chủ động v| độc lập.

Nhưng tự thân chúng, những sự cố gắng tự cứu cá nhân này chỉ có thể d n tới thất bại. Hoặc người phụ nữ xây dựng quan hệ với một đối tượng hư ảo, tức là hình ảnh họ, hay Chúa; hoặc họ tạo nên một mối quan hệ hư ảo với một thực thể hiện thực. D u sao, họ c ng không có ảnh hưởng đối với thế

giới; không thoát ra khỏi tính chủ thể của mình. Phạm vi tự do của họ v n mang tính chất huyền bí, và chỉ có một cách duy nhất thực hiện nó một c{ch đích thực là: bằng một h|nh động xác thực, đưa nó v|o xã hội loài người.

263

PHẦN BẢY

HƯỚNG TỚI GIẢI PHÓNG NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỘC LẬP

Luật ph{p nước Pháp không còn xập sự vâng lời vào trong số nghĩa vụ

của người vợ, và mỗi nữ công d}n đã trở thành một cử tri. Nhưng những quyền tự do công dân này v n trừu tượng khi ch ng không đi kèm theo một quyền độc lập về kinh tế. Không phải nắm trong tay một cái phiếu cử

tri l| người phụ nữ - dù là vợ hay danh kỹ - được giải thoát khỏi ách thống trị của đ|n ông khi họ còn l| người được nuôi bao. Tuy tập tục ít trói buộc họ hơn ng|y xưa , nhưng những quyền tự do hư ảo ấy v n không thay đổi sâu sắc vị trí của họ; họ v n bị nhốt chặt trong thân phận phụ thuộc. Phụ

nữ rút ngắn khoảng cách giữa họ v| đ|n ông chủ yếu l| qua lao động; và chỉ có lao động mới có thể bảo đảm cho họ một quyền tự do cụ thể. H họ

không còn là một vật ký sinh, là sẽ sụp đổ cái hệ thống xây dựng trên cơ số

sự phụ thuộc của họ. Giữa họ v| v trụ, không còn cần một vai trò trung gian nam giới. Cái tai họa đè nặng lên người phụ nữ phụ thuộc, là ở chỗ họ

không được phép làm gì hết: vì vậy, họ khăng khăng theo đuổi một cách vô vọng cái quyền tự thể hiện mình qua lòng tự yêu mình, qua tôn giáo.

Nếu là người sản xuất, người chủ động, họ sẽ giành giật trở lại trạng thái siêu nghiệm của mình. Trong các dự kiến, họ tự khẳng định mình một cách cụ thể với tư c{ch chủ thể; cảm thấy trách nhiệm của mình trong mối quan hệ với mục đích họ theo đuổi, với tiền bạc và những thứ quyền họ chiếm đoạt được. Nhiều phụ nữ nhận thức rõ về những ưu thế ấy, kể cả trong số

chị em làm những nghề nghiệp khiêm nhường nhất. Tôi được nghe một phụ nữ đang lau chùi cửa kính một căn phòng kh{ch sạn tuyên bố: “Tôi chưa bao giờ xin gì ai hết. Tôi đi tới đích một mình.” Chị kiêu hãnh tự lập lấy cuộc đời chẳng khác một Rockefeller. Tuy nhiên không nên nghĩ rằng chỉ cần kết hợp quyền cử tri với nghề nghiệp là có thể có một sự giải phóng ho|n to|n lao động ngày nay không đồng nghĩa với tự do. Chỉ có trong xã 264

hội xã hội chủ nghĩa người phụ nữ mới có quyền tự do trong lao động.

Phần lớn những người lao động ngày nay đều là những người bị bóc lột.

Mặt kh{c, cơ chế xã hội chưa thay đổi sâu sắc do quá trình tiến hóa của thân phận phụ nữ. Vốn bao giờ c ng thuộc về đ|n ông, thế giới ngày nay v n giữ gương mặt đ|n ông từng quy định cho nó. Không nên quên những sự kiện này, vốn là cội nguồn tính chất phức tạp của v}n để lao động nữ.

Một vị phu nhân quan trọng và có thiện chí vừa mở một cuộc điều tra về

cầc nữ công nhân nhà máy Renault. Bà khẳng định họ thích ở nh| hơn l| đi làm ở nh| m{y. Dĩ nhiên họ chỉ có thể độc lập về kinh tế trong lòng một giai cấp bị áp bức về kinh tế; mặt khác, vừa làm nhiệm vụ ở nhà máy, họ

vừa phải đảm nhận công việc gia đ nh. Gi{ người ta đề xuất với họ lựa chọn giữa bốn mươi tiếng lao động hàng tuần ở nhà máy hay ở gia đ nh, thì ắt hẳn họ có những câu trả lời hoàn toàn khác. Và thậm chí họ có thể

vui vẻ kiêm nhận cả hai, nếu với tư c{ch nữ công nhân, họ hoà nhập vào một thế giới mà thế giới này là thế giới của họ và họ vui vẻ và kiêu hãnh tham gia việc xây dựng thế giới ấy. Hiện nay, dù chưa nói tới nữ nông dân, phần lớn phụ nữ lao động v n không thoát khỏi thế giới phụ nữ truyền thống. Họ không nhận được của xã hội, c ng như của chồng, sự gi p đỡ

cần thiết để trở thành một cách cụ thể những người phụ nữ b nh đẳng với nam giới. Chỉ có những phụ nữ có một tín ngưỡng chính trị, hoạt động trong các nghiệp đo|n, v| tin tưởng v|o tương lai, l| có thể cho những nỗi vất vả vô bổ thường ngày có một ý nghĩa đạo đức học; nhưng vì không có thì giờ nhàn rỗi và vốn kế thừa một truyền thống phục tùng nên nếu phụ

nữ chỉ mới mở đầu ý thức chính trị và xã hội th c ng l| chuyện bình thường. Và c ng sẽ là chuyện b nh thường nếu họ phải chấp nhận không hào hứng những sự ràng buộc của lao động, vi đổi lại công việc lao động, họ không được hưởng những lợi ích tinh thần và xã hội mà họ có quyền mong đợi. Ch ng ta c ng hiểu vì sao cô g{i b{n h|ng, người phụ nữ làm công ăn lương, người nữ thư ký không muốn khước từ những lợi thế của 265

một sự ủng hộ của nam giới. Tôi đã nói ở phần trên l| đối với một thiếu phụ, cuộc sống của một đẳng cấp được ưu đãi m| họ được phép hoà nhập vào bằng cách giao phó hình hài của mình không thôi, là một sự cám dỗ

hầu như không sao có thể cưỡng nổi. Họ buộc phải làm chuyện phong tình vì tiền công thì nhỏ nhoi, trong lúc mức sống xã hội đòi hỏi ở họ lại rất cao.

Nếu bằng lòng với tiền công của mình, thì họ chỉ là một người vò sản: ở

khổ, mặc tồi, thậm chí mọi thú vui và tình yêu đều bị khước từ. Những người đạo đức khuyên họ chế độ tu khổ. Thực ra chế độ ăn uống của họ

c ng kham khổ chẳng khác của một nữ tu sĩ. Thế nhưng không phải ai c ng có thể lấy Ch a l|m người tình: họ phải làm vui lòng đ|n ông mới có thể thành công trong đời đ|n bà của mình. Vì vậy, họ phải t m c{ch để

được giúp đỡ đó l| điều m| người chủ chờ đợi một cách bất lương khi trả

cho họ một đồng lương chết đói. Đôi khi, sự trợ giúp ấy cho phép họ cải thiện tình h nh v| gi|nh được một quyền độc lập thực sự. Trái lại, có khi họ bỏ nghề để được nuôi bao. Thông thường thì họ kiêm nhiệm cả hai. Họ

tự giải thoát khỏi người yêu bằng lao động, và giải thoát khỏi lao động nhờ

người yêu; nhưng c ng phải chịu hai cái ách lệ thuộc của nghề nghiệp và của sự bảo hộ của đ|n ông. Đối với người phụ nữ có chồng, tiền công nói chung chỉ là một khoản phụ trợ. Đối với người, “phụ nữ chịu nhận sự giúp đỡ”, sự gi p đỡ của đ|n ông l| thứ yếu; nhưng cả hai mặt ấy đều không mang lại cho họ một quyền độc lập hoàn toàn. Tuy nhiên, hiện nay, một số

khá nhiều phụ nữ mav mắn tìm thấy trong nghề nghiệp quyền độc lập về

kinh tế và xã hội. Họ là những người được để cập tới khi người ta băn khoăn về khả năng v| tương lai của phụ nữ. Vì vậy, tuy hiện nay họ chỉ

mới là một thiểu số, nhưng nghiên cứu kỹ tình hình của họ là điều đậc biệt đ{ng ch ý. Những cuộc tranh luận về họ giữa phái bênh vực nữ quyền và phái chống lại nữ quyền, v n kéo d|i. Trường phái thứ hai khẳng định người phụ nữ đưcrc giải phóng ngày nay chẳng l|m được gì quan trọng t?ên đời, và mặt khác, họ khó có thể tìm thấy thế cân bằng nội t}m. Trường 266

phái thử nhất cường điệu kết quả nữ giới thu được và không thừa nhận nỗi hoang mang của họ. Thực ra, không có gì cho phép nói rằng họ đã nhầm đường; tuy nhiên, có điều chắc chắn là họ chưa thật sự vền vị trohg cuộc sống: họ chỉ mới đi được nửa đường. Tuy được giải thoát khỏi đ|n ông về

kinh tế, phụ nữ không phải vì vậy mà có vị trí giống như của nam giởi về

tinh thần, xã hội và tâm ly. Cách thức dấn thân của họ vào nghề nghiệp và hoạt động cho nghề nghiệp, tuỳ thuộc vảo bôi cảnh do toàn bộ hình thái cuộc sống tạo nên. Vả lại, khi bước v|o đời sống người lớn, họ không có phía sau mình một quá khứ giống như của một ch|ng trai; không được xã hội xem xét với những cặp mắt giống nhau; v trự xuất hiện trước mắt họ

trong một vi n cảnh khác. Ngày nay, lĩnh vực phụ nữ đặt ra những vấn đề

đặc biệt. Đặc quyền đản ông vốn nắm giữ v| được cảm nhận ngay từ tuổi ấu thơ, l| ở chỗ sứ mệnh l|m người không mâu thu n với số phận người đ|n ông của họ. Họ không bị chia sẻ, trong lúc muốn thực hiện nữ tính của mình, phụ nữ phải biến mình thành khách thể và con mồi, tức là phải khước từ những đòi hỏi của mình với tư c{ch chủ thể có chủ quyền. Chính sự xung đột n|y đặc trưng một c{ch kh{c thường vị trí của người phụ nữ

được giải phóng. Họ không chịu chỉ bố mình trong vai trò phụ nữ vì không muốn tự hủy hoại m nh; nhưng c ng sẽ là tự hủy hoại mình nếu khước từ

giới mình. Đ|n ông l| một con người hữu tính (sexué); phụ nữ chỉ có thể là một cá thể trọn vẹn v| b nh đẳng với nam giới nếu bản thân họ c ng l| một con người hữu tính. Khước từ nữ tính, c ng tức l| khước từ một phần nhân tính của chính mình. Những người ghét đ|n b| (misogyne) thường trách phụ nữ trí thức “không chịu trang điểm”; nhưng c ng lại khuyên họ: nếu muốn trở thành những người b nh đẳng với chúng tôi, các bà, các cô hãy thôi nhồi phân lên mặt v| sơn sửa móng tay, móng chân. Lời khuyên này thật phi lý. Chính vì khái niệm nữ tính do tập tục và thời thượng xác định một cách nhân tạo nên nó bị {p đặt đối với mỗi người phụ nữ từ bên ngoài. Họ phải ứng xử sao cho tiêu chuẩn của mình dịch lại gần tiêu chuẩn 267

do đ|n ông {p dụng: trên bãi biển, chiếc quần đ|n ông trở thành trang phục của phụ nữ. C{i đó không hề l|m thay đổi cốt lõi của vấn đề: cá nhân không có quyền tự do l|m theo ý m nh. Người phụ nữ không tuân thủ cái chung sẽ làm mất giá trị của mình về mặt giới tính và do vậy về cả mặt xã hội vì xã hội đã s{p nhập các giá trị giới tính. Không phải cứ khước từ

những đặc điểm nữ tính l| có được những đặc điểm nam tính. Ngay cả

người phụ nữ giả trang c ng không thể biến mình thành một người đ|n ông: họ chỉ là một cô gái giả trang. Ch ng ta đã thấy là tình dục đồng giới c ng tạo nên một sự khu biệt (spécification): không thể có chuyện trung lập.

Không có một th{i độ tiêu cực nào là không bao hàm một đôi trọng tích cực.

Người phụ nữ thành niên thường nghĩ l| có thể d d|ng coi thường các ước lệ; nhưng chỉnh vì vậy mà tự thể hiện mình: họ tạo nên một tình huông mới kéo theo những hệ quả mà họ buộc phải gánh chịu. H thoát ra khỏi một quy tắc đã được thiết lập là người ta trở thành một kẻ chống đối.

Người phụ nữ ăn bận một cách kỳ cục đã dối trá khi khẳng định với vẻ tự

nhiên là mình chỉ làm theo sở thích của mình, không có gì hơn: họ hoàn toàn biết rằng theo sở thích của mình chính là một sự kỳ cục. Ngược lại, người phụ nữ không muốn có gương mặt kh{c người thì tuân thủ những quy tắc chung. Lựa chọn sự thách thức là một bài toán sai lầm trừ phi nó thể hiện một h|nh động có hiệu quả một cách thiết thực: sẽ tiêu phí vào đấy nhiều thì giờ và sức lực hơn l| tiết kiệm được chúng. Muốn không làm người ta khó chịu, không hạ thấp giá trị của mình về mặt xã hội, phụ nữ

phải chấp nhận thân phận phụ nữ của mình với Nhưng trong l c th{i độ

thủ cựu là chuyện hết sức tự nhiên đối với nam giới-vì tập tục dựa theo nhu cầu cá thể độc lập và chủ động của họ-, thì phụ nữ phải khuôn mình theo một thế giới dồn họ vào thế bị động, tuy bản thân họ c ng l| chủ thể, c ng l| hoạt động. Sự lệ thuộc lại càng nặng nề khi những người phụ nữ bị

nhốt chặt trong phạm vi giới mình cường điệu tầm quan trọng của phạm vi ấy: họ biến công việc trang điểm, công việc nội trợ thành những thứ nghệ

268

thuật tinh tế. Nam giới không hề phải quan tâm tới quần áo; chúng tiện lợi, không cầu kỳ, và thích ứng với cuộc sống hoạt động của họ. Hầu như

chúng không tham gia vào nhân cách của họ. Vả lại, không ai nghĩ l| họ

phải tự chăm sóc tới ch ng đã có người đ|n b| tự nguyện hay được trả

tiền công đảm nhận công việc ấy. Trái lại, phụ nữ thì biết rằng khi nhìn họ, người ta không phân biệt họ với vẻ ngoài của chính họ: họ được đ{nh gi{, trọng vọng, ham muốn qua trang phục. Quần áo của họ vốn từ đầu nhằm thể hiện trạng thái bất động (impotence) và tới nay chúng v n mỏng manh: tất chân thì d rách; gót dày bị vẹt; áo blu và áo dài màu sáng d sửa chữa phần lớn những sự hư hại ấy. Đồng loại không s n sàng tự nguyện đến giúp họ, còn họ thì không muốn làm tiêu hao thêm ngân quỹ vì những công việc tự thân họ có thể làm lấy: chuyện uốn tóc, phấn sáp, áo dài mới đã tốn kém khá nhiều rồi. về nhà buối tôi, cô thư kỳ, cô sinh viên bao giờ

c ng có một chiếc tất phải mạng, một chiếc blu phải giặt, một chiếc váy phải l|. Người phụ nữ kiếm sống một c{ch phóng kho{ng hơn th có thể

tránh cho mình những công việc vất vả ấy; nhưng lại phải tuân theo một phong cách thanh lịch phức tạp hơn, phải mất thì giờ đi phố, đi thử quần áo, giày dép, v.v...Truyền thông c ng buộc phụ nữ-kể cả người độc thân-phải chăm sóc nội thất của mình. Một nam viên chức được cử đến một thành phố mới, d d|ng đến ở khách sạn; còn người nữ đồng nghiệp của họ thì tìm cách có “mái ấm” của mình và phải tận t nh chăm sóc nó v người ta không tha thứ cho nàng một sự lơ l| m| người ta cho là tự nhiên đối với đ|n ông. Vả lại, không phải chỉ có sự quan tâm tới dư luận buộc phụ nữ bỏ thì giờ và công sức cho nhan sắc, cho gia đ nh. Họ muốn mãi mãi là một phụ nữ đích thực để tự thỏa mãn bản thãn mình. Họ chỉ có thể

tự hài lòng với mình qua hiện tại và quá khứ bằng cách kết hợp cuộc sống họ đã tự tạo lập với số phận mà bà mẹ, c{c trò chơi trẻ thơ v| những ảo ảnh của cô thiếu nữ đã chuẩn bị cho mình. Họ từng ấp ủ những giấc mơ tự yêu mến mình. Bà mẹ và những bậc đ|n chị đã truyền cho họ lòng yêu thích 269

một tổ ấm: một căn nhà riêng của m nh, đó vốn là hình thái khởi nguyên của những giấc mơ độc lập của họ. Họ không muốn phủ nhận chúng ngay khi đã tìm thấy sự tự do trên những con đường khác. Và chừng nào còn chưa thấy thật an toàn trong thế giới đ|n ông, th họ v n có nhu cầu một noi ẩn tr{nh, tượng trưng cho sự ẩn Nhưng trong l c th{i độ thủ cựu là chuyện hết sức tự nhiên đổi với nam giới-vì tập tục dựa theo nhu cầu cá thể độc lập và chủ động của họ-, thì phụ nữ phải khuôn mình theo một thế

giới dồn họ vào thế bị động, tuy bản thân họ c ng l| chủ thể, c ng l| hoạt động. Sự lệ thuộc lại càng nặng nề khi những người phụ nữ bị nhốt chặt trong phạm vi giới mình cường điệu tầm quan trọng của phạm vi ấy: họ

biến công việc trang điểm, công việc nội trợ thành những thứ nghệ thuật tinh tế. Nam giới không hề phải quan tâm tới quần áo; chúng tiện lợi, không cầu kỳ, và thích ứng với cuộc sống hoạt động của họ. Hầu như

chúng không tham gia vào nhân cách của họ. Vả lại, không ai nghĩ là họ

phải tự chăm sóc tới ch ng đã có người đ|n b| tự nguyện hay được trả

tiền công đảm nhận công việc ấy. Trái lại, phụ nữ thì biết rằng khi nhìn họ, người ta không phân biệt họ với vẻ ngoài của chính họ: họ được đ{nh gi{, trọng vọiíg, ham muốn qua trang phục. Quần áo của họ vốn từ đầu nhằm thể hiện trạng thái bất động (impotence) và tới nay chúng v n mỏng manh: tất chân thì d rách; gót dày bị vẹt; áo blu và áo dài màu sáng d sửa chữa phần lớn những sự hư hại ấy. Đồng loại không s n sàng tự nguyện đến giúp họ, còn họ thì không muốn làm tiêu hao thêm ngân quỹ vì những công việc tự thân họ có thể làm lấy: chuyện uốn tóc, phấn sáp, áo dài mới đã tốn kém khá nhiều rồi. về nhà buối tối, cô thư ký, cô sinh viên bao giờ

c ng có một chiếc tất phải mạng, một chiếc blu phải giặt, một chiếc váy phải l|. Người phụ nữ kiếm sống một cách phóng khoáng hơn thì có thể

tránh cho mình những công việc vất vả ấy; nhưng lại phải tuân theo một phong cách thanh lịch phức tạp hơn, phải mất thì giờ đi phố, đi thử quần áo, giày dép, v.v...Truyền thông c ng buộc phụ nữ-kể cả người độc thân-270

phải chăm sóc nột thất của mình. Một nam viên chức được cử đến một thành phố mới, d d|ng đến ở khách sạn; còn người nữ đồng nghiệp của họ thì tìm cách có “mái ấm” của mình và phải tận t nh chăm sóc nó v người ta không tha thứ cho nàng một sự lơ l| m| người ta cho là tự nhiên đối với đ|n ông. Vả lại, không phải chí có sự quan tâm tới dư luận buộc phụ nữ bỏ thì giờ và công sức cho nhan sắc, cho gia đ nh. Họ muốn mãi mãi là một phụ nữ đích thực để tự thỏa mãn bản thân mình. Họ chỉ có thể

tự hài lòng với mình qua hiện tại và quá khứ bằng cách kết hợp cuộc sống họ đã tự tạo lập với số phận mà bà mẹ, các trò choi trẻ thơ v| những ảo ảnh của cô thiếu nữ đã chuẩn bị cho mình. Họ từng ấp ủ những giấc mơ tự yêu mến mình. Bà mẹ và những bậc đ|n chị đã truyền cho họ lòng yêu thích một tố ấm: một căn nhà riêng của m nh, đó vốn là hình thái khởi nguyên của những giấc mơ độc lập của họ. Họ không muốn phủ nhận chúng ngay khi đã t m thấy sự tự do trên những con đường khác. Và chừng nào còn chưa thấy thật an toàn trong thế giới đ|n ông, th họ v n có nhu cầu một nơi ẩn tr{nh, tượng trưng cho sự ẩn tránh nội tâm mà họ vốn quen tìm kiếm trong bản thân mình. Trung thành với truyền thống phụ nữ, họ tự lau chùi lấy sàn nhà, tự mình thổi nấu lấy thay vì cho việc đi ăn ở h|ng ăn như

anh bạn đồng nghiệp. Họ muốn sống vừa như một người đ|n ông vừa như

một người đ|n b| qua đó, có thêm nhiều nhiệm vụ và vất vả thêm. Sở dĩ

họ muốn v n hoàn toàn là phụ nữ, là vì họ c ng muốn tiếp cận nam giới với cơ may tối đa. V| những vấn đề gay go nhất sẽ được đặt ra trong lĩnh vực tình dục. Muốn làm một cá thể trọn vẹn, một người b nh đẳng với nam giới, phụ nữ phải bước vào thế giới đ|n ông như đ|n ông bước vào thế giới phụ nữ; nhưng đòi hỏi của ngữời kia không đối xứng trong cả hai trường hợp. Của cải, danh vọng, vốn xuất hiện như những giá trị nội tại, một khi được chiếm lĩnh, có thể l|m tăng thêm sức cuốh hút của phụ nữ về tình dục. Nhưng hoạt động độc lập mâu thu n với nữ tính của họ. Người phụ

nữ độc lập-và nhất l| người phụ nữ trí thức trong khi quan niệm vị trí của 271

mình-phải gánh chịu một mặc cảm tự ti với tư c{ch phụ nữ. Họ không có thì giờ chăm ch t nhan sắc như cô g{i đỏm dáng mà môi quan tâm duy nhất là tìm cách cám dỗ. Họ dù có nghe lời c{c chuyên gia c ng vô bổ; bao giờ họ c ng chỉ l| người tài tử trong địa hạt thanh lịch. Sức quyến r của phụ nữ đòi hỏi hiện tượng siêu nghiệm chỉ còn được thể hiện như một sự

rung động tinh tế của xác thịt và biên thành hiện tượng nội tại. Họ phải là một con mồi tự hiến mình một cách bột ph{t. Người phụ nữ trí thức biết mình tự hiến m nh; nhưng c ng biết mình là một ý thức, một chủ thể. Họ

khó có thể làm vui lòng vì họ không có ý muốn đơn thuần l|m người ta vui lòng như những cô gái trẻ nô lệ. Ham muốn chinh phục, dù mãnh liệt tới đ}u, c ng không thấm tận xương tuỷ họ. H cảm thấy vụng về là họ bực dọc với vai trò phụ thuộc của mình. Họ muốn trả thù bằng c{ch chơi trò chơi với những thứ v khí nam giới. Họ nói thay vì cho nghe, phô bày những tư tưởng tinh tế, những cảm xúc hoàn toàn mới lạ; phản đối người đối thoại thay v cho t{n th|nh, t m c{ch đ{nh bại anh ta. Bà de Stael kết hợp khá khéo léo cả hai thủ pháp để chiến thắng một cách vang dội: ít khi, họ chống trả nổi b|. Nhưng th{i độ thách thức-vốn rất thường gặp ở phụ

nữ Mỹ-thường l|m đ|n ông khó chịu hơn là bị chinh phục; vả lại, chính họ

cuốn hút phụ nữ vì bản thân sự ngờ vực của mình. Giá họ bằng lòng yêu một người đồng loại, chứ không phải một người nô lệ, thì phụ nữ sếbị bớt ám ảnh hơn nhiều bởi môi quan tấm về nữ tính của mình. Họ sẽ tự nhiên hơn, đơn giản hơn, sẽ thấy mình là phụ nữ với ít dằn vặt hơn v , xét cho cùng, họ là phụ nữ. Sự thật l| đ|n ông bắt đầu chấp nhận cuộc sống mới của nữ giới- Không còn cảm thấy bị lên án một cách tiên nghiệm nữa, phụ

nữ cảm thấy thỏai mái hơn nhiều. Ngày nay, phụ nữ không còn vì lao động mà không còn chú trọng tới nữ tính của mình và mất đi sức cuốn hút về mặt tình dục. Thành tựu này, tuy đ{nh dấu một bước tiến tới thế cần bằng, v n chưa trọn vẹn. Phụ nữ còn gặp nhiều khó khăn hơn nam giới trong việc thiết lập những mối quan hệ họ mong ước với người khác giới.

272

Cuộc sống tình dục và tình cảm của ho vấp phải nhiều trở lực. Vả lại, về

điểm n|y, người phụ nữ phụ thuộc không mảy may được ưu đãi về tình dục c ng như t nh cảm, phần lớn các bà vợ c ng như c{c danh kỹ đều bị

hoàn toàn chịu thiệt thòi. Người phụ nữ độc lập vấp phải nh ng khó khăn hiển nhiên hơn v họ chọn con đường đấu tranh thay vì nhẩn nhục. Mọi vấn đề của cuộc sống đều tìm thấy trong cái chết một giải pháp im ắng.

Một người phụ nữ vươn lên cuộc sống, vì vậy, bị chia sẻ nhiều hơn người chôn chặt ý chí và ham muốn của mình; nhưng họ không chịu lấy người này l|m gương. Chỉ có so sánh với đ|n ông, họ mới cảm thấy mình bị thiệt thòi. Một phụ nữ; tận tụy, có trách nhiệm, từng nếm trải cái gay go trong đấu tranh chống lại những sự phản kháng của thế giới, người phụ nữ ấy-c ng như đ|n ông-chẳng những cần thỏa mãn ham muốn vật chất của mình, mà còn cần nếm trải sự thư giãn, sự khuây khỏa do những cuộc phiêu lưu may mắn về tình dục mang lại. Thế nhưng v n còn những môi trường trong đó quyền tự do ấy không được công nhận một cách cụ thể đối với họ. Nếu sử dụng quyền tự do ấy, họ có nguy cơ l|m phương hại đến thanh danh, sự nghiệp; chí ít, người ta đòi hỏi ở họ một thứ đạo đức giả đè nặng lên họ. Họ càng tự {p đặt mình về mặt xã hội, người ta càng sẳn sàng nhắm mắt làm ngơ; nhưng trong phần lớn trường- hợp-nhất là ở tỉnh lẻ-, họ bị dò la một cách nghiệt ngã. Ngay trong cả những hoàn cảnh thuận lợi nhất-khi sự sợ hãi dư luận không còn có tác dụng nữa-tình trạng của họ

c ng không giống như của đ|n ông. Sự khác biệt bắt nguồn vừa từ truyền thông vừa từ những vấn đề do tính chất đặc biệt của hiện tượng hứng dục của nữ giới đặt ra. Đ|n ông có thể d dàng nếm trải những vòng tay không tương lai, cùng lắm c ng chỉ thỏa mãn xác thịt v| thư giãn tinh thần anh ta.

Đã từng có phụ nữ-ít thôi-đòi mở thanh lâu cho nữ giới v| h nh như một cơ sở kiểu ấy đã từng xuất hiện trước kia ở sản Francisco. Tới đấy chỉ có những cô g{i điếm thích thú được trả tiền thay v được người ta trả tiền cho mình. Giải pháp ấy chắc hẳn khó có kết quả, chưa kể là nó là một giải 273

pháp ảo tưởng v| không đ{ng mong ước. Phụ nữ không d d|ng được

“giải dục” một c{ch cơ học như nam giới. D u sao thì sự thật là ngày nay giải pháp ấy không được chấp nhận. “Nhặt” trên đường phố một gả đ|n ông để sống với mình một đêm hay một giờ-nếu có giả dụ người phụ nữ

không hình dung sự việc một cách kinh tởm vì có một khí chất mạnh v| đã vượt qua mọi sự ức chế, chăng nữa-, giải pháp ấy nguy hiểm đối với đ|n b| hơn nhiều so với đ|n ông. Nguy cơ bị bệnh hoa li u đối với họ nghiêm trọng hơn v người đ|n ông có tr{ch nhiệm đề phòng lây nhi m; và dù thận trọng tới đ}u, họ c ng không bao giờ hoàn toàn yên tâm không bị sự

ra đời của một đứa con đe doạ. Nhưng nhất là trong quan hệ giữa những người xa lạ-những mối quan hệ n|y thường được đặt trên mọt Linh diện bạo lực-sự khác biệt về thể lực là rất quan trọng. Một người đ|n ông sẽ

không có gì phải sợ cho lắm đối với người đ|n b| anh ta đưa về nhà: chỉ

cần một chút cảnh gi{c l| đủ. Tình hình không phải như vậy đổi với người phụ nữ đưa đ|n ông về nhà mình. Tôi có nghe chuyện hai thiếu phụ chân ướt ch}n r{o đến Paris, khát khao muốn “biết cuộc sống” đã mời hai tên ma cô đầy sức hấp d n ở Monmartre: sáng hôm sau, hai thiếu phụ bị tước đoạt của cải, bị đối xử thô bạo v| đe đoạ bị bêu riếu. Một trường hợp có ý nghĩa hơn l| trường hợp một phụ nữ khoảng bốn mươi, sau khi ly hôn phải lao động cật lực suốt ng|y để nuôi hai đứa con đã lớn và bố mẹ già.

Còn đẹp và hấp d n, nhưng tuyệt nhiên không có thì giờ sống cuộc sống phù hoa, làm duyên làm d{ng; nhưng lại có những đòi hỏi về thể xác, và nghĩ mình có quyền thỏa mãn ch ng như một người đ|n ông. Một vài buổi tối, bà ta nhởn nhơ trên đường phố và tìm cách chinh phục một gã đ|n ông.

Nhưng một đêm, sau một hai tiếng, cùng nhau sống ở một khu rậm trong rừng Boulogne, người tình không chịu để bà ra về: anh ta muốn biết tên họ, địa chỉ của người thiếu phụ, muốn gặp lại và cùng ba ta lập gia đ nh. Bị từ

chối, anh ta đ{nh đập bà tàn nh n, khủng bố v| g}y thương tích.

274

Còn chuyện gắn bó với một người t nh như đ|n ông thường làm bằng cách “bao” hay gi p đỡ “bồ” của mình, thì chỉ có thể xảy ra đối với phụ nữ

giàu có, trong số đó, có những người thích ứng với lối mua bán này: trả giá cho người đ|n ông, họ biến anh ta thành một công cụ, có thể sử dụng anh ta với một th{i độ thờ ơ khinh khỉnh. Nhưng thông thường phải là những người đ|n b| có tuổi mới có thể phân chia một cách thô bạo như vậy giữa hứng dục và tình cảm, còn ở lứa tuổi thành, niên của nữ giới, thì sự gắn bó giữa hai mặt ấy hết sức sâu lắng. Ngay trong nam giới, c ng có nhiều người không bao giờ chấp nhận sự ph}n chia như vậy giữa thể xác và tâm hồn. Vì vậy, phần lớn phụ nữ lại càng không thể hình dung hiện tượng ấy.

Vả lại, đó l| một sự lừa phỉnh mà phụ nữ nhạy cảm hơn so với nam giới: bản thân anh-chàng-khách-hàng-được-trả-công c ng l| một công cụ, và người đôi t{c sử dụng hắn như một thứ đồ nghề. Th{i độ kiêu hãnh của nam giới che khuất đối với họ những cái nhập nhằng của tấn kịch hứng dục: họ tự dôi mình một cách bột phát. Còn phụ nữ, d bị sỉ nhục hơn, nhạy cảm hơn nên c ng s{ng suốt hơn họ chỉ mù quáng khi phải trả giá một tà tâm xảo quyệt hơn. Thông thường, tự mua cho mình một người đ|n ông-nếu giả định có phương tiện để làm việc đó chăng nữa-, đối với họ

không phải là một giải pháp thỏa đ{ng.

Đối với số đông phụ nữ-c ng như đối với nam giới-, vấn đề không phải chỉ là thỏa mãn ham muốn, mà còn là bảo vệ nhân phẩm của mình trong lúc thỏa mãn ch ng. Khi hưởng khoái lạc, bên cạnh người phụ nữ, khi để

cho người n|y hưởng khoái lạc, người đ|n ông xem mình là chủ thể độc nhất người chinh phục kiêu hãnh, người hiến tặng hào hiệp, hoặc cả hai cùng một l c. Ngược lại, người phụ nữ tự khẳng định buộc người đ|n ông phục vụ khoái cảm của mình và làm anh ta thỏa mãn với sự hiến tặng của mình. Vì vậy, khi tự {p đặt m nh cho đ|n ông, hoặc do những lợi ích họ

hứa hẹn, hoặc do phong cách thanh nhã của mình, hoặc nữa, bằng cách khơi gợi, bằng những thủ pháp, ham muốn của anh ta trong tính khái quát 275

đơn thuần của nó, người phụ nữ đinh ninh m nh đã thỏa mãn anh ta. Với niềm tin hữu hiệu ấy, họ có thể thu hút anh ta mà không cảm thấy bị sỉ

nhục vì cho rằng h|nh động theo lòng hào hiệp. Chẳng hạn, trong Lúa non

(Blé en herbe), vị “phu nhân trang phục màu trắng” trong khi thèm khát những cử chỉ âu yếm của Phil, nói với chàng một cách kiêu hãnh: “Tôi chỉ

yêu những kẻ hành khát và những người đói kh{t.” Thực ra bà ta khéo léo sắp đặt để anh chàng phải có th{i độ năn nỉ. L c đó-theo lời văn của Colette- “bà ta vội vã bước tới c{i vương quốc chật hẹp và tối tăm trong đó người ta có thể kiêu hãnh cho rằng than vãn là sự thú nhận của gian nan, và những kẻ cầu xin kiểu b| ta, thưởng thức cái ảo ảnh của sự hào phóng”.

Bà de Warens tiêu biểu cho những người đ|n b| chọn người tình trẻ tuổi hoặc bất hạnh hoặc thân phận thấp kém, nhằm khoác cho dục vọng của m nh gương mặt của sự hào hiệp. Nhưng c ng có những phụ nữ táo bạo tấn công những người đ|n ông kiên nghị nhất và l y làm hoan hỉ được thỏa mãn những người này trong lúc họ chỉ nhượng hộ vì phép lịch sự hay vì kinh hãi. Ngược lại, trong khi người phụ nữ cài b y, được người đ|n ông, muốn hình dung là mình công hiến, thì người đ|n b| tự hiến mình lại muốn khẳng định là mình chiếm đoạt. Một hôm, một nữ phóng viên báo chí bảo tôi: “Tôi ấy à, tôi là một phụ nữ chiếm đoạt” Thực ra, trong chuyện n|y, không người nào thực sự chiếm đoạt người kia cả, trừ trường hợp cưỡng dâm; nhưng ở đ}y, người phụ nữ tự dối trá m nh đến hai lần. Vì sự

thực l| đ|n ông thường cám dỗ với sự cuồng nhiệt, và th{i độ tấn công của họ, chủ động gi|nh được sự đồng tình của phụ nữ. Trừ trường hợp đặc biệt-trong đó có trường họp về b| de Stael đã nêu ở trên- tình hình không giống như vậy ờ phụ nữ: phụ nữ không thể làm gì khác ngoài việc tự hiến mình, vì phần lớn đ|n ông quyết liệt bám chặt lấy vai trò của họ, họ muốn khơi dậy ở phụ nữ một sự xáo trộn đặc biệt, không muốn lựa chọn để thỏa mãn nhu cầu của người đó trong tính kh{i qu{t của nó: nếu được lựa chọn, họ cảm thấy, bị bóc lột. Có lần một chàng trai bảo tôi: “Người phụ nữ nào 276

không sợ đ|n ông th l|m đ|n ông sợ hãi”. Và tôi thường nghe đ|n ông tuyên bố: “Điều tôi khiếp hải là sáng kiến thuộc về đ|n b|.” Nếu phụ nữ

khơi gợi quá táo bạo, th đ|n ông sẽ lãng tr{nh đ|n ông bao giờ c ng muốn làm người chinh phục. Vì vậy, phụ nữ chỉ có thể chiếm đoạt trong lúc tự biến mình thành con mồi: họ phải trở thành một sự vật thụ động, một lời hứa hẹn phục tùng. Nếu thành công, họ sẽ nghĩ l| m nh đã tự

nguyện thực hiện một }m mưu ma thuật, và thấy mình trở lại làm chủ thể.

Nhưng họ có thể có nguy cơ bị th{i độ khinh thị của đ|n ông biến thành một đối tượng vô bổ, vì vậy họ vô cùng tủi nhục nếu bị người kia khước từ

những lời tỏ tình. Đôi khi người đ|n ông c ng nổi giận vì thấy mình bị

đ{nh lừa; tuy nhiên, anh ta chỉ có thất bại trong một sự việc, chỉ cố thế thôi.

Còn người phụ nữ thì trong l c đó đã chấp nhận giữ vai trò thể xác trong hồi hộp, ơợợi chờ, hứa hẹn; họ chỉ có thể đươc, trong lúc tự đ{nh mất mình, v| mãi mãi l| người bị đ{nh mất. Phải hoặc là mù quáng một cách dại dột hoặc là sáng suốt, một c{ch đặc biệt mới có thể chấp nhận một sự thất bại như vậy. Và sự cám dỗ có thảnh công chăng nữa, thì thắng lợi v n không rỏ ràng. Thật vậy, theo công ỉuận, chính đ|n ông l| người chiên thắng, là người có người đ|n b|. Người ta không chấp nhận l| đ|n b| có thể thỏa mãn dục vọng của mình như đ|n ông m| l| con mồi của đ|n òng. Quả là đ|n ông đã s{p nhập những lực lượng đặc trưng v|o c{ tính của mình; còn phụ nữ là nô lệ của loài (espèce), bị h nh dung khi th như một trạng thái bị

động đơn thuần, khi th như một sự chủ động bị tha hoá. D u sao th c ng không được coi là thực sự tự do. Chủ yếu ở Ph{p, người ta khăng khăng lẩn lộn giữa phụ nữ tự do và phụ nữ d dãi, trong lúc khái niệm d dãi bao hàm sự thiếu vắng chống trả và kiểm soát, bao hàm một thiếu sót, một sự

phủ định chính bản thân quyền tự do. ở Mv, người ta thừa nhận hoat động tình duc của phụ nữ là một quyền tự do, do đó thuận lợi cho họ nhiều.

Nhưng dù có còi thường dư ỉuận vô danh, phụ nữ v n thấy những khó khăn cụ thể trong quan hệ với đ|n ông, v anh ta l| hiện thân của dư luận.

277

Thông thường anh ta coi chiếc giường ngủ l| địa hạt phải thể hiện ưu thế

có tính chất x}m lược của mình. Anh ta muốn chiếm hữu chứ không muốn tiếp nhận, muốn cưỡng đoạt, chứ không muốn trao đổi; muốn chiếm hữu phụ nữ quá mức giới hạn những gì nàng cống hiến; đòi hỏi sự thuận tình của nàng phải là một sự thất bại, và những lời lẽ nàng thõt ra phải là những lời thú nhận theo yêu cầu của anh ta. Chấp nhận khoái lạc của anh ta, tức là nàng thừa nhận trạng thái nô lệ của mình. Trong Thân phận con người, lão Ferral độc đo{n kh{ng khăng cấm Valérie tắt đèn. Nếu l| người kiêu hãnh, có yêu sách, thì phụ nữ tiếp cận với đ|n ông với tư c{ch một địch thủ. Trong cuộc đấu tranh này, họ ít được vù trang hơn; trước hết, đ|n ông có thể lực và d {p đặt ý muốn của m nh hơn; hoạt động và trạng thái căng thẳng hài hoà với hứng dục của anh ta; còn phụ nữ, trong lúc khước từ tình thế bị động, sẽ làm tan vỡ sức mê hoặc d n tới khoái cảm: phần lớn phụ nữ hy sinh cho niềm kiêu hãnh trở thành lãnh dục. Chỉ khi nào ở đ|n ông l n đ|n b| có ch t khiêm nhường và ít nhiều khoan dung th ý nghĩ

chiến thắng và chiến bại mới .bi tiêu diệt; và hành vi ân ái trở thành một sự

trao đổi tự đo. Nhưng một cách nghịch lý, thừa nhận một cá thể khác giới là một đồng loại của mình, đối với phụ nữ, khó khăn hơn nhiều so với đ|n ông. Chính vì thế giới đ|n ông nắm ưu thế nên họ có thể có th{i độ yêu quý đối với vô số phụ nữ đặc biệt. Phụ nữ đ d|ng được yêu; trước hết, có cái lợi thế đưa người yêu vào một thế giới khác thế giới của chàng mà chàng thích thú khám phá bên cạnh n|ng. N|ng mưu mô, sắp đặt làm chàng khuây khoả, chí ít c ng trong một thời gian. Vả lại, vì vị trí hạn hẹp và phụ thuộc, nên mọi ưu điểm của n|ng được coi như những chiến thắng, còn những sai lầm thi có thể tha thứ. Stendhal ca ngợi bà de Rénal119 và bà de Chasteller120 mặc dù những thiên kiến đ{ng ghét của họ. Dù phụ nữ có những ý nghĩ sai lầm, ít thông minh, ít sáng suốt, ít d ng cảm, đ|n ông 119 Nhân vật trong truyện của Stendhal .

120 Nhân vật trong truyện của Stendhal .

278

c ng v n không cho họ l| người chịu trách nhiệm anh ta nghĩ - và thường một cách có lý - họ l| nạn nhân của chính vị trí của họ; anh ta mơ m|ng cho là họ nhẽ ra có thể là thế này. Là thế kh{c người ta có thể tin cậy họ, có thể

cho họ “vay mượn” nhiều, vì họ không có gì là x{c định rõ rệt hết. Chính đ|n ông sớm chán ngán vì sự thiếu vắng n|y; nhưng c ng chính đó l| cội nguồn của bí quyết, của sức cám dỗ chinh phục đ|n ông và khiến họ d có th{i độ âu yếm. Rất khó có thể có tình bạn đối với đ|n ông v tự tạo nên mình như thế nào thì họ như thế ấy, không dùng phương sách nào khác.

Phải yêu mến họ trong sự hiện diện và hiện thực, chứ không phải qua những lời hứa hẹn và những khả năng không vững chắc; họ chịu trách nhiệm về hành vi v| tư tưởng của mình; không có lý do gì để tự bào chữa.

Đối với họ, chỉ có tình hữu nghị khi người ta tán thành hành vi, mục đích, quan niệm của họ. Julien121 có thể yêu một cô gái ủng hộ dòng vua chính thống; một nàng Lamiel122 không thể có tình thân với một người đ|n ông m| tư tưởng bị nàng căm ghét. Dù có s n sàng thỏa hiệp, phụ nữ c ng khó có thể có th{i độ khoan dung. Vì đ|n ông đ}u có mở cho họ cánh cửa thiên đường; họ gặp đ|n ông trong thế giới này vốn là thế giới chung của họ: đ|n ông chỉ mang tới có bản thân mình. Khép kín trong bản thân minh và kiên định, đ|n ông ít thích chuyện mơ màng. Khi họ nói, thì phải nghe lời họ; họ có thái độ đứng đắn: nếu không l|m cho người ta quan tâm, thì họ

làm người ta chán ngán, sự có mặt của họ là một gánh nặng. Chỉ có những chàng trai còn rất trẻ mới tự lừa phỉnh mình với những cái diệu kỳ d dãi; có thể tìm kiếm ở họ những bí ẩn và những lời hứa hẹn; có thể có những lý do tha thứ cho họ, có thể xem xét họ một cách nông nổi: đó là một trong những lý do khiến họ hết sức hấp d n đối với phụ nữ đứng tuổi. Nhưng thông thường họ chí thích những cô gái trẻ. Phụ nữ tuổi ba mươi phải hướng về nam giới đã thật sự trưởng thành. Và chắc hẳn, trong số này, sẽ

121 Nhân vật nam, nguốn gốc nông dân trong Đỏ v| Đen.

122 Nữ nhân vật trong tác phẩm cùng tên của Stendhal (tác phẩm bở dở).

279

có những người không phụ tình bạn, tình yêu của họ; nhưng họ sẽ gặp may nếu những người đ|n ông kia không hề có th{i độ cao ngạo. Mong ước của họ là gặp một người đ|n ông mình có thể coi l| b nh đẳng và chàng không tự cho mình l| người có ưu thế hơn. Người ta sẽ bảo tôi là nói chung, đ|n b| không lắm chuyện đến thế; họ nắm lấy cơ hội mà không tự

đặt ra cho mình quá nhiều câu hỏi, v| sau đó lo tự xoay xở lấy với niềm kiêu hãnh và nhục cảm của m nh. Đ ng l| như vậy. Nhưng c ng có một điều đ ng kh{c l| họ chôn chặt trong lòng vô số những nỗi thất vọng, nhục nhã, luyến tiếc, giận hờn ít khi người ta tìm thấy tới mức ấy ở nam giới.

Bản chất hiện tượng hứng dục của họ và những khó khăn của một cuộc sống tình dục tự do khuyến khích phụ nữ theo chế độ một vợ một chồng.

Tuy nhiên, đối với phụ nữ, việc dung hoà giữa hôn nhân hay quan hệ nam, nữ với sự nghiệp, khó khăn hơn nhiều so với nam giới. Có thể người tình hay người chồng yêu cầu họ khước từ sự nghiệp. Họ lưỡng lự, như Người Đ|n b| lang thang của Colette, chẳng hạn: nàng thiết tha mong muốn bên cạnh mình một sức ấm đ|n ông nhưng lại e ngại những trở lực của đời sống vợ chồng. Nếu nhượng bộ, một lần nữa, nàng sẽ l| người phụ thuộc; nếu khước từ, nàng phải gánh chịu một nỗi cô đơn lạnh lẽo. Ngày nay, thông thường, nam giới chấp nhận người bạn đời giữ nguyên nghề nghiệp.

Cuộc sống chung của hai con người tự do làm cho mỗi người thêm phong phú; và trong công việc của người bạn đòi, mỗi người tìm thấy quyền độc lập của bản thân m nh được bảo đảm. Và nếu người đ|n ông thật sự có thiện chí thì hài bên, dù là vợ chồng hay l| người yêu, sẽ đi tới chỗ hoàn to|n b nh đẳng, không có gì phải cưỡng ép. Thậm chí có khi đ|n ông giữ

vai trò người phục vụ tận tụy. Chẳng hạn, bên cạnh George Eliot123

Lewes124 tạo nên bầu không khí êm đẹp mà thông thường vợ tạo lập xung quanh người chồng-chúa tể. Nhưng thông thường, tạo nên sự hài hoà của 123 Nh| thơ v| nh| tiểu thuyết nữ người Anh (thế kỷ XIX).

124 Người yêu của G.Eliot.

280

mái ấm, thuộc trách nhiệm người vợ. Đ|n ông cho rằng phụ nữ trông coi nhà cửa, chăm sóc v| dạy dỗ con cái là chuyện tự nhiên. Bản thân phụ nữ

c ng cho lấy chồng, tức l| đảm nhận những trách nhiệm mà cuộc sống cá nhân không mi n trừ cho mình; họ không muốn chồng phải mất những quyền lợi mà nhẽ ra chàng phải được hưởng trong lúc liên kết với một

“người vợ chân chính”: họ muốn l| người phụ nữ thanh lịch, người nội trợ

giỏi giang, người mẹ tận tụy như những người vợ vốn l| như vậy theo truyền thống xưa nay. Đó l| một nhiệm vụ d trở nên nặng nề. Họ đảm nhận nó vừa vì coi trọng chồng vừa vì trung thành với bản thân mình: vì-như ch ng ta thấy-họ không muốn để xảy ra một thiếu sót nào trong thân phận phụ nữ của mình. Họ sẽ là hình bóng của chồng, đồng thời lại chính là bán thân mình; lo lắng những nỗi lo lắng của chồng, tham gia vào những thành công của chồng chẳng khác nào quan tâm tới số phận của chính mình, và có khi còn hơn. Được nuôi dưỡng trong thói quen tôn trọng ưu thế của nam giới, có thể họ v n cho vị trí h|ng đầu phải thuộc về đ|n ông; đôi khi họ c ng sợ l|m tan n{t gia đ nh nếu đòi hỏi vị trí ấy. Bị chia sẻ giữa nguyện vọng tự khẳng định mình và V muốn lẩn tránh, họ rơi v|o t nh trạng bị giày xé, bị day dứt. Tuy nhiên có một lợi thế phụ nữ có thể rút ra từ chính sự thấp kém của mình: vì từ đầu có ít cơ may hơn chồng, họ

không cảm thấy có lỗi đối với anh ta một cách tiên nghiệm; họ không có trách nhiệm sửa chữa bất công xã hội và c ng không được người ta yêu cầu sửa chữa. Tiếc rằng trên thực tế ít có phụ nữ biết thiết lập với đ|n ông một mối quan hệ tự do. Bản thân họ tự rèn cho mình những xiềng xích mà đ|n ông không muốn hợ phải mang: họ có th{i độ người đ|n b| si t nh đối với anh ta. Trong hai chục năm đợi chờ, ước mơ, hy vọng, cô thiếu nữ ấp ủ

cái huyền thoại về người anh hùng giải phóng và cứu nguy: quyền độc lập gi|nh được trong lao động không đủ để thủ tiêu nguyện vọng một sự “phế

truất” huy hoàng. Phải từng được nuôi dưỡng ho|n to|n như một chàng trai nàng mới có thể d dàng chế ngự nổi lòng tự yêu mình của lứa tuổi 281

thanh xu}n; nhưng lại duy trì trong cuộc đời đã trưởng thành sự sùng bái cái tôi vốn đã l|m quen trong suốt thời kỳ còn trẻ. Nàng coi những thành công về nghề nghiệp là những ưu điểm làm phong phú thêm hình ảnh mình. Nàng muốn một ánh mắt từ trên cao phát hiện và công nhận giá trị

của mình. Dù có nghiêm khắc đối với những người đ|n ông m| n|ng đ{nh gi{ thường ngày, th c ng không v vậy m| n|ng không tôn kính Đ|n ông, và nếu gặp người ta, nàng s n sàng quỳ gối. Để cho một vị thần đ{nh gi{

mình, còn d hơn l| tự mình cố gắng đ{nh gi{ m nh. Thiên hạ khuyến khích nàng tin vào khả năng một hạnh ph c được ban phát, và nàng muốn tin. Thỉnh thoảng, nàng hoàn toàn khước từ sự tự lập, và chỉ còn là một cô gái si tình. Thông thường, nàng t m c{ch dung ho|; nhưng t nh yêu-sùng bái, tình yêu-tự phế truất mình mang tính chất phá hoại: nó choán hết mọi ý nghĩ, mọi khoảnh khắc, nó ảm ảnh, nó thống trị. Nên thất vọng trong nghề nghiệp, phụ nữ say mê tìm kiếm nơi ẩn náu trong tình yêu: thất bại của họ thể hiện ra bằng những trò làm mình làm mẩy và những yêu sách m| người chồng phải gánh chịu. Nhưng những nỗi buồn t}m tư khó có thể

l|m tăng thêm nhiệt tình nghề nghiệp của họ. Trái lại, thông thường, họ

tức tối đối với lối sống ngăn cản họ con đường vương giả của t nh yêu vĩ

đại. Một phụ nữ từng làm việc mười năm trước đ}y trong một toà soạn tạp chí chính trị do phụ nữ lãnh đạo, có bảo tôi l| trong cơ quan, người ta ít khi nói tới chính trị, và luôn luôn nói tới t nh yêu người này thì phàn nàn người ta chỉ yêu nàng vì xác thịt trong lúc không hề biết tới trí tuệ của m nh; người kia lại rên rỉ l| người ta chỉ đ{nh gi{ trí tuệ mà không bao giờ

chú ý tới sức quyến r của có thể mình, ở đây c ng vậy, muốn người đ|n bà có thể say mê theo kiểu một người đàn ông, nghĩa l| không đặt chính bản th}n con người mình thành vấn đề, tức là trong tự do, thì nàng phải tự

coi mình l| người b nh đẳng, và l| b nh đẳng một cách cụ thế; phải dấn thân vào công việc của mình với một ý chí quyết tâm không thua kém, Nhưng t nh h nh n|y chưa có khả năng xảy ra nhiều. Có một chức năng 282

phụ nữ hiện nay hầu như không thể đảm nhận một cách hoàn toàn tự do; đó l| chuyện sinh đẻ. Anh, ở Mỹ, ít ra phụ nữ c ng có thể từ chối chức năng ấy nhờ thực h|nh sinh đẻ có kế hoạch, ở Pháp, phụ nữ thường bị dồn vào những vụ phá thai vất vả v| tôn kém. Thông thường, họ phái nuôi dạy một đứa con mà họ không muốn có vá làm tôn hại đến đời sống nghề

nghiệp của họ. Đ}y là một gánh nặng, v ngược lại, tập tục không cho phép phụ nữ sinh nở theo ý muốn người phụ nữ có con ngoài giá thú là một sự

sỉ nhục, v| đứa con hoang l| một tội lỗi. ít có trường hợp có thể trở thành mẹ mà không chấp nhận những sợi dây ràng buộc của hôn nhân hay không bị mất phẩm giá. Khái niên thụ tinh nhân tạo được đông đ{o phụ

nữ quan tâm, không phải vì họ muốn lẩn tránh vòng tay nam giới, mà vì hy vọng rốt cuộc xã hội sẽ chấp hận hiện tượng sinh đẻ tự do. C ng cần nói thêm là vì thiếu những nhà trẻ, vườn trẻ tổ chức chu đ{o nên chỉ cần một đứa trẻ là đủ làm tê liệt hoàn toàn hoạt động của phụ nữ. Họ chỉ có thể tiếp tục lao động bằng cách bỏ con cho bố mẹ, bạn bè hay người ở. Họ phải chọn giữa chuyện vô sinh vốn thường được cảm nhận như một sự bị tước đoạt xót xa, và những nhiệm vụ kho thích ứng được với việc đảm nhận một sự nghiệp. Vì vậy, ngay nay, người phụ nữ độc lập bị chia sẻ giữa quyền lợi nghề nghiệp và những môi quan tâm về chức năng giới tính. Họ

khó có thể tìm thấy thế thăng bằng, nêu không phải với giá những sự nhân nhượng, hy sinh, ảo thuật đòi hỏi sự căng thẳng thường xuyên. Đ}y là nguyên nhân chủ yếu gây nên tình trạng d bi kích động, không ổn định thường xuất hiện ở phụ nữ. Khó có thể quyết định trong chừng mưc nao thế chất của phụ nữ tạo nên một nỗi ám ảnh tự thân. Người ta thường băn khoăn về trở lực do kinh nguyệt gây nên. Những người phụ nữ nổi danh vì các công tr nh hay h|nh động, h nh như ít coi trọng hiện tượng nay: phải chăng họ thành công, chủ yếu vì ít để tâm tới những điều bất tiện của nó?

Người ta c ng có thể đặt câu hỏi ngược lại là có phải việc lựa chọn một cuộc sống hoạt động v| vươn lên cao, đã tạo cho họ lợi thế ấy? Sự lo lắng 283

của phụ nữ đối với những chuyện khó chịu của mình làm họ ph n nộ. Nữ

vận động viên thể thao và những phụ nữ h|nh động ít bị đau khổ hơn những người khác về chuyện đó, vì họ bỏ qua khổ đau. Dĩ nhiên, những nỗi đau này c ng có những nguyên nhân hữu cơ, v| tôi đã thấy những người phụ nữ kiên nghị nhất, hàng tháng phải nằm trên giường hai mươi bốn tiếng với nnững sự dằn vặt khủng khiếp; nhưng công tr nh của họ

không bao giờ vì vậy mà bị cản trở. Tôi tin chắc phần lớn những sự khó chịu và bệnh tật phụ nữ phải gánh chịu, đều do những nguyên nhân về

tâm thần gây nên. Vả lại, các thầy thuốc về phụ khoa đều bảo tôi như vậy.

Phụ nữ không ngừng rơi v|o t nh trạng kiệt sức vì bị căng thẳng về tinh thần, vì tất cả những nhiệm vụ phải gánh vác, và những mối mâu thu n giằng xé họ. Như thế không có nghĩa đó l| bệnh tưởng: chúng có thực và mang tính chất day dứt như tinh thế chúng thể hiện. Nhưng t nh thế không phụ thuộc v|o cơ thể, mà chính cơ thể phụ thuộc vào tình thế. Vì vậy, sức khoẻ phụ nữ không ảnh hưởng xấu tới lao động khi ngưcri lao động nữ có vị trí thích hợp trong xã hội. Trái lại, lao động có tác dụng tích cực đối với thế cân bằng về thể chất, của họ trong lúc không cho phép họ thường xuyên quan tâm tới nó. Cần tính đến toàn bộ những sự kiện trên đ}y khi xem xét những thành tự nghề nghiệp của phụ nữ và, từ đó, tiên đo{n tương lai của họ. Phụ nữ dấn thân vào sự nghiệp giữa một tình thế rối ren, trong lúc v n không thoát khỏi những gánh nặng do nữ tính đặt ra theo truyền thông. Hoàn cảnh khách quan c ng không thuận lợi cho họ. Làm một người mới tới tìm cách vạch cho mình một con đưòng trong một xã hội thù địch hay chí ít c ng ngờ vực, bao giờ c ng l| chuyện gay cấn. Trong Black Boy (Đứa bé Da đen), Richard Wright125 chỉ rõ nguyện vọng của một thanh niên Da đen ở Mỹ bị ngăn cản ngay từ đầu như thế nào và phải đấu tranh ra sao, dù chỉ để nâng mình lên ở cấp độ các vấn đề được đặt ra cho những người Da trắng. Người Da đen ch}u Phi tới Ph{p c ng phải trải qua 125 Tác giả tiểu thuyết hiện đại Mỹ.

284

- trong chính bản thân họ c ng như ở bên ngoài - những nỗi khó khăn tương tự những khó khăn phụ nữ vấp phải.

Trước hết, phụ nữ rơi v|o t nh trạng thấp kém trong thời kỳ học việc.

Trong học tập, trong những năm đầu tiên-mang tính chất hết sức quyết định-của sự nghiệp, ít khi phụ nữ gặp may; và về sau, nhiều người bị buổi xuất phát không tốt đẹp ám ảnh. Thật vậy, những sự xung đột trở nên hết sức dữ dội giữa lứa tuổi mười tám-ba mươi v| đó l| thời kỳ quyết định tương lại nghề nghiệp.

Dù phụ nữ sống trong nhà bố mẹ hay đã có gia đ nh riêng, thiên hạ c ng ít khi tôn trọng sự nỗ lực của họ như tôn trọng sự cố gắng của một người đ|n ông. Người ta {p đặt cho họ những dịch vụ, những nhiệm vụ nặng nề, người ta uy hiếp quyền tự do của họ; và bản thân họ v n còn mang dâu ấn sâu sắc của qu{ tr nh m nh được giáo dục, tôn trọng những giá trị những lớp người trước khẳng định, và bị ám ảnh bởi những gi c mơ buổi thơ ấu và tuổi thanh xuân. Họ khó có thể kết hợp di sản của quá khứ với lợi ích tương lai của bản thân. Có khi họ khước từ nữ tính của m nh, lưỡng lự

giữa sự trinh tiết, đồng tính luyến {i hay th{i độ gây gổ của người đ|n b|

lăng lo|n; ăn mặc lôi thôi hoặc giả trang; mất nhiều thì giờ và sức lực vào những chuyện thách thức, làm mình làm mẩy, giận dữ.

Trái lại, thông thường, họ muốn khẳng định nữ tính của mình: họ làm duyên làm dáng, dạo phố, ve vãn, si tình, giao thoa giữa chứng loạn dâm thích đau và tính gây gổ. D u sao, họ c ng băn khoăn, day dứt, phân tán tư tưởng, chỉ bị làm mồi không thôi cho những sự lo toan xa lạ, họ c ng đã không thể toàn tâm toàn ý cho sự nghiệp; và vì vậy, ít r t ra được lợi ích, d dàng bỏ rơi công việc.

Điều có tác dụng l|m người phụ nữ tìm cách tự lực, cực kỳ hoang mang là cuộc sống của những phụ nữ khác, cùng một tầng lớp xã hội, l c đầu. có 285

cùng một hoàn cảnh v| cơ may như họ, nhưng lại chịu cảnh sống ký sinh.

Đ|n ông có thể có ác cảm đối với những người có đặc quyền; nhưng đo|n kết với tầng lớp mình; và nói chung, những người xuất phát với những cơ

may giống nhau đều hầu như đạt tới một mức sống ngang nhau. Trong lúc đó, qua vai trò trung gian của đ|n ông, những người phụ nữ với những hoàn cảnh giống nhau lại có những số phận rất khác nhau. Người bạn gái có gia đ nh riêng hay được nuôi bao trong tiện nghi, là một niềm ao ước đối với phụ nữ phải một m nh đảm bảo thành bại của mình- Người này cảm thấy mình tự đ|y đoạ mình một cách phi lý để đi theo những con đường gian truân nhất; và mỗi lúc vấp váp, họ tự hỏi nên chăng chọn mật con đường khác? Một cô sinh viên không gặp may ph n nộ nói với tôi: “Bà thử hình dung xem tôi phải vắt óc ra như thế nào!”

Đ|n ông tu}n theo một nhu cầu khẩn thiêt, còn phụ nữ thì phải luôn luôn thay đổi quyết định. Họ tiến lên phía trước, không phải bằng cách định hẳn một cái đích trước mắt mình, mà bằng c{ch để ánh mắt lượn lờ

khắp xung quanh. Bởi vậy bước chân của họ rụt rè và không vững chãi.

Nhất là vì ho cảm thấy càng tiến bước, họ c|ng khước từ những cơ may khác của mình. Nh| văn nữ, phụ nữ trí thức, nói chung, không được nam giới ngưỡng mộ. Phụ nữ sẽ khiến chồng hay người yêu xấu hổ nếu thành công quá rực rỡ. Chẳng những vì vậy họ cô gắng tỏ ra thanh lịch, phù phiếm, ma con tìm cách kìm hãm ctà tiên của mình. Niềm hy vọng có ngày được giải thoát khỏi sự quan tâm đối với bán thân mình, nỗi sợ hãi phải khước từ hy vọng trong l c đảm nhận mối quan tâm ấy, hai mặt này liên kết với nhau đề ngăn cản họ tiến hành nghiên cứu và thực hiện sự nghiệp một cách tự do. Chừng nào phụ nữ còn muốn mình là phụ nữ, thì điều kiện độc lập của họ v n tạo nên ở họ một mặc cảm tự ti. Ngược lại, nữ tính khiến họ ngờ vực thành công nghề nghiệp của m nh. Đ}y l| một điểm cực kỳ quan trọng. Trong một cuộc điều tra, các cô bé gái tuổi mười bốn đã từng tuyên bố: “Bọn con trai hay hơn; chúng lao động d d|ng hơn. “Cô 286

thiếu nữ đinh ninh năng lực của mình bị hạn chế. Vì cha mẹ và thầy giáo cho rằng tr nh độ con gái kém con trai, nên học sinh c ng s n sàng chấp nhận như vậy. Và thực tế, mặc dù chương trình giống nhau, tr nh độ văn hoá của nữ sinh trong trường trung học bị hạn chế nhiều. Chẳng hạn, trừ

một vài ngoại lệ, một lớp triết của nữ sinh, rõ ràng ở trinh độ thấp hơn lớp triết của học sinh nam. Một số lớn nữ sinh không muốn tiếp tục theo học, hoặc học rất hời hợt, và những người khác thì thiếu tinh thần thi đua.

Trong những kỳ thi tương đối d , sự sút kém không thể hiện quá rõ rệt.

Nhưng trong những kỳ thi thật sự nghiêm túc, nữ sinh nhận ra chỗ thiếu hụt của mình. Họ đổ lỗi, không phải cho qu{ tr nh đ|o tạo tôi, mà cho tai họa bất công gắn liền với nữ tính của mình. Chịu nh n nhục với tình trạng bất b nh đẳng này, họ làm cho nó thêm nghiêm trọng. Họ đinh ninh cơ

may thành công chỉ có thể nằm trong th{i độ kiên nh n, cần cù của mình; họ quyết định hà tiện sức lực đó l| thứ tính to{n đ{ng ghét. Đặc biệt là trong các công trình nghiên cứu và nghề nghiệp đòi hỏi chút ít sáng tạo, độc đ{o, ít nhiều tìm tòi, th th{i độ thực dụng trở nên tai hại. Những buổi chuyện trò, những buổi đọc sách ngoài lề chương tr nh, một buổi dạo chơi để cho tâm hồn nhởn nhơ một cách tự do, tất cả những thứ đó có thể có lợi cho chính công việc dịch thuật một văn bản tiếng Hy Lạp hơn nhiều so với việc sưu tầm chán ngấy những tập cú pháp dày cộm. Trong các lớp nữ sinh trung học chuẩn bị kỳ thi v|o trường sư phạm Sèvres126, là cả một bầu không khí ngột ngạt làm nản lòng mọi cá tính ít nhiều sống động. Tự tạo cho mình một nhà ngục, cô thí sinh chi lăm le tho{t khỏi ngục: h gập sách lại, l| n|ng mơ m|ng tới những vấn đề hoan toan khác. N|ng không biết tới những khoảnh khắc trong đó cố học tập v| vui chơi ho| nhập làm một và những bước ch}n phiêu lưu của trí tuệ mang một sức nóng sống động.

Chán nản về sự vô bổ của nhiệm vụ, nàng ngày một cảm thấy bất lực, không sao hoàn thành chúng có kẽt quả. Tôi còn nhớ một nữ thí sinh thạc 126 Một địa danh ở Pháp, nơi có trung t}m nghiên cứu giáo dục học quốc tế.

287

sĩ bảo tôi, vào thời kỳ còn tổ chức thi môn triết chung cho nam l n nử:

“Bọn con trai có thể thi đỗ trong một hay hai năm; con ch ng em, thì chí ít c ng phải bốn năm. “Một cô kh{c, khi được yêu cầu đọc một công trình của Kant, thì nói: “Cuốn sách ấy khó quá: nó là sách cho học sinh Đại học sư phạm!” Các cô nữ sinh h nh như h nh dung phụ nữ có thể dự kỳ thi với mức yêu cầu được hạ thấp; và như thế chịu thua ngay từ đầu, thực sự

nhường cho đ|n ông mọi cơ hội thành công. Do chủ nghĩa thất bại ấy,; phụ

nữ d dàng bằng lòng với một sự thành công tầm thường; họ không dám nhắm. cao. Tiếp cận nghề nghiệp với một quá tr nh đ|o tạo nông cạn, họ

rất sớm giới hạn tham vọng của m nh. Thông thường họ cho tự mình kiếm lấy cuộc sống c ng'đã l| một ưu điểm khá lớn. Nhẽ ra họ có thể như biết bao người khác, giao phó số phận của mình cho một người đ|n ông. Muốn tiếp tục có quyền độc lập, họ cần có một sự nỗ lực mà họ lấy làm kiêu hãnh nhưng l|m họ kiệt sức. Mỗi khi chọn làm một việc g đ}y, họ nghĩ thế l| đã đủ. Họ cho: “Như thế l| đã tốt lắm rồi đối với phụ nữ”. Một phụ nữ làm một nghề nghiệp kh{c thường, nói: “Giá l| đ|n ông, th tôi cầm thấy mình phải tiến lên hàng đầu; nhưng tôi l| người phụ nữ duy nhất ở Pháp giữ

một vị trí như vậy: như thế l| đủ đối với tôi. “Thái độ khiêm nhường ấy là thận trọng. Phụ nữ sợ thất bại nếu tìm cách tiến xa hơn. Phải nói rằng họ

khó chịu-một c{ch chính đ{ng-với ý nghĩ người ta không tin tưởng mình.

Một c{ch kh{i qu{t, đẳng cấp lớp trên thù ghét những người hãnh tiến của đẳng cấp lớp dưới: người Da trắng không để cho người Da đen kh{m bệnh; bệnh nh}n nam không để cho thầy thuốc nữ khám trị. Nhưng th}m nhuần ý thức về sự thấp kém đặc trưng của m nh v| thường căm thù người đã chiến thắng số phận, những người thuộc đẳng cấp lớp dưới c ng muốn quav về những người chủ. Đặc biết là phần lớn phụ nữ, vốn quen sùng bái đ|n ông, kh{t khao tìm kiếm họ ở người thầy thuốc, vị luật sư, vị trưởng phòng,v.v...Đ|n ông c ng như đ|n b| không muốn ở dưới quyền một phụ

nữ. Cấp trên, dù có quý mến bà ta, v n có ch t th{i độ hạ cố. Là phụ nữ, 288

nếu không phải là một khuyết tật, th chí ít c ng l| một sự khác thưòưg.

Phụ nữ luôn luôn phải tìm kiếm sự tin cậy không được chấp nhận ngay từ

đầu l c đầu, họ bị nghi ngờ và họ phải tỏ rõ năng lực của m nh. Người ta cho rằng họ s n s|ng l|m như vậy nếu có chân giá trị. Nhưng gi{ trị đ}u phải là một bản chất có s n, mà là kết cục của một quá trình phát triển thành công. Khi cảm thấy một thiên kiến bất lợi đè nặng lên m nh, người ta ít có thể chiến thắng nó. Mặc cảm tự ti khởi nguyên, d n tới-như tình hình thường xảy ra-một sự phản ứng tự vệ, thường là một sự giả đò quyền uy một c{ch qu{ đ{ng. Phần lớn thầy thuốc nữ, chẳng hạn, hoặc có quá nhiều, hoặc có quá ít quyền uy. Nếu giữ th{i độ tự nhiên, họ sẽ không có sức thuyết phục vì toàn bộ cuộc sống khiến họ có xu hướng quyến r hơn l|

chỉ huy. Bệnh nhân nam thích bị chế ngự sẽ thất vọng vì những lời khuyên với th{i độ bình dị. Có ý thức về điều đó, người nữ b{c sĩ cất tiếng nối nghiêm trang, giọng nói lanh lãnh; v| như vậy đ{nh mất đi vẻ chất phác hiền lành cò sức hấp d n của người thầy thuốc nam vững lòng tin ở bản thâm minh. Đ|n ông' cố thói quen tự {p đặt; khách hàng tin v|o năng lực của họ. Họ có thể làm theo ý minh; chắc chắn gây ấn tượng. Phụ nữ thì không gây cho người ta cái cảm giác an toàn ấy. Họ giả đò, họ cường điệu.

Trong kinh doanh, trong công việc Nh| nước, họ tỏ ra tỉ mẩn, cầu kỳ và d dàng gây gổ. C ng như trong học tập, họ thiếu phong thái ung dung, bay bổng, d ng cảm. Muốn đạt tới đích, họ lên g}n. H|nh động của họ hà cả

một loạt những sự thách thức và tự khẳng định trừu tượng bản thân mình.

Đó l| thiếu sót lớn nhất nảy sinh từ hiện tượng thiếu tự tin: Chủ thể không thể tự đ{nh mất mình. Họ không nhằm một cách hào phóng một c{i đích, m| t m c{ch đưa ra những bằng chứng về giá trị người ta đòi hỏi. Lao mình một cách táo bạo tới đích, người ta váp phải thất vọng; nhưng c ng có thể

đạt tới những kết quả không ngờ. Còn quá thận trọng thì d d n tới tầm thường. Ít khi người ta bắt gặp ở phụ nữ lòng ưa thích mạo hiểm, th{i độ

hiếu kỳ vô tư. Họ tìm cách “lập nên sự nghiệp”, giống như những người 289

khác xây dựng hạnh phúc. Họ v n để cho thế giới đ|n ông thống trị, bao vây; họ không có d ng khí ph{ tan xiềng xích, không say sưa quên m nh trong dự định; tiếp tục xem cuộc sống của m nh như một sự việc nội tại: họ

nhằm, không phải một khách thể, mà qua khách thể, thành tựu chủ quan của m nh. Đó l| một trong những th{i độ rất đ{ng ch ý của phụ nữ Mỹ.

Họ thích có một “job” ll) v| tỏ rõ có khả năng thực hiện một c{ch đ ng đắn; nhưng lại không say mê đối với nội dung trách nhiệm. Cung một lúc, phụ

nữ có khuynh hưóng qu{ ch ý tới một chút thất bại nhỏ nhoi và những thành công tầm thường. Lần lưọt họ chán nản và tự hào. Nêu thành tựu được trông chờ, thì họ đón nhận nó một cách tự nhiên; nhưng nó trở thành một thắng lợi l|m say lòng trong trường hợp không tin đạt tới kết quả đó là lý do bào chữa của những phụ nữ say sưa với những thành tựu nhở bé nhất. Họ luôn luôn nhìn về phía sau để tính toán con đường đã đi qua điều đó làm họ mất đ| phấn chân. Bằng c{ch đó, họ có thể làm những sự

nghiệp vẻ vang, nhưng không thể có những h|nh động vĩ đại. Muốn làm nên những sự nghiệp lớn, đi.ều thiếu chủ yếu đối với phụ nữ ngày nay, lcà th{i độ tự quên mình. Nhưng muốn tư quên m nh, trước hết phải tin chắc l| m nh đã tự tìm thấy m nh. L| người mới tới thế giới đ|n ông v| chỉ được họ ủng hộ một cách tồi tệ, phụ nữ còn phải ra sức tư t m kiếm mình. Có một lớp phụ nữ không nằm trong phạm vi những nhận xét này vì sự

nghiệp tăng cường chứ không phương hại tới sự khẳng định nữ tính của họ. Đó l| những người t m c{ch vượt qua chính bản thân cái dữ kiện do họ

tạo lập bằng biểu hiện nghệ thuật: nữ di n viên, v nữ, nữ ca sĩ. Trong ba thế kỷ, hầu như họ là những người duy nhất được hưởng trong xã hội một thứ quyền độc lập cụ thể, và tới nay, v n giữ trong xã hội một vị trí được ưu đãi. Trưó'c kia, nữ di n viên sân khấu bị Giáo hội lên án. Và chính thái độ quá nghiêm khắc ấy luôn luôn cho phép họ hết sức phóng túng về sinh hoạt. Họ thường ngấp nghé chuyện phong t nh, v| c ng như các danh kỳ, họ sống phần lớn thời gian bên cạnh đ|n ông. Nhưng tự kiếm sống lấy và 290

tìm thấy trong lao động V nghĩa cuộc sống của mình, họ thoát khỏi ách áp bức của nam giới. Ưu thế lớn họ được hưởng, là ở chỗ thành tựu nghề

nghiệp - c ng như trong trường hợp nam giới - góp phần nâng cao giá trị

giới tính. Họ tự thể hiện mình vừa với t.ư c{ch con người, vừa với tư c{ch người phụ nữ; họ không bị giằng xé giữa những nguyện vọng tr{i ngược nhau. Trái lại, nghề nghiệp biện minh cho th{i độ tự yêu mình của họ: trang phục, trang điểm, duyên dáng nằm trong bổn phận nghế nghiệp.

Lam một điều g đ y đối với một phụ nữ say mê hình ảnh mình, chỉ bằng cách mình l| thế nào thì thể hiện ra thế ấy không thòi, c ng đã l| một mềm hoan hỉ. Con một nữ nghệ sĩ danh tiếng thì nhằm cao hơn l| một nghệ sĩ

đích thực, họ mang lại ý nghĩa cho cuộc sống của mình trong lúc cung câp ý nghĩa cuộc sống cho đời.

Nhưng những ưu thế hiếm hoi n|y c ng che giấu những cạm b y: thay vì sáp nhập niềm vui tự yêu m nh v|o đời sống nghệ thuật và quyền tự do về giới tính được hưởng, người nữ nghệ sĩ thường ch m đắm trong sự sùng bái cái tôi hay trong lôi phong tình. Tôi đã có nối tới những “nghệ sĩ” rởm chỉ tìm cách tìm kiếm trong điện ảnh hay sân khâu “một cái tên” thể hiện một cái vốn để khai th{c trong vòng tay đ|n ông. Những thuận lợi của một chỗ dựa nam giới quả là hấp d n so với những b t trắc của một sự nghiệp và cái nghiêm ngặt mà mọi lao động đích thực đòi hỏi. Nguyện vọng một số phận phụ nữ - một tấm chồng, một mái ấm, những đứa con - và sự cám dô của tình yêu không phải bao giờ c ng d dàng dung hoà với ý muốn th|nh' công. Nhưng chủ yếu lòng khâm phục cái tôi của mình, trong nhiều trường họp, hạn chế t|i năng người nữ nghệ sĩ. Họ tự lừa phỉnh mình về

cái giá của sự có mặt của mình không thôi tới mức cho mọi lao động nghiêm t c đều là vô ích. Trước hết, họ quan tâm xuất đầu lộ diện trong ánh hào quang và hy sinh, trong cái trò tự lừa phỉnh minh ấy, nhân vật mình thủ vai. Họ cứng không có cái khẳng khái tự quên m nh đi, nên 291

không cỏ khả năng tự vượt lên trên chính mình. Hiếm có những Rachel127, những Duse128, những người vượt qua trở lực ấy và biến con người mình thành công cụ của nghệ thuật, chứ không cho nghệ thuật l| người đầy tớ

của cái tôi của họ. Tuy nhiên, trong đờì sống riêng, người nữ “nghệ sĩ” rởm cường điệu mọi khuyết điểm của thói tự yêu mình: tỏ ra khoe khoang, d hờn giận, d “đóng kịch” coi đời như một bãi sân khâu. Ngày nay, phụ nữ

không phải chỉ có nghệ thuật biểu di n là thích hợp. Nhiều phụ nữ đã bước vào các hoạt động sáng tạo. Vị trí phụ nữ có thuận lợi cho họ tim đến với văn học và nghệ thuật. Sống ngoài lề cuộc sống nam giới, họ không nắm bắt thế giới này dưới gương mặt phổ quát của nó, mà là thông qua một c{ch nh n đặc biệt. Đối với họ, thế giới ấy không phải là một tập hợp dụng cụ và khái niệm, mà là một nguồn cảm giác và cảm xúc. Với th{i độ phủ

nhận, khước từ, họ không đắm chìm vào hiện thực; họ tìm kiếm hình ảnh tâm hồn mình qua thiên nhiên; phó th{c m nh cho mơ mộng, và muốn đạt tới bản thể của chính m nh nhưng đ|nh chịu thất bại: họ chỉ có thể nắm bắt trở lại cái bản thể ấy trong địa hạt tưởng tượng. Muốn không để chìm đắm trong hư vô một cuộc sống nội tâm chẳng phục vụ gì hết, muốn tự

khẳng định mình chống lại c{i đã an bài mình phải gánh chịu trong đấu tranh, muốn tạo nên một thế giới khác thế giới trong đó m nh không thể tự

đạt tới mình, họ cần phải tự bộc lộ. Bởi vậy, họ thường lắm lời và thích viết lách; tâm sự qua chuyện trò, thư từ, nhật ký. H có một chút nguyện vọng, là họ viết hồi ký, biến tiểu sử mình thành tiểu thuyết, bộc bạch tình cảm trong thơ ca. Họ có nhiều thì giờ nhàn rỗi thuận lợi cho những hoạt động ấy. Nhưng bản thân những hoàn cảnh hưởng phụ nữ về con đường sáng tạo c ng tạo nên những trở lực mà họ thường không thể vượt qua nổi. Khi họ quyết định viết hay vẽ với mục đích duy nhất lấp cái trống rỗng của ngày tháng, thì các bức tranh, các tác phẩm tiểu luận được xem như những 127 Nữ di n viên bi kịch Pháp (thế kỷ XIX).

128 Nữ nghệ sĩ hiện đại Italia.

292

“công trình thêu đan” (“ouyrages de dames”); họ không bỏ thêm v|o đó nhiều thì giờ, công sức hơn, v| gi{ trị của chúng gần như giống nhau. Phụ

nữ thường lao v|o s{ng t{c văn học hay hội họa trong thời kỳ mãn kinh để

bù lại những h ng hụt trong cuộc sòng; nhưng đã qu{ muộn. Không có một qu{ tr nh đ|o tạo nghiêm túc, bao giờ họ c ng chỉ l| người tài tử. Dù có bắt đầu lúc còn tương đối trẻ, c ng hiếm khi họ hình dung nghệ thuật như một công việc lao động nghiêm túc. Từng quen với cuộc sống rỗi rãi, trong đời chưa bao giờ cảm thấy đòi hỏi nghiêm ngặt của một ngành khoa học, họ không bao giờ có thể nỗ lực một cách bền bỉ, liên tục để tiếp thu một kỹ thuật vững chắc. Họ kinh tởm những sự mò m m gian khổ, lẻ loi của thứ lao động phải l|m đi l|m lại hàng trăm lần; và vì từ tuổi ấu thơ, người ta chỉ cho họ cách gian lận trong lúc bày dạy c{ch l|m người khác vui lòng nên họ hy vọng xoay xở được bằng một v|i mưu kế. Muốn làm vui lòng, chỉ cần tạo nên những ảo ảnh. Nhưng một công trình nghệ thuật đ}u phải là một ảo ảnh, mà là một đối tượng vững chãi; muốn tạo lập nó, phải biết nghề.

Colette trở nên một nh| văn lớn, đ}u phải chỉ nhờ t|i năng v| khí chất.

Ngòi bút của bà đã từng là công cụ kiếm sống v| b| đòi hỏi nó phải là một công việc lao động thận trọng mà một nghệ nh}n có lương tâm đòi hỏi ở

công cụ của mình. Từ Claudine tới Bình minh (La Naissance du jour), người nữ tài tử trở thành cây bút chuyên nghiệp. Con đường bà trải qua chứng minh rực rỡ lợi ích của một quá trình tập luyện nghiêm ngặt. Tuy vậy, nhiều phụ nữ không hiếu những vấn đề do nguyện vọng giao tiếp của m nh đặt ra v| đó là lời giải thích phần lớn th{i độ lười nhác của họ. Họ

luôn luôn tự xem mình là nhất thành bất biến; đinh ninh ưu điểm của mình bắt nguồn từ một thiên sủng tiềm t|ng trong người mình, và không hình dung nổi l| người ta có thể tự mình tạo lấy giá trị cho mình. Muốn quyến r , họ chỉ biết tự thể hiện: sức cám dỗ của họ t{c động hay không t{c động, họ không mảy may góp phần vào. Họ nghĩ rằng c ng tương tự như vậy, 293

muốn tự thể hiện mình, chỉ cần mình như thế nào thì tỏ rõ như thế ấy.

Thay vì xây dựng công trình của mình bằng lao động nghiêm túc, họ dựa vào tính tự phát của bản thân. Đối với họ, viết văn hay cười nụ chỉ là một: họ thử cơ may, còn th|nh công có thể đến hay không. Tin chắc vào bản thân, họ những tưởng cuốn sách hay bức tranh sẽ thành công mà không cần nỗ lực. Rụt rè, họ chán nản trước lời phê phán nhẹ nhàng nhất. Họ

không biết rằng nhầm l n có thể mở ra con đường tiến bộ, v| cho đó l| một tai họa vô phương cứu chữa, chẳng khác nào một quá tr nh đ|o tạo sai lầm.

Vì vậy, họ thường tỏ ra bực dọc một cách tai hại: họ chỉ thừa nhận thiếu sót trong bực dọc và chán nản, chứ không từ đó r t ra những bài học bổ ích.

Tiếc rằng tính tự phát không phải là một hiện tượng giản đơn c{i nghịch lý của lối sáo mòn - như Paulhan129 lý giải trong Những bông hoa xứ Tarbes

(Les Fleurs de Tarbes) - là ở chỗ nó thường l n lộn làm một với việc thể

hiện tức thì cảm giác chủ quan. Chính v|o l c nghĩ m nh l| người độc đ{o nhất khi giới thiệu hình ảnh đến với m nh, người phụ nữ, thực ra, chỉ tái tạo lại một bản sao nhàm chán. Nếu người ta bảo họ, họ sẽ kinh ngạc, giận dỗi và quẳng b t đi. Họ không hiểu rằng công ch ng đọc sách với cặp mắt v| tư duy của riêng người ta và một định ngữ hoàn toàn mới có thể khơi dậy trong ký ức độc giả vô số kỷ niệm c . Dĩ nhiên, biết tìm thấy trong bản thân mình những cảm giác hết sức sống động để đưa ch ng lẽn bề mặt của ngôn ngữ là một t|i năng đ{ng quý - người ta khâm phục ở Colette một tính bột phát chưa từng thấy ở một nh| văn nam giới nào - nhưng ở b|, đó là một sự bột ph{t có suy nghĩ - mặc dù hai từ ấy tưởng như chống chọi l n nhau: b| khước tự những hình ảnh này và chỉ chấp nhận những hình ảnh khác một cách có ý thức. Thay vì nắm bắt từ ngữ như một mối quan hệ

giữa người nay với người kh{c, như lời kêu gọi người kh{c, người tài tử

cho đó là sự bộc lộ trực tiếp cảm xúc bản thân. Họ nghĩ chọn lựa, xoá bỏ, tức. là phu nhận một phần bản thân mình. Họ không muốn hy sinh gì hết, 129 Nhà văn hiện đại Pháp.

294

vừa vì hoan hỉ với cái vốn là mình, vừa không muốn hy vọng trở thanh ngươi kh{c. Thói tự mãn vô bổ của họ bắt nguồn tư chỗ tư yêu chiều mình ma không dám tự tạo lập bản thân. Chính vì vậy, trong vô số phụ nữ tìm đến với văn học, nghệ thuật, chỉ có số rất ít kiên trì. Ngay cả những ngươi đã vượt qua trở lực đầu tiên n|y c ng thường do dự giữa lòng tự yêu mến mình và mặc cảm tự ti. Khóng biết tự quên m nh, đó l| một khiếm khuyết đè lên họ nặng nổ hơn so với bất kỳ sự nghiệp nào khác. Nếu mục đích chủ

yếu của họ là sự khẳng định trừu tương c{i tôi của mình, là sự thỏa mãn một cách hinh thức đỏi với thành công, thì họ không thể say sưa chiêm nghiệm thế giới, không thể sáng tạo thế giới. Thay vì hiến mình một cách hào hiệp cho tác phẩm mình bắt tay v|o l|m, thông thường, phụ nữ xem nó như một thứ trang sức đơn thuần cho cuộc đời mình: cuốn sách, bức tranh chí là một vật trung gian thứ yếu cho phép họ công khai trưng b|y cái hiện thực chủ yếu là: bản thân con người họ. Phải chăng v vậy mà con người họ l| đề tài chủ yếu - đôi khi duy nhất - họ quan tâm? Bà Vigée-Lebrun không ngừng thể hiện trên tranh hình ảnh tươi cười mấy mẹ con bà.

Dù có nói về những đề t|i kh{i qu{t, nh| văn nữ vân tiếp tục nói về mình.

Dĩ nhiên, c{i tôi không phải bao giờ c ng đ{ng ghét, ít có những cuốn sách lôi cuốn độc giả hơn một số tác phẩm t}m t nh; nhưng đó phải là những lời tâm t nh ch}n thưc, v| tác giả phải có điều g đó để bộc bạch. Th{i độ tự

yêu mình của phụ nữ chỉ làm họ nghèo n|n đi, chứ không hề làm họ thêm phong phú: không hề làm gì khác ngoài việc tự ngắm nghía mình, rốt cuộc, họ tự thủ tiêu mình. Ngay tình yêu đối với bản thân mình sẽ trở nên xơ

cứng. Trong tác phẩm, họ không phát hiện ra kinh nghiệm đích thực của bản thân, mà là một thần tượng tưởng tượng xây dựng với những sáo ngữ.

Không thể chế trách họ tự phản ánh mình trong tiểu thuyết như Benjamin Constant, Stendhal từng l|m; nhưng điều tai hại l| thông thường, họ xem câu chuyện của mình là một chuyện thần tiên ngốc nghếch. Cô thiếu nữ

dùng nhiều cái diệu kỳ để nguy trang đối với mình hiện thực cuộc sống mà 295

sự thật ph ph|ng l|m n|ng khiếp hãi. V| điều đ{ng tiếc một khi đã trưởng thành, là nàng v n nhấn chìm thế giới, nhân vật của mình và cả bản thân mình trong những lớp sương mù thơ mộng. Khi sự thật hiện rõ dưới cái màn ngụy trang ấy, thỉnh thỏang, người ta thu được những kết quả tốt đẹp. Nhưng bên cạnh một vài tác phẩm thành công, có biết bao tiểu thuyết thoát ly nhạt nhẽo! Sẽ là tự nhiên nếu thấy phụ nữ tìm cách thoát khỏi cái xã hội trong đó họ cảm thấy mình bị ngộ nhận. Chỉ có điều đ{ng tiếc là họ

không đ{m tung c{nh như một Gérard de Nerval130 hay một Poe131: th{i độ

d dặt của họ có nhiều lý do d cảm thông. L|m người khác vui lòng là mối quan tâm lớn nhất của họ. V| thông thường, chỉ riêng trong chuyên viết lách không thôi, họ đã sợ l|m người ta phật ý với tư cách phụ nữ: cái từ

“nữ văn sĩ rởm” (bas-bleu), tuy đã có phần sáo mòn, v n còn gợi lên những âm vang khó chịu; họ c|ng không có can đảm l|m người ta phật ý với tư

c{ch nh| văn. Nh| văn độc đ{o, chừng nào còn sống, bao giờ c ng l|m người ta ph n nộ: cái mới làm người ta lo lắng và khó chịu. Phụ nữ vừa ngạc nhiên vừa tự hào được chấp nhận vào thế giới tư duy, thế giới nghệ

thuật vốn là thế giới của đ|n ông; họ giữ mình khá thận trọng trong đó; họ

không dám quấy phá, thám hiẽm, làm bùng nố; họ có cảm giác phải chuộc lại những tham vọng văn chương của mình bằng th{i độ khiêm tốn, biết điều. Họ chỉ đưa v|o văn học chút dâu ấn c{ nh}n người ta đợi chờ ở họ.

Họ nhắc lại mình là phụ nữ bằng một vài chút duyên dáng, nhõng nhẽo, kiều c{ch được chọn lọc’ kỷ lưỡng; vì vậy, rất giỏi tạo nên những “best-sellers”. Nhưng chớ nên trông cậy vào họ để mạo hiểm trên những con đường chưa hề có đãu ch}n. Như vậy không phải vì phụ nữ thiếu c{i độc đ{o trong h|nh vi v| t nh cảm. Nói chung, nhiều phụ nữ còn kỳ cục, quái gở hơn cả những người đ|n ông m| họ khước từ khuôn phép. Nhưng họ

thể hiện thiên tài kỳ lạ trong đời sống, trong chuyện trò, thư tín. Còn nếu 130 Nh| văn Ph{p (thế kỷ XIX).

131 Nhà thơ và phê b nh văn học Mỹ (thế kỷ XIX).

296

sáng tác thì họ cảm thấy bị chế ngự bởi thế giới văn ho{ v đó l| một thế

giới đ|n ông. Ngược lại, khi tìm cách lý luận, di n tả theo kỷ thuật của nam giới, thì ra sức kiềm chế c{i độc đ{o m| họ ngờ vực. C ng như cô nữ sinh, họ d d|ng chăm chỉ và mô phạm; họ bắt chước cái nghiêm ngặt, cái oai phong của nam giới. Họ có thể trở thành một nhà lý luận tài ba, bồi đắp cho mình một năng lực vững chãi. Nhưng họ tự buộc mình phải khước từ

tất cả những gì là “kh{c thường” trong con người mình. Có những phụ nữ

điên cuồng và có những phụ nữ t|i năng. Nhưng không một người nào có c{i điên cuồng trong t|i năng m| người ta gọi là thiên tài. Trước hết, cho tới nay, chính sự khiêm tốn hợp lý n|y x{c định giới hạn của t|i năng phụ nữ.

Nhiều phụ nữ đ{ ph{ tan - và ngày càng phá tan - những cái bầy của thói tự yêu mình và của cái thần kỳ giả tạo. Nhưng chưa một ai d{m ch| đạp lên mọi sự khôn ngoan để thử vượt lên trên cái thế giới đã an b|i. Dĩ nhiên, lúc đầu, có nhiều người chấp nhận bản thân xã hội như nó đang tồn tại. Họ

là những người ca ngợi say sưa nhất giai cấp tư sản v đại diện cho thành phần bảo thủ nhất trong giai cấp bị uy hiếp này. Với những tính từ chọn lọc, họ khơi gợi những cái tinh tuý của một nền văn minh được mệnh danh là nền văn minh “thượng hạng”; ca ngợi lý tưởng tư sản về hạnh phúc và ngụy trang quyền lợi của giai cấp m nh dưới màu sắc thơ ca. Họ ra sức phục vụ cho cái công việc phỉnh phờ nhằm thuyết phuc phụ nữ “cứ là phụ

nữ”. Tất cả những, c{i hay, c{i đẹp của sự tận tụy v| đức hy sinh, những nổi nhọc nhằn nhỏ nhoi và những niềm vui to lớn của tình yêu vợ chồng, c{c nh| văn nữ ở Anh, ở Pháp, ở Mỹ, ở Canada, ở b{n đảo Bắc Âu đã khai thác những đề tài ấy đến cạn kiệt. Họ đã thu được vinh quang và tiền bạc, nhưng chắc hẳn không làm phong phú thêm thế giới quan của chúng ta.

Quan trọng hơn nhiều là những người phụ nữ “nổi loạn” đã từng lên án cái xã hội bất công ấy. Một nền văn học có yêu sách có thể sản sinh ra những tác phẩm mạnh và chân thực. Trong cuộc nổi dậy của mình, George Eliot khai thác một quan điểm vừa tỉ mỉ vừa mang kịch tính đối với nước 297

Auih thời đại nữ ho|ng Victoria. Nhưng, như Virginia Woolf đã từng nhận xét, Jane Austen, ba chị em Bronte132, George Eliot đã phải tiêu phí biết bao năng lượng để tự giải thoát khỏi những sự ràng buộc bên ngoài, tới mức họ

hụt hơi khi bước tới giai đoạn xuất phát của những nh| văn nam có tầm cỡ.

Họ không còn sức lực để hưởng thụ thắng lợi và phá tan xiềng xích. Chẳng hạn, chúng ta không tìm thấy ở họ cái chất trào phúng, cái ung dung hay sự ch}n th|nh tĩnh lặng của một Stendhal. Họ c ng không có sự phong phú về kinh nghiệm của một Dostoievski hay một Tolstoi. Ngày nay, phụ

nữ tự khẳng định mình có phần d d|ng hơn, nhưng v n chưa ho|n to|n khắc phục nổi thiên kiên cố hữu nhốt chặt họ trong nữ tính của mình. Sự

sáng suốt, chẳng hạn, là một sự chinh phục mà họ tự hào một cách chính đ{ng, nhưng khiến họ thỏa mãn quá sớm. Sự thật là phụ nữ truyền thông là một ý thức bị phỉnh phờ và một công cụ lừa phỉnh. Họ tìm cách tự giấu giếm sự phụ thuộc của mình - v| đó l| một cách chấp nhận sự phụ thuộc ấy - Tố c{o nó, c ng đã là một sự giải phóng. Chống lại những sự sỉ nhục, sự hổ thẹn, th{i độ khuyển nho (cynisme) là một sự tự vệ, là phác họa một sự thăng hoa (assomption). Trong lúc tỏ ra sáng suốt, c{c nh| văn nữ đã phục vụ hết sức có hiệu quá quyền lợi của nữ giới; nhưng họ qu{ chăm ch phục vụ quyền lợi ấy nên không thể có đối với v trụ một th{i độ vô tư để

mở ra những đường chân trời rộng lớn nhất - tuy nói chung họ không nhận ra điều đó. - Sau khi vén lên những tấm màn ảo ảnh và dối trá, họ nghĩ như

thế l| đã h|nh động đủ. Nhưng sự d ng cảm tiêu cực ấy v n để người ta trước một ẩn số, vì bản thân chân lý là khúc mắc, là vực thẳm, là bí quyết: sau khi chỉ ra sự hiện diện của nó, cần quan niệm về nó, tái tạo nó. Không bị lừa phỉnh là tốt, nhưng chính mọi cái bắt đầu từ đó. Người phụ nữ dùng hết d ng khí của m nh để xua tan ảo ảnh, và dừng lại, kinh hãi, trước ngưỡng cửa hiện thực, vậy, có những tác phẩm tự thuật của phụ nữ chân thật và hấp d n; nhưng không một tác phẩm nào có thể sánh nổi cuốn Tự

132 Ba chị em ruột, nh| thơ v| nh| tiểu thuyết Anh (thế kỷ XIX).

298

thú (Les Confessions). Nh| văn nữ quá chú tâm nhìn trong đó cho s{ng rõ nên không thể vượt qua ánh sáng ấy để chọc thủng những lớp mây mú khác. Một nh| văn nam có lần bảo tôi: “Phụ nữ không bao giờ vượt quá cái nguyên cớ”. Như thế là khá đ ng, v n còn vô cùng kinh ngạc trước phép khám phá thế giới, họ chỉ làm công việc liệt kê mà chưa tìm cách phát hiện ra ý nghĩa của nó. Họ tỏ ra xuất sắc trong việc quan sát những gì có s n; họ

là những nhà phóng sự tuyệt vời. Chưa một nhà báo nam giới nào có tác phẩm vượt lên trên tập phóng sự của Andrée Viollis133 về Đông Dương v|

Ấn Độ. Họ biết miêu tả những bầu không khí, những nhân vật, chỉ ra giữa các nhàn vật những mối quan hệ tinh tế, giới thiệu với bạn đọc nhìrng chuyển biến sâu kín của tâm hồn nhân vật. Nhiều nh| văn nữ gợi lên một cách sắc sảo và đầy thi hứng những con người, những bầu không khí và những nền văn minh. Họ thường thành công trong khi miêu tả cuộc sống nội tâm, kinh nghiệm v| v trụ của mình. Thiết tha với bản chất bí ẩn của sự vật, bị mê hoặc bởi tính kh{c thường của cam x c riêng tư, họ thổ lộ

kinh nghiệm còn nóng bỏng của mình thông qua những tính từ ngọt ngào, những h nh {nh khơi gợi: từ vựng của họ thường sắc sảo hơn cú pháp vì họ quan tâm tới sự vật nhiều hơn tới quan hệ giữa chúng với nhau. Họ

không nhằm một sự thanh nhã trừu tượng; trái lại, từ ngữ của họ nói với giác quan.

Một trong những lĩnh vực phụ nữ khai thác say sưa hơn hết là Thiên nhiên. Đối với cô thiếu nữ, đối với người phụ nữ chưa ho|n to|n “thoái vị”, thiên nhiên đại diện cho cái mà chính bản thân người đ|n b| đại diện đối với đ|n ông bản thân mình và sự phủ định mình, một vương quốc và một chốn lưu đ|y. Họ là tất cả dưới gương mặt của người kia. Trong lúc nói về

đồng ruộng, cỏ cây, nhà tiểu thuyết nữ thổ lộ với chúng ta hết sức thầm kín kinh nghiệm v| ước mơ của họ. Nhiều nh| văn nữ thâu tóm những cái 133 Nhà báo, nữ phóng viên Pháp (thế kỷ XX).

299

diệu kỳ của nhựa cây, của mùa vụ trong các bình, các chậu, các bồn hoa.

Những người khác, tuy không nhốt chặt cỏ cây, muống th , nhưng t m cách chiếm hữu chúng bằng một sự chăm ch t yêu thương, như Colette chẳng hạn. Rất 'hiếm những tác giả nữ tiếp cận thiên nhiên trong sự tự do phi nhân (inhumain)của nó, tìm cách giải mã những ý nghĩa xa lạ của nó và tự đ{nh mất m nh để hoà. mình vào sự hiện diện kia: những con đường Rousseau khám phá, chỉ có Emily Bronte, Virginia Woolf v| đôi khi Mary Weeb134 dám mạo hiểm bước v|o. Người ta lại càng chỉ có thể đếm trên, đầu ngón tay một bàn tay không thôi những phụ nữ vượt qua cái tâm linh, khai thác nội dung tiềm ẩn của nó: Emily Bronte nghiên cứu cái chết; V.

Woolf nghiên cứu cuộc sống; và K. Mansfield đôi khi - chỉ đôi khi m| thôi -

nghiên cứu những sự kiện thường nhật và nỗi đau khổ. Họ không phủ

nhận thân phận con người vì hầu như họ chỉ mới thực sự bắt đầu đảm đương cuộc sống. Điều đó giải thích vì sao tác phẩm của họ thường thiếu tiếng vang siêu hình học và màu sắc bi quan. Họ không, băn khoăn, không đặt ra những câu hỏi đối với cuộc sống, không tố cáo những mâu thu n của cuộc sống: họ xét đo{n cuộc sống một cách nghiêm túc. Vả lại, phần lơp nam giới c ng không tho{t khỏi những hạn chế ấy. Và phụ nữ chỉ tỏ ra tẩm thường khi người ta so sánh họ với một vài nghệ sĩ hiếm hoi xứng đ{ng được gọi là “vĩ đại”. Không phải số phận hạn chế họ: chúng ta d dàng hiểu vì sao họ đã không thể - vì sao có thể trong một thời gian khá lâu nữa họ v n không thể - đạt tới những đỉnh cao nhất. Nghệ thuật, văn học, triết học nhằm thiết lập một thế giới mới trên cơ sở quyền tự do của con người: quyền tự do của người sáng tác. Muốn ấp ủ một tham vọng như vậy, trước hết, phải tự x{c định cho mình một quyền tự do hiển nhiên. Những hạn chế của giáo dục và tập tục đối với phụ nữ giới hạn ảnh hưởng của họ

đối với thế giới. Khi cuộc đấu tranh để giành chỗ đứng trên thế gian này trở nên qu{ gay go, người ta không thể đặt vấn đề tìm cách thoát ra ngoài.

134 Nữ tiểu thuyết gia người Anh, hiện đại.

300

Vả lại, trước hết, cần vượt lên trên mọi thứ trong một nỗi cô đơn “huy hoàng” nếu người ta muốn tìm cách làm chủ trở lại tình thế. Điều trước tiên phụ nữ thiếu hụt là tập làm quen với cảnh cô đơn v| sự siêu nghiệm của mình trong kinh hoàng và kiêu hãnh.

Điều tôi mong ước - một nhà văn nữ viết - là đi dạo chơi một m nh, là đi lui đi tới, là ngồi trên những chiếc ghế đá trong vườn hoa điện Tuileries. Đó là thứ tự do mà nếu không có nó, người ta không thể trở thành một nghệ sĩ chân ch nh. Bạn nghĩ là người ta có thể khai thác được những gì người ta thấy, khi có người đi theo hay, khi muốn đến bảo tàng Louvre, người ta phải chờ xe, chờ thị nữ, chờ cả gia đ nh hay sao!...Người ta thiếu quyền tự do ấy, và thiếu nó, người ta không thể trở

thành một cái gì nghiêm túc hết. Tư tưởng bị trói buộc do sự khó chịu ngu

ngốc và thường xuyên ấy...Chừng ấy là đ cho đôi cánh r xuống. Đây là một trong những lý do chú yếu khiến cho không có nghệ sĩ nữ.

Quả vậy, muốn trở th|nh người sáng tạo, thì không phái chỉ nâng cao tr nh độ văn ho{ của mình, tức là hoà nhập vào cuộc sống của mình những quang cảnh, những tri thức, l| đủ. Văn ho{ phải được tiếp cận thông qua hoạt động tự do của siêu nghiệm. Với tất cả mọi nguồn lực của nó, trí óc phải xông tới một bầu trời trống vắng mà nó có trách nhiệm làm cho tràn đẩy. Nhưng nếu hàng nghìn sợi dây li ti ràng buộc nó với tr{i đất, th đ|

vươn lên bị bẻ gãy.

Dĩ nhiên, ng|y nay, cô thiếu nữ ra phô một mình và có thể dạo chơi trong vườn hoa điện Tuileries; nhưng như tôi đã nói, đưòmg phố tiềm tàng biết bao hiểm họa đối với nàng: khắp nơi l| nhưng cặp mắt, những bàn tay rình rập. Đi lang thang một cách lơ đãng, tư tưởng không tập trung, đốt một điếu thuốc trên hiên một tiệm cà phê, một m nh bước chân vào rạp chiếu bóng: một chuyện rắc rối khó chịu d sớm xảy ra. Nàng phải buộc người ta tôn trọng qua trang phục, tư thế: mối lo nghĩ n|y gắn chặt họ vào mặt đất và vào bản thân mình. Và thế là “đôi c{nh rủ xuống”.

301

Mười tám tuổi, T. E. Lawrence135 một mình làm một cuộc hành trình bằng xe đạp xuyên nước Pháp. Người ta không cho phép một cô thiếu nữ

làm một việc mạo hiểm như vậy; lại càng không thể l|m như Lawrence làm một năm về sau, là mạo hiểm đi bộ xuyên qua một xứ sở nửa sa mạc và nguy hiểm. Tuy nhiên những kinh nghiệm như vậy có một ảnh hưởng vô cùng to lớn l c đó, trong niềm say mê tự do và tìm tòi, cá nhân muốn xem toàn bộ tr{i đãt như th{i ấp riêng của mình. Phụ nữ vốn tr{nh được một cách tự nhiên những bài học bạo lực: sự yếu đuối về thể lực hướng họ về

trạng thái thụ động. Họ v n cảm thấy cô đơn trong lòng v trụ: không bao giờ họ tự vươn lên, duy nhất và tối thượng, trước mặt v trụ. Tất cả moi cái đều khuyến khích họ đê cho những cuộc sống xa lạ bao vây, thống trị mình.

V| đặc biệt trong tình yêu, họ tự thủ tiêu mình, chứ không khẳng định m nh. Theo phương hướng ấy, bất hạnh và rủi ro thường lại là những thử

thách bổ ích: chính cảnh cô đơn cho phép Emily Bronte-viết nên một cuốn sách dữ dội v| phóng t ng. Trước mặt thiên nhiên, cái chết v| định mệnh, họ chỉ trông chờ sự cứu thoát ở chính bản thân mình. Rosa Luxembourg vốn xấu gái. Chưa bao giờ b| t m c{ch đắm chìm trong sự sùng bái hình ảnh mình tìm cách biến mình thành khách thể, con mồi và cạm b y: từ buổi thanh xuân, bà vốn hoàn toàn là trí tuệ và tự do. V| dù có như vậy chăng nữa, c ng rất ít khi phụ nữ đảm đương trọn vẹn sự mặt đối mặt với thế

giới đã an b|i. Những sự ràng buộc họ bị bao vây và toàn bộ truyền thống đè nặng lên vai họ, không cho phép - họ cảm thấy có trách nhiệm đối với v trụ đó l| lý do sâu xa của sự tầm thường của phụ nữ. Những người đ|n ông mà chúng ta mệnh danh là vĩ đại, là những người - bằng cách này hay cách khác - đặt lên vai mình sức nặng của thế giới: họ đã th|nh công trong việc tái tạo thế giới, hay đã ngã xuống; nhưng trước hết, họ đã đảm đương gánh nặng ấy. Đó l| điều một phụ nữ chưa bao giờ l|m, chưa bao giờ có thể làm.

135 Sĩ quan v| nh| văn hiện đại người Anh, bị tử vong trong một tai nạn xe máy.

302

Muốn xem v trụ l| v trụ của mình, muốn nhận mình có trách nhiệm đối với sai lầm, và kiêu hãnh đối với tiến bộ cua v trụ, người ta phải ở

trong đẳng cấp những người có ưu thế: chỉ riêng họ, những người nắm quyền chỉ huy, là có trách nhiệm xác minh nó bằng cách quan niệm về nó, phát hiện và biến đổi nó; chỉ riêng họ có thể tự nhận biết trong đó v| t m cách ghi đãu âh của m nh v|o trong đó. Cho tới nay con Người (viết hoa) chỉ có thể hiện th}n trong người đ|n ông, chứ không phải, trong người đ|n bà. Vả lại, những người m| ch ng ta cho l| gương m u, những người được tôn vinh với danh hiệu thiên tài, chính những người ấy cho là họ nắm vận mệnh của toàn thế nhân loại trong cuộc sống đặc biệt của họ. Không một phụ nữ n|o nghĩ l| m nh có c{i quyền ấy. Làm sao một Van Gogh136 có thể

sinh ra l| đ|n b| được? Một phụ nữ không thể được cử đi công t{c trong vùng Borinage137 không thể cảm nhận nỗi khốn cùng của con người như l|

tội phạm của chính mình, không thể tìm kiếm một sự chuộc tội, vì vậy, không bao giờ vẽ những c}y hướng dương của Van Gogh. Không kể lối sống của nhà danh họa - cảnh cô đơn ở Arles138, việc lui tới các tiệm cà phê, các thanh lâu, tất cả những gì làm phong phú nghệ thuật của Van Gogh trong lúc làm phong phu cảm xúc của ông - l| điều cấm kỵ đối với phụ nữ.

Một phụ nữ c ng không bao giờ có thể trở thành Kafka trong ngờ vực và lo âu, họ không thể thừa nhận nỗi kinh hoàng của con Người bị trục xuất khỏi Thiên đường.

Chỉ có nữ thánh Thérèse là chấp nhận thân phận con người cho riêng mình, trong một cảnh cô đơn ho|n toàn: lý do vì sao, chúng ta đã rõ. Tự

đặt mình ra ngoài trật tự thứ bậc của trần thế, c ng như th{nh Jean de la 136 Danh hoạ Hà Lan (thế kỷ XIX).

137 Vùng mỏ ở Bỉ, nơi Van Gogh được cử đến công tác.

138 Một thành phố ở Pháp, nơi Van Gogh từng điều trị trong một nh| thương điên.

303

Croix139, bà không còn cảm thấy trên đầu minh cái trần nh| an to|n. Đối với cả hai là một đêm tối như nhau, những mảnh {nh s{ng như nhau, một cõi hư vô giống nhau trong con người mình, một sự hoàn mãn giống nhau ở Thượng đế.

Khi rốt cuộc mỗi con người có thể để niềm kiêu hãnh của m nh, vượt ra ngoài sự phân biệt giới tính, trong niềm vinh quang gian khổ của cuộc sống tự do của mình, chỉ khi đó, người phụ nữ mới có thể hoà nhập lịch sử

của mình, các vấn đề của mình, những mối ngờ vực và những niềm hy vọng của mình vào chung với nhân loại. Chỉ có l c đó, trong cuộc đời và tác phẩm, họ mới có thể tìm cách phát hiện ra toàn bộ hiện thực, chứ không phải chỉ riêng con người mình. Chừng nào còn phải đấu tranh để trở thành một con người, thì chừng ấy, họ chưa thể là một người sáng tạo.

Vì vậy, một lần nữa, muốn giải thích những hạn chế của họ, thì phải đề

cập vị trí của họ, chứ không phải một bản chất huyền bí tương lai v n rộng mở. Người ta tha hồ cho rằng phụ nữ không có “thiên tài sáng tạo”.

Một số người ghét phụ nữ thì một cách cụ thể hơn ch t ít, khẳng định phụ

nữ v suy nhược thần kinh nên không thể sáng tạo được gì có giá trị.

Nhưng c ng chính những người này lại tuyên bố thiên tài là một hiện tượng loạn thần kinh. D u sao, tấm gương của Proust c ng chứng minh khá rõ ràng hiện tượng mất thăng bằng về tâm-sinh lý không có nghĩa là bất lực hay tầm thường. Còn về luận cứ rút ra từ việc xem xét lịch sử, thì phải thấy rằng không thể xem sự kiện lịch sử như x{c định một chân lý vĩnh hằng: nó chỉ di n tả một tình thế di n ra với tính chất lịch sử, bởi vì tình thế đang thay đổi.

Làm sao phụ nữ có thể có thiên tài trong khi họ bị khước từ mọi khả

năng thực hiện một công trình thiên tài - thậm chí một công trình bình 139 Gi{o sĩ v| nh| thần bí học Tây Ban Nha (thế kỷ XVI), linh hồn của ph ong trào cải cách các tu viện Tây Ban Nha.

304

thường không thôi -? Châu Âu ngày trước khinh thị người Mỹ man rợ

không có nghệ sĩ c ng như không có văn sĩ Jefferson140 đã trả lời: “Hãy để

chúng tôi sống đã, trước khi đòi hỏi chúng tôi biện minh cuộc sống của mình”. Người Da đen c ng trả lời tương tự bọn phân biệt chủng tộc khi chúng chê trách họ không sản sinh ra một Whitman141 hay một Melville142.

Giai cấp vô sản Ph{p c ng không thể đưa một tên tuổi nào sánh với tên tuổi Racine hay Mallarmé. Người phụ nữ tự do chỉ mới hình thành mà thôi.

Khi tự chinh phục được bản thân mình, có thể họ sẽ biến lời tiên đo{n của Rimbaud thành hiện thực: “Khi cảnh nô lệ triền miên của phụ nữ bị đập tan, khi họ sống cho họ và vì họ, thì bản thân họ c ng sẽ th|nh thi sĩ, v đ|n ông - cho tới lúc bấy giờ rất độc ác - đã trả lại quyền tự do cho họ. Họ sẽ

tìm thấy cái mới lạ. V trụ tư tưởng của họ sẽ khác với chúng ta chăng? Họ

sẽ tìm thấy những cái mới lạ, không thể thăm dò, khủng khiếp và ngọt ngào; và chúng ta sẽ chấp nhận chúng, sẽ hiểu chúng”. Chưa hẳn “v trụ

tư tưởng” của họ kh{c v trụ tư tưỏng của nam giới, vì họ sẽ tự giải phóng trong l c đồng hoá với đ|n ông. Muốn biết trong chừng mực nào họ v n kh{c thường, trong chừng mực nào những sự kh{c thường ấy v n có tầm quan trọng của chúng, thì phải mạo hiểm với những sự tiên đo{n t{o bạo.

Điều chắc chắn là cho tới nay, khả năng của phụ nữ đã bị bóp nghẹt và mai một vì nhân loại; v| đã thật sự đến lúc phải để cho họ thử mọi vận may của họ vì quyền lợi của họ và quyền lợi của mọi người.

140 Tổng thống Mỹ thứ ba (thế kỷ XVIII).

141 Nh| thơ v| nh| tiểu thuyết Mỹ (thế kỷ XIX).

142 Nh| thơ Mỹ (thế kỷ XIX).

305

KẾT LUẬN

Không, phụ nữ không phải l| người anh em của chúng ta; bằng sự lười nhác và cám dỗ, chúng ta biến họ thành một con người riêng biệt, xa lạ, không có v khí n|o kh{c ngo|i giới tính của họ...thành hiện thân của những mối ngờ vực của người nô lệ nhỏ suốt đời”. Cho đến nay, nhiều người v n đồng tình với những lời trên đ}y của Jules Laforgue143. Nhiều người nghĩ rằng luôn luôn giữa hai giới nam, nữ có “}m mưu v| xung đột”

và không bao giờ có thể có tinh thần hữu nghị. Sự thật là ngày nay, đ|n ông c ng như đ|n b| không hài lòng l n nhau. Nhưng vấn đề đặt ra là cần xét xem có phải một tai họa khỏi nguyên khiến họ xâu xé l n nhau, hay nhưng sự xung đột giữa họ với nhau chỉ biểu thị một thời điểm qu{ độ của lịch sử nhân loại.

Chúng ta thấy rằng mặc dù những câu chuyện hoang đường, không một số phận sinh lý học nào áp đặt cho con Đực và con Cái, với tư c{ch đực, cái, một mối hận thù cố hữu. Ngay đến con bọ ngựa c{i c ng chỉ xé xác con đực vì không có thức ăn n|o kh{c, v| vì quyền lợi của loài: từ bậc cao đến bậc thấp của thang bậc loài vật, mọi cá thể đều phụ thuộc vào loài. Vả lại, nhân loại là một cái gì khác, chứ không phải là một loài: nó là một quá trình chuyển hoá của lịch sử. Thực ra, dù ác ý đến mấy, c ng không thể tìm thấy giữa đ|n ông và đ|n b| một sự đối địch trong lĩnh vực sinh lý học đích thực. Vì vậy người ta có khuynh hướng đặt sự thù ghét l n nhau của họ vào địa hạt trung gian giữa sinh học và tâm lý học, tức l| địa hạt phân tâm học. Tấn bi kịch không di n ra trên bình diện giới tính. Vả lại, bản năng giới tính không bao giờ xuất hiện với tư c{ch x{c định một số phận, vó*i tư c{ch cung cấp tự thân chiếc thìa khoá cho h|nh vi con người, mà với tư c{ch biểu thị toàn bộ một tình thế nó có góp phần x{c định. Cuộc đấu tranh giới tính không trực tiếp bao hàm trong giải ph u học về đ|n 143 Nh| thơ Ph{p (thế kỷ XIX).

306

ông v| đ|n b|. Thực ra, khi gợi lên cuộc đấu tranh n|y, người ta thừa nhận rằng trên bầu trời vĩnh hằng các khái niệm, di n ra cuộc đấu tranh giữa hai bản chất vô định ưu thế của nữ giới, ưu thế của nam giới; v| người ta không chú ý rằng cuộc đấu tranh khổng lồ ấy trên trần thế mang hai hình th{i ho|n to|n kh{c nhau, tương ứng với những thòi điểm lịch sử khác nhau.

Phụ nữ bị nhốt chặt trong sự nội tại c ng t m cách giữ chặt đ|n ông lại trong chốn ngục tù ấy. Như vậy, ngục tù sẽ l n làm một với thế giới, và họ

sẽ không còn đau khổ bị nhốt trong đó nữa: bà mẹ, người vợ, cô tình nhân là những người giám ngục. Xã hội do đ|n ông lập ra luật lệ qui định phụ

nữ là thấp kém: những người này chỉ có thể thủ tiêu sự thấp kém ấy bằng cách tiêu diệt ưu thế của nam giới, Họ thiết tha phá huỷ, thống trị, phản đối đ|n ông, phủ định chân lý và các giá trị của đ|n ông. Nhưng qua đó, họ chỉ làm công việc tự vệ. Không phải một bản chất bất di bất dịch, c ng không phải một sự lựa chọn tội lỗi dồn họ vào sự nội tại, vào thế thấp kém.

Những thứ đó bị {p đặt cho họ. Mọi cách áp bức đều tạo nên một trạng thái chiến tranh. Trường hợp này c ng không nằm trong ngoại lệ. Con người bị người ta coi là thứ yếu không thể không tìm cách phục hồi chủ

quyền của mình. Ngày nay, cuộc đẩu tranh mang một gương mặt khác.

Thay vì muốn nhốt chặt đ|n ông trong ngục tối, phụ nữ tìm cách thoát ra khỏi ngục tối ấy. Họ không còn t m c{ch lôi kéo đ|n ông v|o c{c khu vực của sự nội tại nữa, mà cố gắng vươn lên ánh sáng của sự siêu nghiệm.

Chính l c đó, th{i độ của nam giới gây nên một mối xung đột mới: họ “trả

lại quyền tự do” cho phụ nữ một cách mi n cưỡng. Họ muốn v n là chủ

thể tôi thượng, là người bề trên tuyệt đối, là nhân vật chủ yếu. Và phụ nữ

đ{p lại lòng ngờ vực của họ bằng một th{i độ tấn công. Không còn là một cuộc chiến tranh giữa những con người bị nhốt chặt mỗi người trong lĩnh vực riêng của mình nữa đẳng cấp có yêu sách, chủ động tấn công, và bị

đẳng cấp có ưu thế đ{nh bại. Hai sự siêu nghiệm đối đầu nhau. Thay vì 307

thừa nhận l n nhau, mỗi quyền tự do muốn thống trị quyền tự do đối lập.

Sự khác nhau về th{i độ ấy thể hiện trên cả lĩnh vực giới tính l n trên lĩnh vực tinh thần. Trong lúc biến minh thanh một con mồi thụ động, người phụ nữ “nữ tính” c ng t m c{c l|m cho đ|n ông rơi vào trạng thái bị động về mặt xác thịt; ra sức đưa anh ta vào b y, cột chặt anh ta bằng sự ham muốn do họ khơi gợi trong lúc tự biến mình thành sự vật ngoan ngoãn.

Trái lại, người phụ nữ “trưởng thành” muốn mình chủ động, v| khước từ

thế bị động đ|n ông muốn {p đặt. Người phụ nữ “hiện đại” chấp nhận các giá trị của nam giới. Họ tự h|o được tư duy, h|nh động, lao động, sáng tạo ngang hàng với nam giới; thay vì tìm cách hạ thấp đ|n ông, họ khẳng định mình không thua kém đ|n ông. Đòi hỏi ấy là chính đ{ng chừng nào nó được thể hiện trong nhưng h|nh vi cụ thể; v| l c đó, th{i độ thô bạo ciía nam giới l| đ{ng lên {n. Nhưng cần phải nói để biện hộ cho các dâng mày râu là phụ nữ thích làm cho tình hình thêm phức tạp. Để chứng minh bằng thành tựu của mình rằng họ không thua kém nam giới, nhiều phụ nữ tìm-cách bảo đảm cho mình một chỗ dựa của đ|n ông về mặt tình dục. Họ chơi hai mang, đòi hỏi vừa những th{i độ trọng vọng cổ xưa vừa một tấm lòng mến mộ mới. Và tất nhiên người đ|n ông bực bội phải thế thủ; nhưng anh ta c ng có th{i độ hai mặt khi đòi hỏi phụ nữ phải trung thực trong lúc vì ngờ vực, vì thủ địch, anh ta khước từ đối với họ mọi phương tiện cần thiết.

Thực ra, cuộc đấu tranh giữa đôi bên khó có thể có một hình thái rõ rệt vì bản thân thực thể của phụ nữ là mờ đục: họ không hiển hiện trước mặt đ|n ông như một chủ thể, m| như một khách thể mang tính chủ thế một cách nghịch lý, tự thể hiện với tư c{ch vừa là chính mình vừa l| người khác.

Mâu thu n ấy kéo theo những hệ quả khó lường. Khi họ dùng lầm v khí vừa sự yếu ớt vừa sức mạnh của mình, thì vấn đề không phải là một bài toán có chủ đích một cách bột phát, họ tìm kiếm hạnh phúc trong con đường bị áp đặt - con đường thụ động, đồng thời chủ động đòi hỏi chủ

quyền của mình; v| dĩ nhiên, thủ pháp ấy không phải là một “cuộc chiến 308

tranh tốt” nhưng họ buộc phải sử dụng vì tình thế nhập nhằng bị {p đặt.

Tuy nhiên, trong lúc cho họ là tự do, người đ|n ông bất bình khi họ v n là một cái b y đối với m nh; nhưng nếu phỉnh nịnh và thỏa mãn họ với tư

cách họ là con mồi của mình, thì anh ta lại khó chịu về đòi hỏi quyền độc lập của họ; dù có l|m g đi nữa thì anh ta v n cảm thấy bị lừa phỉnh, còn phụ nữ thì cảm thấy bị thiệt hại. Sự chống đối sẽ kéo dài chừng n|o đ|n ông và đ|n b| chưa thừa nhận nhau là đồng loại, nghĩa l| chừng nào còn tồn tại nữ tính với tư c{ch nữ tính. Và giữa đôi bên, bên n|o quyết duy trì nữ tính ấy hơn cả? Đ|n b| khi tho{t ra khỏi nữ tính ấy v n muốn duy trì những đặc quyền của nó, còn đ|n ông th đòi hỏi phụ nữ giới hạn nó.

Montaigne144 nói: “Lên án giới này d hơn l| biện hộ cho giới kia”. Phân phát những sự trừng phạt và những sự khen thưởng là vô ích. Thực ra, cái vòng luẩn quẩn ở đ}y rất khó vứt bỏ, vì mỗi giới, nam hay nữ, đều là nạn nhân vừa của giới kia vừa của giới mình. Nếu hai địch thủ đối đầu nhau trong thế tự do hoàn toàn, thì một sự hoà giải có thể d dàng giải quyết, nhất là khi cuộc chiến tranh không có lợi cho bên nào hết. Nhưng tính chất phức tạp của toàn bộ tình hình là ở chỗ hai phe đều đồng mưu với nhau, và bên này oán hận bên kia về nỗi bất hạnh của bản thân mình. Chúng ta hiểu vì sao từ đầu, đ|n ông nô dịch đ|n bà. Việc hạ thấp giá trị nữ tính đã từng là một giai đoạn tất yếu trong quá trình tiến hoá của nhân loại; nhưng nhẽ ra nó có thể làm nảy sinh một sự hợp tác giữa hai giới. Ách áp bức được giải thích bởi khuynh hướng của con người tự trốn tránh mình bằng cách tự tha ho{ trong con người khác mà mình áp bức vì mục đích ấy.

Ng|y nay, người ta tìm thấy khuynh hướng ấy ở mỗi người đ|n ông riêng biệt. Họ khăng khăng trong những sự phỉnh phờ nhằm giữ chặt phụ

nữ trong xiềng xích. Số đông đ|n ông biết l| đ|n b| bị lừa phỉnh.

Kierkegaard nói: “L|m đ|n b| khổ biết chừng nào! thế nhưng, xét cho cùng, 144 Nh| văn Ph{p (thế kỷ XVI).

309

cái khổ khi người ta l| đ|n bà là ở chỗ không hiểu rằng đó l| một nỗi khổ”.

Đã từ l}u, người ta cố tình ngụy trang nỗi khổ ấy. Người ta đã bỏ, chẳng hạn, chế độ giám hộ (tutelle), người ta cung cấp cho phụ nữ những “người bảo hộ” (protecteur), và nếu những người này có quyền hạn của những người giám hộ thuở trước l| để bảo đảm quyền lợi cho phụ nữ. Chúng ta đã thấy người ta che giấu những công việc đơn điệu phụ nữ phải gánh vác dưới những bức màn thi vị như thế n|o. Đổi lấy quyền tự do của họ, người ta biếu họ những báu vật dối trá của “nữ tính” của họ. Balzac đã khéo miêu tả }m mưu này khi khuyên đ|n ông coi họ là nô lệ trong lúc thuyết phục họ rằng họ là bà hoàng. Một cách ít trơ trẽn hơn, nhiều người đ|n ông ra sức tự thuyết phục mình rằng phụ nữ thực sự được ưu đãi.

Ngày nay, có những nhà xã hội học Mỹ giảng dạy một cách nghiêm túc lý thuyết “low-class gain” tức là lý thuyết về “lợi nhuận của những đẳng cấp lớp dưới”. Ph{p, ngươi ta c ng thường tuyên bố - tuy một cách ít khoa học hơn - là công nhân có cái may mắn không bắt buộc phải “đại diện”, và càng may mắn là những kẻ lang thang có thể ăn mặc r{ch rưới và ngủ trên hè phố. Tựa những người nghèo khổ vô tư vui vẻ ngồi bắt chấy rận, tựa những người Da đen vui vẻ cười dưới những làn roi da, và những người Arập tươi cười ở Bắc Phi chôn những đứa con chết đói với nụ cười trên môi, phụ nữ được hưởng c{i đặc quyền vô song này: sự vô trách nhiệm. Không vất vả, không nhiệm vụ, không lo âu, rõ ràng là họ được nhận phần tốt nhất. Điều khiến, người ta bối rối là với một thói đồi bại ngoan cố - chắc hẳn gắn liền với nguyên tội (péché originel) - qua các thế

kỷ và ở mọi xứ sở, những người được phần tốt nhất không ngớt thét lên với ân nhân của mình: “Nhiều quá rồi! Tôi xin bằng lòng với cái phần của các ông!” Nhưng c{c nh| tư bản hào phóng, các ngài thực dân tốt bụng, những người đ|n ông đường bệ v n khăng khăng c{c người cứ giữ lấy phần tốt nhất, giữ lấy!” Sự thật l| đ|n ông gặp ở người bạn đời của mình nhiều th{i độ đồng lõa hơn l| kẻ áp bức thường tìm thấy ở người bị áp bức; 310

và họ dã t}m vin v|o c{i đó để tuyên bố phụ nữ mong muốn số phận do họ

áp đặt. Thực ra, toàn bộ quá trình giáo dục nhằm cản trở đối với phụ nữ

con đường đấu tranh và mạo hiểm. Toàn bộ xã hội - v| trước hết là ông bố, bà mẹ được tôn kính - đã lừa dối họ trong lúc ca ngợi giá trị to lớn của tinh thần tận tụy, hy sinh, và che giấu sự thật l| người t nh, người chồng c ng như con c{i không s n sàng đảm nhận những công việc nặng nhọc. Họ vui vẻ chấp nhận những sự dối trá này vì chúng khuyến khích họ đi theo con đường d dãi; và đây là tội ác tồi tệ nhất đối với phụ nữ. Từ tuổi ấu thơ v|

suốt đời họ, người ta nuông chiều, cám dỗ họ mà không bao giờ bày dạy cho họ sự cần thiết phải tự mình đảm đương lấy cuộc sống của mình. Họ

s n sàng trông cậy vào sự bảo hộ, t nh yêu thương, sự gi p đỡ và chỉ huy của người kh{c; để cho mình bị mê hoặc bởi khả năng thực hiện cuộc đời mình mà không phải làm gì hết. Họ đã sai lầm nhượng bộ sự cám dỗ; nhưng đ|n ông tr{ch cứ họ điều đó l| không thỏa đ{ng v chính bản thân đ|n ông đã c{m dỗ họ. Khi xung đột xảy ra giữa nam giới và nữ giới, mỗi bên đều đổ lỗi cho bên kia; phụ nữ trách cứ đ|n ông đã g}y nên t nh trạng ấy; “Người ta đã không bày dạy tôi cách lập luận, cách kiếm sống...” Còn đ|n ông thì trách cứ phụ nữ đã chấp nhận tình trạng ấy: “Cô không biết gì hết, cô là một kẻ bất lực. Mỗi giới đều tự biện minh cho mình bằng cách giữ

thế tấn công; nhưng lỗi lầm của giới này không thể minh oan cho giới kia.

Những cuộc xung đột - nhiều vô kể - giữa hai giới nam, nữ bắt nguồn từ

chỗ không một bên nào nhận lấy tất cả những hệ quả của cái tình trạng do một bên gây nên và bên kia phải gánh chịu. Cái khái niệm bấp bênh “sự

b nh đẳng trong bất b nh đẳng”, mà bên này sử dụng để ngụy trang hành vi độc tài của m nh, v| bên kia dùng để che giấu th{i độ hèn nhát của mình, khái niệm ấy không cưỡng nổi kinh nghiệm thực ti n: trong quan hệ đôi bên, phụ nữ đòi hỏi quyền b nh đẳng trừu tượng người ta đã bảo đảm cho m nh, còn đ|n ông th dựa vào sự bất b nh đẳng cụ thể họ nhận thấy. Từ

đó di n ra không ngừng trong mọi mối quan hệ một cuộc tranh cãi vô tận 311

về tính nhập nhằng của hai từ cho và lấy. phụ nữ đòi hỏi phải cho hết tất cả; còn đ|n ông th cãi lại là phụ nữ lấy hết tất cả của mình. Phụ nữ cần hiểu rằng theo quy luật cơ bản của chính trị kinh tế học, những sự đổi chác được qui, định theo giá trị của hàng hoá đối với người mua, chứ không phải đối với người b{n người ta đã lừa dối họ khi thuyết phục họ rằng họ

có một cái giá vô tận. Thực ra, đối với đ|n.ông, họ chỉ là một trò mua vui, một hứng thú, một sự chung đụng, một thứ của cải thứ yếu, còn anh ta là ý nghĩa, l| sự biện minh cho cuộc đời của họ. Vì vậy công việc đổi chác không di n ra giữa hai đối tượng cùng một chất lượng. Tình trạng bất bình đẳng nay thể hiện đặc biệt ở chỗ thời gian hai bên ở cạnh nhau - v| tưởng như cùng một thời gian - không có cùng một giá trị đối với mỗi bên. Trong buổi tối người đ|n ông sống với người tình, nhẽ ra anh ta có thể làm một công việc có ích đối với sự nghiệp, đi thăm bè bạn, mở rộng quan hệ, giải trí. Đối với người đ|n ông ho| nhập vào xã hội một cách b nh thường, thời gian là của cải vật chất: là tiền bạc, danh vọng, niềm vui. Trái lại, đối với người phụ nữ rỗi rãi, âu sầu, thời gian là một gánh nặng họ chỉ mong sao thoát ra khỏi. H giết được thời gian, là họ có lợi: sự có mặt của người đ|n ông là một cái lợi đon thuần. Trong nhiều trường hợp, điều khiến đ|n ông quan tâm rõ rệt trong một mối quan hệ, là cái lợi về tình dục anh ta có thể

r t ra được; cùng lắm, anh ta có thể bằng lòng sống bên cạnh người tinh vừa đủ thì giờ cần thiết cho hành vi {i }n. Còn người đ|n b| - trừ ngoại lệ -

th mong ước cho “trôi qua” tất cả thứ thời gian thừa thãi mà họ chẳng biết dùng để làm gì. Và - giống như người bán hàng chỉ bán khoai tây nếu người ta “lấy” củ cải đỏ cho anh ta - người phụ nữ chỉ hiến dâng thân thể

mình nếu người tình “lấy đi” cho mình những giờ phút trò chuyện v| đi dạo. Thế cân bằng sẽ được thiết lập nếu cái giá nói chung không quá cao đối với người đ|n ông dĩ nhiên c{i đó tuỳ thuộc v|o cường độ ham muốn của chàng và tầm quan trọng đối với chàng của những công việc mình phải hy sinh. Nhưng nếu đòi hỏi-và hiến dâng-quá nhiều thì giờ, th người phụ

312

nữ trở nên hoàn toàn quây nhi u giống như con sống tràn ra khỏi lòng sống; v| người đ|n ông sẽ chọn thà không có gì hết còn hơn l| có qu{ thừa thãi. Vì vậy, phu nừ tiết chế yêu s{ch của m nh. Nhưng thông thường, thế

cân bằng được thiết lấp với gia hai sự căng thẳng: nàng thi cho rằng chàng được mình với “giá hạ”; còn ch|ng th nghĩ m nh trả qu{ đắt. Dĩ nhiên, nói như vậy là có phần hơi h|i hước. Nhưng - trừ trường hợp người đ|n ông muốn độc tôn chiếm người đ|n b| một c{ch say đắm và ghen tuông-mối xung đột nói trên di n ra trong âu yếm, ham muốn và ngay cả trong tình yêu. Đ|n ông bao giờ c ng phải sử dụng thời gian để “làm một việc gì khác”, trong l c đ|n b| t m c{ch “tống khứ” thời gian của mình; và chàng không coi những giờ phút nàng hiến d}ng cho m nh như một sự hiến tặng, mà như một gánh nặng. Thông thường, đ|n ông chấp nhận cái gánh nặng ấy vì biết rõ rằng mình ở phía những người được ưu đãi, mình có “ác ý”; và nếu có chút thiện chí thì tìm cách bù đắp tình trạng bất bình đẳng về số

phận bằng sự hào hiệp. Tuy nhiên anh ta kiêu hãnh tự cho mình là kẻ

thương người, và h gặp trắc trở l| đổ lỗi cho phụ nữ bội bạc, và tỏ ra khó chịu: “Mình quá tốt!”. Còn phụ nữ thì cảm thấy mình ứng xử với tư c{ch người cầu xin trong lúc v n đinh ninh về giá trị to lớn của những món quà được tặng, và lấy thế làm tủi nhục. Điều đó giải thích vì sao phụ nữ thường có thể tỏ ra tàn ác. Họ có “thiện chí” nếu ở về phía bất lợi. Họ không cảm thấy bắt buộc phải giữ gìn gì hết đối với đẳng cấp được ưu đãi; họ chỉ nghĩ

tới việc tự vệ. Thậm chí họ sẽ rất sung sướng nếu có cơ hội tỏ rõ hận thù đối với người t nh đã không biết thỏa mãn mình: vì anh ta không “cho”

đầy đủ, nên họ “lấy” lại tất cả của anh ta với một niềm vui man rợ. Thế là người đ|n ông bị tổn thương lòng tự ái, phát hiện ra cái giá tổng quát của mối quan hệ mà anh ta khiếp hãi từng giây phút: anh ta s n sàng hứa hẹn đủ mọi điều, dù cho thấy mình một lần nữa bị lợi dụng khi phải giữ những lời hứa ấy. Anh ta lên {n người tình doạ d m để khai th{c m nh; còn người phụ nữ thì chê trách anh ta biển lận. Cả hai người đều cảm thấy mình bị

313

thiệt thòi. Cả ở đ}y nữa, nhận lỗi và trách cứ đều vô ích: không bao giờ có thể thiết lập công lý trong lòng sự bất công. Một viên quan cai trị thuộc địa không mảy may có khả năng đối xử tốt với dân bản địa, c ng như một viên tướng đối với binh sĩ. Giải pháp duy nhất l| đừng làm thực dân hay chỉ

huy; nhưng một người đ|n ông không thể tự ngăn cấm mình làm một người đ|n ông. V vậy, anh ta là kẻ phạm tội tuy không muốn, và bị áp bức bởi cái lỗi mà tự bản thân anh ta không phạm; còn người đ|n b| c ng l|

nạn nhân và kẻ ác phụ ngoài ý muốn của mình. Có khi anh ta phản kháng, chọn điều ác, nhưng l c đó, anh ta đồng lõa với sự bất công, và tội lỗi trở

thành tội lỗi của chính anh ta. C ng có khi anh ta đê cho nạn nhân giày vò mình, thủ tiêu m nh, nhưng l c đó, anh ta cảm thấy mình bị lừa phỉnh.

Thông thường anh ta dừng lại ở một sự thỏa hiệp, khiến anh ta vừa tự hạ

thấp mình vừa cảm thấy khó chịu. Một người đ|n ông có thiện chí sẽ bị

tình hình giằng xé dữ dội hơn bản th}n người phụ nữ: ở một mặt n|o đó, người ta cảm thấy d chịu hơn nếu ở phía những người bị đ{nh bại.

Nhưng nếu bản thân người phụ nữ c ng có thiện chí, không thể một mình thỏa mãn mình và không muốn để người đ|n ông phải gánh chịu sức nặng số phận của mình, thì cô ta sẽ giãy giụa trong một sự hỗn độn không có lối thoát. Trong cuộc sống thường nhật, người ta bắt gặp vô số những trường hợp không có giải pháp thỏa đ{ng v ch ng được qui định bởi những điều kiện không thỏa đ{ng khi bắt buộc phải tiếp tục nuôi sống cả về vật chất l n tinh thần một người đ|n b| m| m nh không yêu nữa, người đ|n ông cảm thấy mình là nạn nhân. Nhưng nếu anh ta bỏ rơi trong bơ vơ, thiếu thốn người đ|n b| đã giao phó to|n bộ cuộc đời cho m nh, th người đ|n bà ấy sẽ là nạn nhân một cách c ng bất công chẳng kém. Tai họa không nảy sinh từ một tà tâm cá nhân - và ác ý bắt đầu, khi người này oán giận người kia - nó bắt nguồn từ một tình thế mà mọi h|nh vi đặc biệt đều bất lực không thể giải quyết nổi. Phụ nữ thì “dính như keo”, là gánh nặng và lấy thế l|m đau khổ: họ mang thân phận một vật ký sinh hút nhựa sống 314

của một cơ thể xa lạ. Nếu người ta cho họ có một cơ thể độc lập, nếu họ có thể đấu tranh chống thế giới và từ đó r t ra chất nuôi sống mình-, thì tình thế phụ thuộc của họ sẽ bị thủ tiêu; và cả của người đ|n ông c ng vậy.

Chắc hắn cả hai bên sẽ d chịu hơn nhiều. D có thể hình dung một xã hội trong đó đ|n ông v| đ|n b| sống b nh đẳng; vì chính đó là thế giới mà cách mạng Xô Viết đã từng hứa hẹn được nuôi dưỡng và hoàn toàn giống như

đ|n ông, phụ nữ sẽ lao động trong những điều kiện và với tiền lương như

đ|n ông. Tự do tình dục sẽ được tập tục chấp nhận, nhưng hành vi giao hợp sẽ không còn bị xem là một “dịch vụ” phải trả công. Phụ nữ sẽ bắt buộc phải đảm bảo cho mình một nghề kiếm sống khác. Hôn nhân sẽ dựa trên cơ sở một sự giao ước tự do mà khi muốn, hai vợ chồng có thể huỷ bỏ.

Sinh đẻ sẽ tự do, nghĩa l| người ta cho phép sinh đẻ có kế họach và phá thai, v| ngược lại, mọi bà mẹ và con cái họ đều hưởng những quyền lợi như nhau, dù họ có chồng hay không. Tập thể sẻ trả lương những ngày nghỉ đẻ và bảo đảm trách nhiệm đối với đứa trẻ, điều đó không có nghĩa là người ta lấy mất con cái của bố mẹ, tuy không phó mặc chúng cho họ.

Nhưng liệu thay đổi luật pháp, thể chế, tập tục, dư luận và toàn bộ hoàn cảnh xã hội, có đủ để đ|n b| v| đ|n ông trở thành những người đồng loại không? Những người hồ nghi sẽ nói: “Đ|n b| bao giờ c ng v n l| đ|n b|”.

Những người thấu thị (voyant) kh{c th tiên đo{n bị tước mất nữ tính, phụ

nữ không thể biến th|nh đ|n ông m| sẽ trở thành những quái vật. Nói như

vậy là chấp nhận rằng người phụ nữ ngày nay là một sáng tạo của thiên nhiên. Một lần nữa, cần nhắc lại rằng trong cộng đồng nhân loại, không hề

có gì là tự nhiên hết, v| c ng như những người khác, phụ nữ là một sản phẩm của nền văn minh. Sự can thiệp của người khác vào số phận của họ

sảy ra ngay từ đầu; nếu hành động n|y được điều hành một cách khác, thì sẽ d n tới kết quả hoàn toàn kh{c. X{c định người phụ nữ, không phải là hormone của họ v| c ng không phải là những bản năng bí ẩn, mà là cách họ nhận thức về thân thể mình và về mối quan hệ của nó với thế giới, 315

thông qua những ý thức xa lạ. Cái vực thẳm ngăn c{ch giữa cô gái và chàng trai đã được cố t nh đ|o nên ngay từ những ng|y đầu tuổi ấu thơ

của họ về sau,- người ta không thể ngăn cấm phụ nữ trước kia họ được làm ra như thế nào thì nay họ l| như thế ấy, và họ sẽ mãi mãi kéo quá khứ theo sau minh. Nếu cân nhắc sức nặng của quá khứ ấy, thì hiển nhiên người ta hiểu rằng số phận của họ không bị quy định một c{ch vĩnh hằng. Dĩ nhiên không nên nghĩ rằng chỉ cần thay đổi hoàn cảnh kinh tế của phụ nữ là có thể biên đổi họ. Yếu tố ấy vốn là và v n là yếu tố cơ bản của quá trình chuyển biến của họ; nhưng chừng n|o nó chưa kéo theo những hệ quả tinh thần, xã hội, văn ho{ v.v.. mà nó báo hiệu v| đòi hỏi, thì chừng ấy người phụ nữ mới v n chưa thể xuất hiện. Hiện nay, những hệ quả ấy chưa hề

di n ra bất kỳ ở đầu, ở Liên Xô, ở Pháp hay ở Mỹ; và chính vì vậy, người phụ nữ ngày nay bị giằng xé giữa quá khứ v| tương lai. Họ thường xuất hiện như một người “đ|n b| đích thực”ngụy trang th|nh đ|n ông, v| họ

cảm thấy khó chịu trong thể x{c đ|n b| c ng như trong tấm {o đ|n ông của mình. Họ cần phải tự đổi mới và tự “may sắm lấy quần áo”. Họ chỉ có thể l|m được như vậy bằng một quá trình chuyển biến tập thể.

Ngày nay, không một nhà giáo dục riêng lẻ nào có thể “nặn” ra một “con cái” hoàn toàn giống như một “con đực”. Được nuôi dưỡng theo kiểu con trai, cô bé gái tự cảm thay m nh l| đặc biệt, v| qua đó, gánh chịu một thứ

khu biệt mới. Stendhal hiểu rõ điều đó khi ông nói “Phải trồng toàn bộ

khu rừng vào cùng một lúc”. Nhưng nếu trái lại, chúng ta chấp nhận một xã hội trong đó quyền b nh đẳng nam, nữ được thưc hiện một cách cụ thể, thì quyền b nh đẳng ấy sẽ được khẳng định lại ở mỗi cá nhân. Giá ngay từ

thuở thơ ấu, bé g{i được nuôi dưỡng với những yêu cầu và vinh dự, những sự nghiêm ngặt và quyền tự do giống như đối với các anh em trai; cùng tham gia công việc học tập v| vui chơi giống nhau; được hứa hẹn một tương lai giống nhau; sống giữa những người đ|n b| v| đ|n ông m| nó cho là ho|n to|n b nh đẳng với nhau, thì ắt hẳn ý nghĩa của “mặc cảm 316

thiến hoạn” (“complexe de castration”) và “mặc cảm Oedipe” (“complexe d’Oedipe”) sẽ hoàn to|n đổi khác đảm đương trách nhiệm vật chất và tinh thần của hai vợ chồng một cách ngang hàng với người cha, th người mẹ ắt hẳn có một uy tín c ng bền vững như của người cha; v| đứa trẻ sẽ cảm thấy xung quanh nó một thế giới lưỡng tính (androgyne), chứ không phải một thế giới nam tính. Dù có khuynh hướng tình cảm đối với cha nhiều hơn - v| chưa chắc đã như vậy th t nh yêu thương của nó đối với bố v n phảng phất ý muốn đua tranh hơn l| cảm giác bất lực: nó sẽ không hướng về th{i độ thụ động. Được phép chứng tỏ giá trị của m nh trong lao động và thể thao, tích cực thi đua với bọn con trai, vị trí con gái của nó không đủ

để làm nảy sinh một “mặc cảm tự ti”, và một c{ch tương hỗ, bé trai sẽ

không tự phát có “mặc cảm tự tôn”, nếu người ta không nhắc nhủ nó điều đó v| nếu nó đ{nh gi{ đ|n b| c ng như đ|n ông. Cô bé gái vì vậy sẽ không tìm kiếm những sự bù trừ vô bổ trong tính tự yêu mình v| trong ước mơ; sẽ quan tâm tới những gì mình làm, và dấn thân không lưỡng lự vào các hoạt động của mình. Người ta luôn luôn yêu cầu tôn trọng những điều cấm kỵ về tình dục. Nhưng muốn triệt tiêu ở đứa trẻ óc hiếu kỳ và hứng thú, là chuyện ảo tưởng, và chỉ d n tới những sự dồn nén, những nỗi ám ảnh, những cơn rối loạn tâm thần. Chủ yếu cô thiếu nữ sẽ gặp thuận lợi nếu tìm thấy ở người đ|n ông không phải một vị á thần - mà chỉ là một người quen biết, một người, bạn, một đối tác - và vì vậy sẽ tự đảm đương lấy cuộc sống của mình. Dĩ nhiên, vấn đề đặt ra không phải là ngay một lúc sản bằng hết mọi khó khăn đứa trẻ phải vượt qua khi muốn biến đổi mình th|nh người lớn. Cách giáo dục thông minh nhất, khoan dung nhất không thể không để cho nó tự xây dựng lấy kinh nghiệm bản thân. Điều cần thiết là chớ dồn một cách vô ích các trở lực trên đường đi của nó. Sẽ là một bước tiến nếu người ta không còn “thẳng tay trừng phạt” những cô gái “phóng đãng. Ph}n t}m học đã ít nhiều cung cấp bài học cho những bậc làm cha làm mẹ. Tuy nhiên những điều kiện giáo dục và hướng d n về giới tính đối 317

với phụ nữ hiện nay tồi tệ tới mức không một lời phản đối nào đối với một sự thay đổi triệt để, có thể có giá trị. Vấn đề đặt ra không phải là thủ tiêu ở

nữ giới những sự ng u nhiên và khốn khó của thân phận con người, mà là cung cấp cho họ phương tiện vượt lên trên những sự ng u nhiên và khốn khó ấy. Phụ nữ không phải là nạn nhân một định mệnh bí ẩn nào hết.

Những nét đặc trưng của họ có ý nghĩa quan trọng l| do c{ch người ta nhìn nhận chúng: Chúng có thể được khắc phục nếu được quan niệm theo những vi n cảnh mới. Chẳng hạn, qua kinh nghiệm tình dục của họ, phụ

nữ cảm thấy - và thông thường ghê tởm - ách thống trị của đ|n ông; nhưng không thể từ đó kết luận buồng trứng của họ buộc họ vĩnh vi n sống quỳ

gối. Lịch sử không quay vòng tròn. Nếu người ta giữ một đẳng cấp trong tình trạng thấp kém, thì chắc hẳn nó v n thấp kém. Nhưng sự tự do có thể

phá tan cái vòng luẩn quẩn. Nếu để cho người Da đen đầu phiếu, họ sẽ trở

nên xứng đ{ng với việc bỏ phiếu. Nếu trao trách nhiệm cho phụ nữ, họ sẽ

biết c{ch đảm đương ch ng. Vấn đề là ở chỗ không thể chờ đợi ở những kẻ

áp bức hành vi khoan dung một cách tự gi{c. Nhưng sự nổi dậy của những người bị áp bức lúc này, và chính bản thân sự chuyển biến của đẳng cấp có đặc quyền lúc khác tạo nên những tình thế mới. Chẳng hạn, vì quyền lợi của chính bản thân mình, đ|n ông đã đi tới chỗ giải phóng phụ nữ trong một chừng mực nhất định; chị em chỉ còn phải tiếp tục tiến lên, và những kết quả thu được góp phần khuyến khích họ. Hầu như có phần chắc chắn là rồi đ}y, trong một tương lai tuy còn tương đối xa, hợ sẽ đạt tới một sự

b nh đẳng hoàn toàn về kinh tế và xã hội, kéo theo một sự biến chuyển nội tâm. Một số người sẽ cho rằng d u thế nào, nếu có thể có một thế giới như

vậy, thì thế giới ấy c ng không đ{ng mong ước. Nếu phụ nữ c ng “giống”

như đ|n ông, thì cuộc sống sẽ không còn cái “chất muối mặn mòi” của nó nữa. Lập luận này không có gì mới: những ai có lợi trong việc kéo níu hiện tại, luôn luôn nhỏ lệ nuối tiếc quá khứ diệu kỳ sắp tiêu tan và không hề

mỉm cười với tương lai sắp tới. Chắc hẳn trong thế giới ngày mai sẽ không 318

còn một vài quan niệm về quan hệ giới tính như ng|y nay; nhưng như vậy không có nghĩa l| t nh yêu, hạnh ph c, thơ ca v| mơ mộng sẽ bị loại trừ.

Giữa hai giới nam, nữ, sẽ nảy sinh những mối quan hệ về thể xác và tình cảm mà ch ng ta chưa có kh{i niệm: giữa nam giới và nữ giới, đã xuất hiện những mối tình thân, những sự đua tranh, những }m mưu, những tình bạn

- trinh khiết hay nhục cảm - mà các thế kỷ đã qua không thể nghĩ tới.

Theo tôi, không có g đ{ng b|n cải hơn c{i khẩu hiệu đưa thế giới mới vào sự đồng nhất, tức là vào sự buồn chán. Tôi không cho rằng những hiện tượng buồn chán thiếu vắng trong thế giới này, và sự tự do tạo nên sự

đồng nhất. Trước hết, giữa nam giới và nữ giới, bao giờ c ng v n có một vài sự khác biệt. Hiện tượng hứng dục của phụ nữ, và do vậy, thế giới tình dục của họ, với một gương mặt riêng biệt, không thể không làm nảy sinh ở

họ một nhục cảm, một xúc cảm riêng biệt: quan hệ của họ với thân thể

mình, với thân thể đ|n ông, với con, không bao giờ giống như quan hệ của nam giới với thân thể mình, với thân thể phụ nữ v| với con. Những ai từng không ngừng nói tới “sự b nh đẳng trông sự khác biệt” khó có thể không thừa nhận rằng có thể có những sự khác biệt trong sự b nh đẳng. Mặt khác, chính các thể chế tạo nên sự đơn điệu: trẻ v| đẹp, những cô gái nô lệ trong hậu cung bao giờ c ng v n là cô gái trong vòng tay của đấng Hồi vương.

Giải phóng phụ nữ, tức l| không còn tiếp tục nhốt chặt họ trong quan hệ

với nam giới, chứ không phải phủ nhận những mối quan hệ ấy. Dù có tự

khẳng định mình cho chính mình, họ c ng không phải vì vậy mà không tồn tại cho cả người đ|n ông. Tuy công nhận l n nhau là chủ thể, mỗi người đối với người kia v n là một người kh{c. Tính tương hỗ trong quan hệ của họ không làm tiêu hủy những sự diệu kỳ do việc phân chia loài người thành hai giới riêng biệt tạo nên: lòng ham muốn, sự chiếm hữu, tình yêu, ước mơ, mạo hiểm; và những từ ngữ: hiến dâng, chinh phục, gắn bó, sẽ v n giữ nguyên ý nghĩa của chúng. Trái lại, khi tình cảnh nô lệ của một nửa nhân loại và toàn bộ hệ thống đạo đức giả của nó bị thủ tiêu, thì sự

319

phân chia nhân loại sẽ bộc lộ ý nghĩa đích thực của nó v| đôi vợ chồng sẽ

tìm thấy gương mặt chân chính của mình. Marx nói: “Mối quan hệ trực tiếp, tự nhiên, tất yêu giữa con người với con người là mối quan hệ giữa đản ông v| đ|n b|...Đó l| mối quan hệ tự nhiên nhất giữa người với người...”.

Người ta không thể nói chính x{c hơn thế. Loài người có trách nhiệm làm cho triều đại của tự do thắng lợi trong lòng thế giới. Và muốn thu được thắng lợi tối cao ấy, đ|n ông v| đ|n b| phải dứt khoát khẳng định tinh thần hữu nghị của họ bằng c{ch vượt lên trên sự phân hoá tự nhiên giữa nam giới và nữ giới.

320

Document Outline

- SIMONE DE BEAUVOIR

- PHẦN NĂM

- VỊ THẾ NGƯỜI PHỤ NỮ

- CHƯƠNG I: NGƯỜI VỢ

- CHƯƠNG II : NGƯỜI MẸ

- CHƯƠNG III: ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

- Chương IV : TỪ TRƯỞNG THÀNH ĐẾN GIÀ LÃO

- Chương V : VỊ THẾ VÀ TÍNH CÁCH PHỤ NỮ

- PHẦN SÁU

- CHỨNG MINH

- CHƯƠNG I : (NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ TỰ YÊU MÌNH)

- CHƯƠNG II : NGƯỜI PHỤ NỮ SI TÌNH

- CHƯƠNG III : NGƯỜI PHỤ NỮ THEO THUYẾT HUYỀN BÍ

- PHẦN BẢY

- HƯỚNG TỚI GIẢI PHÓNG NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỘC LẬP

- KẾT LUẬN

Table of Contents

SIMONE DE BEAUVOIR

PHẦN NĂM

VỊ THẾ NGƯỜI PHỤ NỮ

CHƯƠNG I: NGƯỜI VỢ

CHƯƠNG II : NGƯỜI MẸ

CHƯƠNG III: ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

Chương IV : TỪ TRƯỞNG THÀNH ĐẾN GIÀ LÃO

Chương V : VỊ THẾ VÀ TÍNH CÁCH PHỤ NỮ

PHẦN SÁU

CHỨNG MINH

CHƯƠNG I : (NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ TỰ YÊU MÌNH)

CHƯƠNG II : NGƯỜI PHỤ NỮ SI TÌNH

CHƯƠNG III : NGƯỜI PHỤ NỮ THEO THUYẾT HUYỀN BÍ

PHẦN BẢY

HƯỚNG TỚI GIẢI PHÓNG NGƯỜI PHỤ NỮ ĐỘC LẬP

KẾT LUẬN